EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA BANKLARNING ROLINI KUCHAYTIRISH YO`NALISHI VA TAKLIFLAR

170 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA BANKLARNING ROLINI KUCHAYTIRISH YO`NALISHI VA TAKLIFLAR Esanov Javohir Iskandar o`g`li Denov tadbirkorlik va pedagogika institiuti Tadbirkorlik va Boshqaruv fakulteti Bank ishi va audit yo`nalishi 4-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17512721 Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida eksport salohiyatini oshirishda tijorat banklarining tutgan o‘rni va ularning faoliyatini takomillashtirish yo‘nalishlari yoritilgan. Banklarning eksportni moliyalashtirishdagi roli, eksport kreditlari va kafolat mexanizmlarining ahamiyati, shuningdek, eksportni rag‘batlantiruvchi moliyaviy xizmatlar tizimini rivojlantirish masalalari tahlil qilingan. Ishda eksportyor korxonalarni qo‘llab-quvvatlashda banklarning imkoniyatlarini kengaytirish, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish hamda innovatsion moliyaviy instrumentlarni joriy etish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston iqtisodiyotining tashqi savdo salohiyatini oshirish va milliy bank tizimining raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Eksport, bank tizimi, eksport krediti, moliyalashtirish, eksport kafolati, tashqi savdo, eksportyor korxona, xalqaro moliya institutlari, raqobatbardoshlik, moliyaviy instrumentlar. Hozirgi global iqtisodiy sharoitda bank tizimining iqtisodiyotning real sektorini rivojlantirishdagi roli davlat va hududlar iqtisodiy barqarorligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, banklarning moliyaviy resurslarni samarali boshqarishi va real sektorni qo‘llab-quvvatlash strategiyalari iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu maqolada banklarning iqtisodiyotni real sektorini rivojlantirishdagi roli, mavjud muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha samarali choratadbirlar tahlil qilinadi. Banklar tomonidan real sektorni moliyalashtirish iqtisodiy o‘sishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Bu resurslarni maqsadli taqsimlash, uzoq muddatli kreditlash dasturlarini amalga oshirish va zamonaviy moliyaviy texnologiyalarni joriy qilish orqali ta’minlanadi. Banklar faoliyatining samaradorligini oshirish orqali ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va milliy iqtisodiyotning diversifikatsiyasiga erishish mumkin 1 Banklar real sektorni rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi, chunki ular ishlab chiqaruvchi korxonalarni moliyaviy resurslar bilan ta’minlab, milliy iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ular tomonidan taqdim etilayotgan uzoq muddatli kreditlar, lizing xizmatlari va garov ta’minoti asosida ajratiladigan mablag‘lar real sektorning texnologik yangilanishiga, ishlab chiqarish hajmini oshirishga va raqobatbardoshlikni kuchaytirishga yordam beradi. Shuningdek, banklarning moliyaviy xizmatlarini kengaytirish va innovatsion moliyalashtirish vositalarini tatbiq etish real sektor korxonalariga xalqaro bozorlarda ishtirok etish imkoniyatlarini yaratadi. Eksport-import operatsiyalarini moliyalashtirish, sug‘urta va akkreditiv xizmatlarini taklif etish orqali banklar mahalliy ishlab chiqaruvchilarning eksport salohiyatini oshiradi va tashqi savdoni rivojlantiradi. O‘zbekiston Respublikasida eksport faoliyatini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. So‘nggi yillarda mamlakatimizda eksportni rag‘batlantirish bo‘yicha bir qator huquqiy, institutsional va moliyaviy islohotlar amalga oshirildi. Bu jarayonda bank tizimi eksportni moliyalashtirish, kafolatlash va hisob-kitoblarni amalga oshirish orqali muhim rol o‘ynamoqda. Tijorat banklari eksportyor korxonalar uchun quyidagi asosiy xizmatlarni ko‘rsatadi: 1. Eksport kreditlari — eksport qiluvchi korxonalarni aylanma mablag‘ bilan ta’minlash va ishlab chiqarishni kengaytirish maqsadida ajratiladi. 2. Eksport kafolatlari — eksport shartnomalarini bajarilishini ta’minlash uchun banklar tomonidan beriladigan moliyaviy kafolat turlaridir. 3. Faktoring va forfeyting xizmatlari — eksport operatsiyalaridan tushadigan to‘lovlarni tezlashtirishga va moliyaviy risklarni kamaytirishga xizmat qiladi. 1 Ahmedov A.A., Jo‘rayev B.M. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”, Toshkent, 2022 171 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 4. Valyuta operatsiyalari — xalqaro hisob-kitoblarni amalga oshirish, xorijiy valyutani sotib olish yoki sotish, shuningdek, valyuta risklarini boshqarish imkonini beradi. Eksport faoliyatini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda “O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki”, Asaka bank, Ipoteka-bank, Agrobank, Xalq banki kabi yirik tijorat banklari faol ishtirok etmoqda. Ular eksportni rivojlantirish maqsadida xorijiy moliya institutlari, masalan, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki, Islom taraqqiyot banki bilan hamkorlikda turli kredit liniyalarini joriy etgan. 2 Banklar faoliyatini yanada takomillashtirish yo‘nalishlari Eksport salohiyatini oshirishda banklar rolini kuchaytirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda choratadbirlarni amalga oshirish zarur: • Eksportni moliyalashtirish infratuzilmasini rivojlantirish, ya’ni eksportga mo‘ljallangan maxsus kredit liniyalarini kengaytirish. • Eksport sug‘urtasi va kafolat tizimini takomillashtirish, banklar tomonidan eksport bitimlarining xavf darajasini kamaytiruvchi mexanizmlarni joriy etish. • Raqamli bank xizmatlarini joriy etish — eksport operatsiyalarini onlayn boshqarish, tezkor to‘lov tizimlarini kengaytirish. • Eksportyor korxonalar uchun imtiyozli kreditlar va soliq yengilliklari mexanizmini kuchaytirish. • Kichik biznes va fermer xo‘jaliklarini eksportga jalb qilish maqsadida ularni o‘qitish, maslahat va moliyaviy ko‘mak dasturlarini kengaytirish. Eksport faoliyatida banklarning o‘rni Eksport jarayonini moliyalashtirishda tijorat banklari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda faoliyat yuritadi: • Eksport kreditlari — eksport qiluvchi korxonalarga mahsulot ishlab chiqarish, xomashyo xarid qilish yoki tashqi savdo shartnomalarini bajarish uchun zarur mablag‘larni ajratadi. • Eksport kafolatlari va sug‘urtasi — xorijiy hamkor tomonidan to‘lov kechikishi yoki kontrakt bajarilmasligi holatida eksportyorning manfaatlarini himoya qiladi. • Faktoring va forfeyting operatsiyalari — eksportdan tushadigan to‘lovlarni tezlashtirish, eksportyorning likvidligini saqlash va moliyaviy risklarni kamaytirish imkonini beradi. • Valyuta va xalqaro hisob-kitob xizmatlari — eksport-import operatsiyalarida tezkor va xavfsiz to‘lov tizimini ta’minlaydi. Bank tizimi orqali iqtisodiyot tarmoqlarini moliyalashtirish yo‘nalishlari 3 1-jadval 2 G‘ulomov S.S., G‘aniev B.X. “Bank ishi va moliya”, TDIU, 2021 3 “Bank tizimi orqali iqtisodiyot tarmoqlarini moliyalashtirish yo‘nalishlari va natijalari” “Scientific Journal — LUCH”, Часть-37, Том-3, Январь 2025 172 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Ushbu jadvalda O‘zbekiston iqtisodiyotining real sektorini rivojlantirishda tijorat banklarining moliyalashtirish faoliyati asosiy yo‘nalishlar kesimida yoritilgan. Jadval har bir yo‘nalishning mazmuni (tavsifi), amalga oshirilayotgan misollar, hamda kutilayotgan iqtisodiy natijalarni o‘z ichiga oladi. Jadvalda jami 7 ta asosiy yo‘nalish ko‘rsatib o‘tilgan: 1. Loyihalarni moliyalashtirish – bu yo‘nalish real sektor korxonalariga arzon kreditlar ajratish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish hamda agrosanoat tarmog‘ini rivojlantirishni moliyalashtirishni nazarda tutadi. Natijada ishlab chiqarish quvvatlari kengayadi va bandlik darajasi oshadi. 2. Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash (KOB) – tadbirkorlik subyektlariga mikrokreditlar va oilaviy biznes dasturlari orqali moliyaviy yordam berish. Bu yo‘nalish KOB sonini ko‘paytiradi va iqtisodiy faollikni kuchaytiradi. 3. Infratuzilmani rivojlantirish – transport, energetika va logistika sohalariga sarmoya kiritish orqali iqtisodiyotning tayanch infratuzilmasini mustahkamlashni o‘z ichiga oladi. Bu natijada logistika xarajatlarini kamaytiradi va transport qulayligini oshiradi. 4. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish – xalqaro moliyaviy hamkorlikni kengaytirish, qo‘shma loyihalarda ishtirok etish va xorijiy banklar filiallarini ochishni o‘z ichiga oladi. Bu yo‘nalish orqali xorijiy kapital oqimi ortadi va xalqaro hamkorlik mustahkamlanadi. 5. Innovatsion moliyaviy xizmatlar – raqamli bank tizimlari, onlayn-kreditlar va blokcheyn texnologiyalarini joriy etish orqali moliyaviy xizmatlarning samaradorligini oshirishni nazarda tutadi. Bu esa tranzaksiyalar tezligini oshirib, xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilaydi. 6. Eksportni qo‘llab-quvvatlash – eksport-import operatsiyalarini moliyalashtirish, shartnomalarni sug‘urtalash va eksport kreditlarini taqdim etish orqali tashqi savdo faoliyatini rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Natijada eksport salohiyati oshadi va tashqi savdo balansi yaxshilanadi. 173 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 7. Moliyaviy savodxonlikni oshirish – tadbirkorlar uchun seminarlar, onlayn kurslar va o‘quv dasturlarini tashkil etish orqali korxonalarning moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligini oshiradi. Eksportni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish zaruriyati O‘zbekiston iqtisodiyotida eksportni qo‘llab-quvvatlash tizimi bosqichma-bosqich rivojlanib bormoqda. Biroq, amaliyotda hali ham ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan: • Eksport kreditlari hajmi cheklangan; • Kichik eksportyor korxonalar uchun garov talablari yuqori; • Eksport sug‘urtasi tizimi to‘liq rivojlanmagan; • Bank xodimlarining xalqaro moliya amaliyoti bo‘yicha tajribasi yetarli emas. Mazkur muammolarni hal etish maqsadida banklar faoliyatini yanada takomillashtirish va eksportni moliyalashtirish infratuzilmasini kengaytirish zarur. Eksportni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha takliflar Eksport salohiyatini oshirishda banklarning rolini kuchaytirish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: 1. Eksport kreditlarini kengaytirish — eksportyor korxonalar uchun uzoq muddatli va past foizli kredit liniyalarini joriy etish. 2. Eksport sug‘urtasi tizimini rivojlantirish — eksport bitimlari xavflarini kamaytiruvchi sug‘urta mexanizmlarini kengaytirish, maxsus eksport sug‘urta fondini tashkil etish. 3. Eksportga ixtisoslashgan bank xizmatlarini diversifikatsiya qilish — forfeyting, akkreditiv, faktoring, valyuta hedjingi kabi zamonaviy moliyaviy vositalarni joriy etish. 4. Raqamli texnologiyalarni qo‘llash — eksport operatsiyalarini onlayn boshqarish, to‘lovlarni tezlashtirish va xalqaro hamkorlar bilan shaffof hisob-kitob tizimini yaratish. 5. Kichik biznes eksportini rag‘batlantirish — kichik va o‘rta korxonalar uchun imtiyozli kreditlar, grantlar va maslahat xizmatlarini yo‘lga qo‘yish. 6. Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish — Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki, Islom taraqqiyot banki va boshqa moliya tashkilotlari bilan qo‘shma dasturlarni kengaytirish. 4 Xulosa. Xulosa qilib aytganda, eksport salohiyatini oshirish mamlakat iqtisodiy rivojlanishining muhim sharti bo‘lib, bu jarayonda tijorat banklarining faol ishtiroki hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Banklar tomonidan eksport faoliyatini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, yangi xizmat turlarini joriy etish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish O‘zbekiston iqtisodiyotining tashqi bozorlardagi raqobatbardoshligini yanada mustahkamlaydi. Eksportni rag‘batlantirish siyosatida banklarning rolini oshirish orqali mamlakatning xalqaro savdo aloqalari kengayadi, milliy ishlab chiqaruvchilarning jahon bozoriga chiqish imkoniyatlari ortadi hamda iqtisodiy barqarorlikka erishiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ahmedov A.A., Jo‘rayev B.M. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”, Toshkent, 2022 2. G‘ulomov S.S., G‘aniev B.X. “Bank ishi va moliya”, TDIU, 2021 3. “Bank tizimi orqali iqtisodiyot tarmoqlarini moliyalashtirish yo‘nalishlari va natijalari” “Scientific Journal — LUCH”, Часть-37, Том-3, Январь 2025 4. Abduqodirov A., Isroilov I. Moliya bozorlari va kredit tizimi. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 5. Karimov B. Bank tizimi va eksportni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari. – Toshkent: “Iqtisodmoliya”, 2021 4 Karimov B. Bank tizimi va eksportni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari. – Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2021