EVIEWS AMALIY DASTURIDA SURXONDARYO VILOYATIDA QISHLOQ XO'JALIGI MAHSULOTINI VA UNGA TA'SIR QILUVCHI OMIL KO'RSATKICHLARNI PROGNOZLASHTIRISH.

INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 11 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us EVIEWS AMALIY DASTURIDA SURXONDARYO VILOYATIDA QISHLOQ XO’JALIGI MAHSULOTINI VA UNGA TA’SIR QILUVCHI OMIL KO‘RSATKICHLARNI PROGNOZLASHTIRISH. Normamatova Yulduz Ravshan qizi Annotatsiya: Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi mahsuloti hajmini prognozlash maqsadida EViews amaliy dasturi yordamida ko‘p omilli ekonometrik tahlil amalga oshirildi. Tadqiqotda 2010–2021-yillar oralig‘idagi statistik ma’lumotlar asosida hududiy qishloq xo‘jaligi mahsuloti hajmining (Q) investitsiyalar hajmi (K), qishloq xo‘jaligida bandlar soni (L) va ekin maydoni (S) bilan o‘zaro bog‘liqligi o‘rganildi. Ma’lumotlar logarifmik shaklga keltirilib, chiziqli logarifmik model asosida baholandi. Natijalarga ko‘ra, investitsiyalar hajmi va bandlik darajasi ishlab chiqarish hajmiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, ekin maydoni ko‘rsatkichi salbiy ta’sirga ega ekanligi aniqlandi. Modelning R² = 0,9957, F-statistik = 620,37 va Durbin–Watson = 2,05 qiymatlari uning yuqori aniqlik va adekvatlik darajasini tasdiqlaydi. EViews dasturida aniqlangan trend modellari asosida 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan prognoz ko‘rsatkichlari shakllantirilib, qishloq xo‘jaligida investitsiyalar hajmining o‘sishi, bandlikning ortishi va ekin maydonlarining qisqarishi prognoz qilindi. Tadqiqot natijalari viloyat agrar sektorining istiqboldagi rivojlanishini bashoratlash va resurslardan oqilona foydalanishda amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: EViews dasturi, ekonometrik modellashtirish, qishloq xo‘jaligi mahsuloti, investitsiyalar, bandlik, ekin maydoni, trend tahlili, prognozlash, Surxondaryo viloyati. Surxondaryo viloyati bo’yicha hududiy qishloq xo’jaligi mahsuloti hajmining o’zgarishini endogen omil hisoblangan ko’rsatkichga asosiy ishlab chiqarish omil (resurs)lari ta’sirida o’zgarishi bo’yicha ko’p omilli tahlil amalga oshirildi(1-jadval). 1-jadval Surxondaryo viloyati qishloq xo’jaligi mahsuloti hajmi va uning o’zgarishiga ta’sir etuvchi omil ko’rsatkichlari 1 Yil Hududiy qishloq xo’jaligi mahsuloti Hududiy iqtisodiyotda kiritilgan investitsiyalar Hudud qishloq xo’jaligida bandlar soni, Hududning qishloq xo’jaligi ekin 1 Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида муаллиф томонидан ишлаб чиқилган. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 12 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us hajmi, mlrd. so’m (Q) hajmi, mlrd. so’m (K) ming kishi (L) maydoni, ming ga (S) 2010 2841,1 726,2 301,3 230,1 2011 4264,9 1037,2 313,8 230,2 2012 5283,6 1379,9 315,0 229,6 2013 6575,4 1462,3 324,3 229,9 2014 7992,4 1645,0 334,4 230,1 2015 9796,6 1956,5 342,8 229,9 2016 11873,4 2188,5 348,4 230,1 2017 15290,9 2986,0 349,1 218,8 2018 19606,3 4711,9 339,5 218,7 2019 23686,7 7452,1 341,0 217,3 2020 24689,7 7882,9 325,4 206,9 2021 32030,4 12143,7 318,1 208,8 Yuqoridagi jadvalda ajratib olingan natijaviy va ta’sir etuvchi omil ko’rsatkichlarining o’lchov birligi bir xil emasligi, ya’ni omil ko’rsatkichlarining bir jinsli emasligi sababli asosiy trend modelini chiziqli logarifmik bog’lanish ko’rinishida aniqlab olamiz. Buning uchun omil ko’rsatkichlarining barchasini natural logarifmik ko’rsatkichlarga keltirib olinadi (2 -jadval). 2-jadval Surxondaryo viloyati qishloq xo’jaligi mahsuloti hajmi va uning o’zgarishiga ta’sir etuvchi omil ko’rsatkichlarining logarifmik holati 2 t LnQ LnK LnL LnS 2010 7.95 6.59 5.71 5.44 2011 8.36 6.94 5.75 5.44 2012 8.57 7.23 5.75 5.44 2013 8.79 7.29 5.78 5.44 2014 8.99 7.41 5.81 5.44 2015 9.19 7.58 5.84 5.44 2016 9.38 7.69 5.85 5.44 2017 9.64 8.00 5.86 5.39 2018 9.88 8.46 5.83 5.39 2019 10.07 8.92 5.83 5.38 2020 10.11 8.97 5.79 5.33 2021 10.37 9.40 5.76 5.34 2 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 13 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us Ajratib olingan asosiy endogen va ekzogen omillarning bog’lanishi asosida yuz berayotgan o’zgarish trendlarini aniqlash maqsadida yuqoridagi davriy qator ko’rinishidagi ma’lumotlarni EViews10 dasturidan foydalangan holda tahlil qilamiz (3-jadval). 3-jadval Omillarning bog’lanish xususiyatlari va tuzilgan omilli model sifatining asosiy ko’rsatkichlari 3 Variable Coeffici ent Std. Error tStatist ic Prob. Hududiy iqtisodiyotga kiritilgan investitsiyalar hajmi LnK 0.69841 91 0.06256 02 11.16 0.000 Hudud qishloq xo’jaligida bandlar soni LnL 4.14318 1 0.48099 34 8.61 0.000 Hududning qishloq xo’jaligi ekin maydoni LnS - 1.61247 9 1.28443 4 -1.26 0.245 Tasodifiy omillar ta’sirini e’tiborga oluvchi qiymat LnS - 11.5176 8 6.14228 3 -1.88 0.098 R-squared 0.99572 0 Mean dependent var 9.2750 00 Adjusted R-squared 0.99411 5 S.D. dependent var 0.7658 68 S.E. of regression 0.05875 3 Akaike info criterion - 2.5697 41 Sum squared resid 0.02761 6 Schwarz criterion - 2.4081 05 Log likelihood 19.4184 4 HannanQuinn criter. - 2.6295 84 F-statistic 620.374 6 DurbinWatson stat 2.0538 40 3 Muallif tomonidan EViews10 dasturida hisoblash asosida ishlab chiqilgan. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 14 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us Prob(F-statistic) 0.00000 0 Tuzilgan modelni sifatini tekshiruvchi statistik test natijalari modelni real jarayon uchun foydalanish mumkinligini ko’rsatmoqda. Xususan, Fisherning statistik qiymatini 620.4 teng bo’lishini uni kritik qiymatidan katta ekanligini ifodalaydi. Modelni real jarayonga mosligini Akiake axborot mezoni (-2.56), Shvarts mezoni (- 2,40) va Xannan-Kuin (-2,63) mezonlari ham tuzilgan modelni real jarayonga mosligini hamda modelni prognozlashtirishda foydalanish mumkinligini ko’rsatmoqda. Tuzilgan model vaqtli qator ma’lumotlari asosida tuzilgani uchun modelni qoldiqlarida birinchi tartibli avtokorrelyatsiyasi mavjudligini Darbin - Uotson (DW) mezonini bo’yicha tekshirildi. Darbin-Uotson (DW) mezonini statistik qiymati 2.05 ga teng bo’lishi, modelni qoldiqlaridan birinchi tartibli avtokorrelyatsiya mavjud emasligini ko’rsatmoqda. Statistik test natijalariga ko’ra, tuzilgan model natijalarini tahlil qilish va Surxondaryo viloyatida hududiy qishloq xo’jaligi maxsulotini prognozlashtirish mumkinligini ifodalaydi. EViews10 dasturiy paketidan foydalangan holda Surxondaryo viloyati hududiy qishloq xo’jaligi tarmog’i tomonidan 2010-2021 yillar oralig’ida ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining ±2 statistik xatolik chegaralarida o’zgarishi trendini shakllantiramiz hamda ushbu trendning ahamiyatini ifodalovchi ko’rsatkichlarni baholaymiz (1-rasm). Rasmda keltirilgan ko’rsatkichlar tuzilgan modelning ahamiyati hamda adekvatligini aks ettiradi. Jumladan, Teil notenglik koeffitsienti 0,0026 ga, Teil U2 koeffitsienti 0,19 ga, Bias nisbati 0 ga, variatsiya nisbati 0,001 ga, kovariatsiya nisbati 0,998 ga hamda simmetrik MAPE 0,3717 ga teng ekanligi tuzilgan modelning zaruriy oraliqlarda joylashganligini ko’rsatadi. 7.5 8.0 8.5 9.0 9.5 10.0 10.5 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 LQF ± 2 S.E. Forecast: LQF Actual: LQ Forecast sample: 2010 2021 Included observations: 12 Root Mean Squared Error 0.047972 Mean Absolute Error 0.035358 Mean Abs. Percent Error 0.372097 Theil Inequality Coefficient 0.002578 Bias Proportion 0.000000 Variance Proportion 0.001072 Covariance Proportion 0.998928 Theil U2 Coefficient 0.193796 Symmetric MAPE 0.371787 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 15 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us 1-rasm. Surxondaryo viloyati hududiy qishloq xo’jaligi tarmog’i tomonidan 2010-2021 yillar oralig’ida ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining ±2 statistik xatolik chegaralarida o’zgarishi 4 Rasmda keltirilgan ko’rsatkichlar tuzilgan modelning ahamiyati hamda adekvatligini aks ettiradi. Jumladan, Teil notenglik koeffitsienti 0,0026 ga, Teil U2 koeffitsienti 0,19 ga, Bias nisbati 0 ga, variatsiya nisbati 0,001 ga, kovariatsiya nisbati 0,998 ga hamda simmetrik MAPE 0,3717 ga teng ekanligi tuzilgan modelning zaruriy oraliqlarda joylashganligini ko’rsatadi. Xususan, simmetrik MAPE uchun chegara 10 gacha ekanligi hisobga olinsa, taxminiylik xatoligi darajasi belgilangan chegaradan kichikligini ko’rish mumkin, ya’ni MAPE: 0,3717<10. Yuqoridagilar bilan birga Surxondaryo viloyati hududiy qishloq xo’jaligi tarmog’i tomonidan ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot hajmining omillar ta’sirida o’zgarish modelini baholashda qoldiq, haqiqiy va tuzilgan model qiymatlari grafigidan ham foydalanish maqsadga muvofiq (2-rasm). Grafikda qoldiq model asosida hisoblangan va haqiqiy qiymatlarning qoldiq ko’rsatkichlari o’rtasidagi tebranish darajasi yuqori bo’lsa-da, haqiqiy ko’rsatkichlar va tuzilgan model asosida hisoblangan ko’rsatkichlar grafigi o’rtasidagi farq darajasi sezilarsiz ekanligini ko’rish mumkin. -.15 -.10 -.05 .00 .05 .10 7.5 8.0 8.5 9.0 9.5 10.0 10.5 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Residual Actual Fitted 2-rasm. Hududiy qishloq xo’jaligi tarmog’i yalpi mahsuloti hajmining qoldiq, haqiqiy va tuzilgan model qiymatlari grafigi 5 4 Muallif tomonidan EViews10 dasturi asosida ishlab chiqilgan. 5 Muallif tomonidan EViews10 dasturi asosida ishlab chiqilgan. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 16 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us Surxondaryo viloyatida qishloq xo’jaligi maxsulotiga ta’sirini ifodalovchi ekonometrik modelni statistik testlarga tekshirish natijalari modelni real jarayon uchun qo’llash mumkinligi ko’rsatdi. 4-jadvalda keltirilgan modelni chiziqli logarifmik model sifatida keltirish mumkin. 𝐿𝑛𝑌 = 0,698 ∙ 𝐿𝑛𝐾 + 4,143 ∙ 𝐿𝑛𝐿 − 1,612 ∙ 𝐿𝑛𝑆 − 11,517 (1) Aniqlangan chiziqli logarifmik model potentsirlansa, hududiy qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi hajmini ifodalovchi chiziqsiz ko’rinishdagi ekonometrik model kelib chiqadi: 𝑌 = 𝐾0,698∙𝐿4,143 𝑆1,612∙𝑒11,517 (2) Dasturiy paketdan foydalangan holda aniqlangan trend modellari asosida 2022-2026 yillarda hududiy qishloq xo’jaligi mahsuloti hajmi o’zgarishining istiqboldagi ko’rsatkichlari hamda ularni hisoblash uchun eng qulay modellar ro’yxatini keltiramiz (4-jadval). Hududiy qishloq xo’jaligi mahsulotlarni keyingi davrdagi qiymatini prognozlashtirishda mustaqil o’zgaruvchilarni vaqtga nisbatan o’zgarish qonuniyatini ifodalovchi modellar tuziladi. 4-jadvaldagi (1) model Surxondaryo viloyatiga kiritilgan investitsiyalarning o’zgarish qonuniyatini ifodalovchi trend modeli bo’lib, modelni determinatsiya koeffitsientini 0.96 ga tengligi va Fisher mezonining statistik qiymatini 120.85 ga teng bo’lishi tuzilgan model real jarayon uchun mosligini ifodalaydi. (2) modelni Fisher mezonini statistik qiymati 11.62 teng bo’lishi, jadval qiymati 4.26 ni tashkil qilishi tuzilgan modelni adekvat ekanligi va model natijasiga ko’ra qishloq xo’jaligida band bo’lganlar soni yiligi o’rtacha 2,09 ming kishiga ko’payishi aniqlandi. (3) model esa qishloq xo’jaligida ekin maydonlarini hajmini vaqtga nisbatan o’zgarishini ifodalovchi trend modeli bo’lib, tuzilgan statistik jihatdan ahamiyatli ekanligi aniqlandi. Tuzilgan modelga ko’ra Surxondaryo viloyatida qishloq xo’jaligida foydalaniladigan ekin maydonlar hajmi o’rtacha yiliga 2167 ga qisqarayotganligi aniqlandi. 4-jadval Ishlab chiqarish modelidagi mustaqil o’zgaruvchilarning trend modeli 6 Ko’rsatkich nomi Model R2 Fstat Hududiy iqtisodiyotga kiritilgan investitsiya, mlrd. so’m 𝐾 =874,9 ∙ 𝑡 − 1889 0.96 120.85 Hudud qishloq xo’jaligida bandlar soni, ming kishi 𝐿 = 2,09 ∙ 𝑡 +315,86 0.72 11.62 6 Tadqiqot natijalari asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS Volume 02, Issue 10, 2025 17 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS universalconference.us Hududning qishloq xo’jaligi ekin maydoni, ming ga 𝑆 = −2,167 ∙ 𝑡 +237.45 0.77 33.40 Prognoz natijalariga ko’ra, Surxondaryo viloyatida qishloq xo’jaligi ekin maydoni 2026 yilga kelib 198 ming gektarni tashkil qilishi aniqlandi. Qishloq xo’jaligida band bo’lganlar soni 2026 yilda 329 mingtani tashkil qilishi prognozlashtirildi. Hududga jalb qilingan investitsiyalar esa yuqori o’sish sur’atlariga ega bo’lishi natijasida 2026 yilda 16518 mlrd. so’mni tashkil qilishi aniqlandi. Bu esa 2021 yilga nisbatan 1.4 barobarga ko’pdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Ismoilov Azizbek Otakhonovich “Django va HPC: iqtisodiy modellarni yuqori quvvatli kompyuter tarmoqlarida ishga tushirish ” https://uzhpc.uz/publications/ismailov-hpc-django-2021 2. Alimov R.X., Almuradov A.A., Xomidov S.O. Ekonometrik modellashtirish. O`quv qo`llanma. – T.: IQTISODIYOT, 2019. – 122 b. 3. X.S.Muhiddinov,O.Q.Xatamov,A.N.Rahimov. Ekonometrika asoslari. O`quv qo`llanma. Qarshi: Intelektl nashriyoti 2021.-2875 4. X.S.Muhiddinov,O.Q.Xatamov,A.N.Rahimov. Ekonometrika asoslari. O`quv qo`llanma. Qarshi: Intelektl nashriyoti 2021.-2875