OʻZBEKISTONDA EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA BANKLARNING OʻRNI

182 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 OʻZBEKISTONDA EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA BANKLARNING OʻRNI Xidirov Muzaffar Abdimominovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Moliya va bank ishi kafedrasi o`qituvchisi Ergasheva Oysanam Erkin qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Bank ishi ta’lim yo’nalishi 4-kurs talabasi. Tel: 998 94 289 25 23 E mail. Oysanamergashev[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17512785 Annotatsiya: Mazkur ilmiy tezisda Oʻzbekiston Respublikasida eksport salohiyatini oshirish jarayonida bank tizimining o‘rni va roli yoritilgan. Unda eksportni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, tijorat banklarining xalqaro kreditlash va kafolatlashdagi ishtiroki, davlat tomonidan eksportni rag‘batlantirish siyosatida banklarning ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, 2024-yil holatiga ko‘ra O‘zbekiston bank tizimining eksport sohasidagi asosiy ko‘rsatkichlari va ularni rivojlantirish istiqbollari o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: eksport, bank tizimi, moliyalashtirish, eksport krediti, kafolat, sug‘urta, tashqi savdo, eksport salohiyati, iqtisodiy o‘sish, xalqaro hamkorlik. Kirish: Jahon iqtisodiyotida so‘nggi yillarda global raqobatning kuchayishi, tashqi bozorlardagi talabning o‘zgarishi va logistika tizimlarining murakkablashuvi eksport faoliyatining barqarorligini ta’minlashda moliyaviy institutlarning rolini yanada oshirdi. Eksport – mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlovchi, valyuta tushumlarini ko‘paytiruvchi hamda milliy ishlab chiqarish salohiyatini oshiruvchi muhim omildir. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan buyon eksportni kengaytirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. 2017-yildan boshlab mamlakatda iqtisodiy liberallashuv siyosati chuqurlashdi, milliy valyuta konvertatsiyasi erkinlashtirildi va tashqi savdo tartibotlari soddalashtirildi. Bu islohotlar eksport faoliyatini sezilarli darajada jonlantirdi. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonning umumiy eksport hajmi 24,5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu 2020-yilga nisbatan 45 foizga o‘sishni ko‘rsatadi. Eksport tarkibida sanoat mahsulotlari, xususan to‘qimachilik, avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika va oziq-ovqat mahsulotlari ulushi oshib bormoqda. Ushbu natijalarga erishishda bank tizimining moliyaviy qo‘llab-quvvatlovi hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Eksport salohiyati – bu mamlakatda ishlab chiqarilayotgan tovar va xizmatlarning xalqaro bozorda raqobatbardoshligi, eksport hajmini kengaytirish imkoniyati hamda tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish qobiliyatidir. Yuqori eksport salohiyatiga ega mamlakatlar iqtisodiy barqarorlik, to‘lov balansi va valyuta zaxiralarini mustahkamlash orqali o‘z milliy manfaatlarini himoya qila oladi. O‘zbekistonning eksport salohiyatini oshirish yo‘lida so‘nggi yillarda bir qator tizimli islohotlar amalga oshirildi. Xususan, “Yangi O‘zbekiston – 2030” strategiyasida eksport hajmini 2030-yilgacha 2 baravarga oshirish, eksport geografiyasini kengaytirish va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar eksportini rag‘batlantirish belgilangan 1 Eksport faoliyatini kengaytirishda bank tizimining roli beqiyosdir. Banklar eksport oldidan moliyalashtirish (pre-export financing), eksportni sug‘urtalash, kafolatlash, hamda xorijiy hamkorlar bilan hisob-kitoblarni amalga oshirish orqali eksportchilarni qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki (O‘zmilliybank) eksport operatsiyalarining asosiy moliyaviy tayanchidir. 2024yilda bank tomonidan eksportchi korxonalarga 2,3 trillion so‘m miqdorida imtiyozli kredit ajratilgan. Shuningdek, bankning “Eksportni moliyalashtirish” liniyasi orqali 150 dan ortiq korxona xorijiy bozorlarga chiqishda moliyaviy yordam olgan. Asaka bank tomonidan esa “Eksportchi korxonalarni qo‘llab-quvvatlash dasturi” doirasida eksport shartnomalarini kafolatlash, xalqaro akkreditivlar ochish va valyuta risklarini boshqarish bo‘yicha xizmatlar kengaytirildi. Ipoteka bank esa 2024-yilda umumiy qiymati 500 million AQSh dollari bo‘lgan eksport kreditlarini taqdim etdi. 1 “Yangi O‘zbekiston – 2030” strategiyasi – www.president.uz 183 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Bank tizimining eksportga ko‘magini kuchaytirish maqsadida hukumat tomonidan bir qator institutsional mexanizmlar joriy etilgan. 2019-yilda “Eksportni rag‘batlantirish agentligi” tashkil etilib, u tijorat banklari bilan hamkorlikda eksport faoliyatini sug‘urtalash va kafolatlash tizimini yuritmoqda. Shuningdek, “O‘zbekinvest” eksport-import sug‘urta kompaniyasi eksport risklarini kamaytirish orqali korxonalarning tashqi bozorlarda ishonchli faoliyat yuritishini ta’minlamoqda. 2024-yilda ushbu kompaniya tomonidan 1,1 trillion so‘mlik eksport shartnomalari sug‘urtalangan. Banklarning xalqaro moliya institutlari bilan hamkorligi ham kuchaymoqda. Masalan, O‘zbekiston Milliy banki Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD), Osiyo taraqqiyot banki (ADB) hamda Islom taraqqiyot banki (ITB) bilan hamkorlikda eksportni moliyalashtirish bo‘yicha 300 million dollardan ortiq kredit liniyalarini jalb qilgan. 2 1-jadval 2020–2024 yillarda Oʻzbekiston eksport hajmi va banklar tomonidan eksport faoliyatiga ajratilgan kreditlar hajmi. Yil Eksport (mlrd $) Eksport kreditlari (trln so'm) 2020.0 13.1 21.5 2021.0 16.5 28.3 2022.0 19.3 35.6 2023.0 22.6 45.2 2024.0 25.9 55.8 2020–2024 yillarda eksport hajmi 13.1 mlrd $ dan 25.9 mlrd $ gacha oshib, 98% o‘sish ko‘rsatdi. Banklar tomonidan eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar 21.5 trln so‘mdan 55.8 trln so‘mga yetib, qariyb 2.6 barobar oshdi. Bu ko‘rsatkichlar bank tizimining eksportni qo‘llab-quvvatlashdagi faolligining ortganini ko‘rsatadi 3 . Quyida keltirilgan ushbu grafikda O‘zbekiston eksport hajmining 2020– 2024 yillardagi o‘sishini ko‘rishimiz mumkun. 1rasm. O‘zbekiston eksport hajmining 2020–2024 yillardagi o‘sishini ko‘rsatadi 4 . Yuqorida keltirilgan grafik ma’lumotlarida shuni ko’rishimiz mumkunki mamlakatimizda 2021–2022 yillarda eksport o‘sishi tezlashgani kuzatilgan. 2023–2024 yillarda o‘sish barqaror davom etdi, eksport 2 Osiyo taraqqiyot banki, EBRD, ITB – www.adb.org, www.ebrd.com, www.isdb.org 3 O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi – https://www.stat.uz → 2020–2024 yillardagi eksport hajmi bo‘yicha rasmiy statistik maʼlumotlar. (Masalan: “Tashqi savdo to‘g‘risida ma’lumot”, “Eksport hajmlari dinamikasi” bo‘limlari.) 4 Stat.uz va CBU.uz maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tahlil qilingan. 184 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 tarkibida tayyor sanoat mahsulotlarining ulushi oshdi. Shu bilan birgalikda ustunli grafik banklar tomonidan eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar hajmining dinamikasini ko‘rsatadi. 2-rasm. Eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar hajmining dinamikasi 5 Bu grafik bank kreditlari hajmida 2022–2024 yillarda sezilarli o‘sish kuzatildi, bunda 2022 yildagi 35.6 trln so‘mdan 2024 yildagi 55.8 trln so‘mga oshish davlat va xalqaro moliyaviy institutlar hamkorligining natijasi sifatida qaraladi. Xulosa O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishida eksport salohiyatining ortishi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda tijorat banklari eksportchi korxonalarning moliyaviy tayanchiga aylangan. Banklarning eksportni kreditlash, kafolatlash va sug‘urtalashdagi faol ishtiroki eksport faoliyatining xavfsizligini ta’minlab, yangi tashqi bozorlarga chiqish imkonini yaratadi. Kelgusida bank tizimida eksportni yanada samarali qo‘llab-quvvatlash uchun: xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish; eksport kredit sug‘urtasi va kafolat tizimlarini takomillashtirish; eksportchilar uchun soliq va kredit imtiyozlarini kengaytirish; eksportni raqamlashtirish va elektron moliyaviy xizmatlarni joriy etish zarur. Bu chora-tadbirlar O‘zbekistonning eksport salohiyatini yanada oshiradi va mamlakatning xalqaro iqtisodiy integratsiyasini chuqurlashtiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari (2019–2023). 2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy portali: www.cbu.uz 3. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi: www.stat.uz 4. Abdurahmonov Q.X. “Tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 5. Osiyo taraqqiyot banki (ADB) va EBRD hisobotlari, 2022–2024. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 7-maydagi “Eksportni qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4312-son qarori. 5 www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi.