TIJORAT BANKLARI AKTIVLARINING DAROMADLILIGI VA LIKVIDLILIGI O'RTASIDAGI MUTANOSIBLIGINI TA'MINLASH YO'LLARI

142 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TIJORAT BANKLARI AKTIVLARINING DAROMADLILIGI VA LIKVIDLILIGI O‘RTASIDAGI MUTANOSIBLIGINI TA’MINLASH YO‘LLARI Jumayev Asadbek Xurshid o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, talaba 6BI-22 guruh talabasi Tel: +998 (93) 127-42-09 E-mail: asadbekjumayev50[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17511734 Annotatsiya: Mazkur tezisda tijorat banklari aktivlarining daromadliligi va likvidliligi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muammolari hamda ularni hal etish yo‘llari yoritilgan. Aktivlarning samaradorligini oshirish bilan birga, ularning likvid holatda bo‘lishi bankning moliyaviy barqarorligi uchun muhim omil hisoblanadi. Shu maqsadda aktivlarni boshqarish strategiyalari, diversifikatsiya, aktiv-portfel tahlili hamda likvidlik risklarini kamaytirish yo‘llari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: tijorat banklari, aktivlar, daromadlilik, likvidlilik, balans, risk, aktiv-portfel, moliyaviy barqarorlik. Tijorat banklarining asosiy maqsadi — mijozlarga xizmat ko‘rsatish bilan birga, o‘z faoliyatidan foyda olishdir. Shu bilan birga, bank o‘z zimmasidagi majburiyatlarni istalgan vaqtda bajarish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu esa bank faoliyatida daromadlilik va likvidlilik o‘rtasida doimiy muvozanatni ta’minlashni talab etadi. Daromadlilik — bu bank faoliyatining samaradorligini ifodalasa, likvidlilik — uning ishonchliligi va barqarorligini ta’minlaydi. Bu ikki ko‘rsatkich o‘rtasidagi mutanosiblikni saqlash bank boshqaruvida eng muhim masalalardan biridir. “Daromadlilikni oshirish uchun uzoq muddatli kreditlarga yo‘naltirilgan aktiv siyosati bank likvidligini qisqartiradi, shu bois optimal aktiv-portfel tuzilmasi bank barqarorligining asosiy omilidir.” Daromadlilikni oshirish uchun bank uzoq muddatli, yuqori foizli aktivlarga investitsiya kiritadi, biroq bu likvidlikni kamaytiradi. Aksincha, likvidlikni saqlash uchun qisqa muddatli, tezkor naqd vositalarni ko‘paytirish daromadni kamaytiradi. Shu sababli bank aktivlari tarkibida har ikkisini muvozanatlashtirish zarur 1 . Aktivlar — kredit, mikroqarz, overdraft, lizing, faktoring, qimmatli qogʻozlar, investitsiyalar, boshqa banklardagi mablagʻlar, olinishi lozim boʻlgan hisoblangan va (yoki) undirilmagan foizli va foizsiz daromadlar, bankning boshqa xususiy mulklari, boʻlib-boʻlib toʻlash shaklida sotilgan mulklar, balansdan tashqari moddalar (chaqirib olinmaydigan kredit majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari, akkreditivlar, kafolatlar) hamda kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan boshqa aktivlar va balansdan tashqari moddalar. 2 Aktiv-portfel diversifikatsiyasi, likvidlik zaxiralarini shakllantirish, aktiv-passiv boshqaruvi (ALM) tizimini joriy etish, rentabellik tahlili va likvidlik koeffitsientlarini nazorat qilish orqali banklar daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni saqlab turishlari mumkin. Muvozanatni ta’minlash yo‘llari • Aktiv-portfel diversifikatsiyasi: kreditlar, obligatsiyalar, qimmatli qog‘ozlar va boshqa moliyaviy vositalar o‘rtasida balansni saqlash. • Likvidlik zaxiralarini shakllantirish: Markaziy bank talablariga muvofiq minimal majburiy zaxiralarni saqlash. • Aktiv-passiv boshqaruvi (ALM): balansdagi aktiv va passivlarning muddatlari hamda foiz stavkalariga bog‘liq risklarni muvofiqlashtirish. • Rentabellik tahlili: aktivlar daromadlilik darajasini muntazam baholab borish, past samarali aktivlarni qisqartirish. 1 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Bank tizimining 2024-yil yakunlari bo‘yicha tahliliy hisobot”.– Toshkent, 2025 2 LEX.UZ 2696 – SON 14. 07. 2015 143 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 • Likvidlik koeffitsientlarini nazorat qilish: joriy, tezkor va umumiy likvidlik ko‘rsatkichlarini doimiy ravishda monitoring qilish. Tijorat banklari faoliyati iqtisodiyotning pul aylanish jarayonini ta’minlash, investitsiyalarni moliyalashtirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Banklar uchun asosiy masalalardan biri — bu daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishdir. Mashhur iqtisodchi John Maynard Keynes o‘z asarlarida “likvidlik afzalligi” nazariyasini ilgari surgan. Unga ko‘ra, har bir moliyaviy institut nafaqat foyda ortidan quvishi, balki o‘z majburiyatlarini istalgan paytda bajarish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu fikr bugungi tijorat banklari uchun ham dolzarb, chunki ortiqcha daromadga intilish likvidlik tanqisligiga olib kelishi mumkin.So‘nggi yillarda O‘zbekiston tijorat banklarida aktivlarning umumiy hajmi barqaror o‘sib bormoqda. 2024-yilda banklar aktivlari 700 trln so‘mdan oshdi, ularning 60% dan ortig‘i kredit portfeliga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, Markaziy bank tomonidan joriy likvidlik me’yorlariga rioya etish darajasi 35–40% atrofida saqlanmoqda. Bu holat banklarning daromadlilikni oshirayotgan bo‘lsa-da, likvidlik xavflarini kamaytirish choralari ham kuchaytirilayotganini ko‘rsatadi. Xulosa: Tijorat banklari faoliyatida daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash — ularning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashning eng muhim omilidir. Bu yo‘nalishda aktiv-portfelni oqilona boshqarish, likvidlik zaxiralarini shakllantirish, aktiv-passiv risklarini tahlil qilish hamda moliyaviy monitoringni kuchaytirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Bank tizimining 2024-yil yakunlari bo‘yicha tahliliy hisobot”.– Toshkent, 2025. 2. Xodjayev B.A. Bank ishi asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 3. Abdurahmonov Q.X. Moliyaviy boshqaruv. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 4. www.cbu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti. 5. www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari. 6. “O‘zbekiston Respublikasi bank tizimining rivojlanish tendensiyalari”, Iqtisodiyot va moliya jurnali, №3, 2024.