O'ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB ETISHNING INSTITUTSIONAL ASOSLARI

194 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O’ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB ETISHNING INSTITUTSIONAL ASOSLARI Shodiboyeva Dilzoda Farhodjon qizi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, o‘qituvchisi tel:+998 (94) 653-46-15 [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17513508 Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida xorijiy investitsiyalarni jalb etish jarayonlari, ularning milliy iqtisodiyotdagi o‘rni hamda asosiy kapitalga investitsiyalar hajmidagi o‘zgarishlar tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: xorijiy investitsiyalar, asosiy kapital, investitsion muhit, iqtisodiy o‘sish, xususiy sektor, davlat investitsiyasi, sarmoya oqimi, modernizatsiya, pandemiya, O‘zbekiston iqtisodiyoti Bugungi kunda har bir mamlakat iqtisodiyotining kelgusi taraqqiyoti, asosan, investitsiyalarga bog’liqligini deyarli har bir mutaxassis va xo’jalik yurituvchi subyekt yaxshi anglaydi. Shunga ko’ra, hozirgi kunda respublikamiz iqtisodiyotiga investitsiyalarni, xususan, xorijiy investitsiyalarni kengroq jalb etish ularning mamlakatimizda o’tkazilayotgan iqtisodiy islohotlarning samarali ijrosini ta’minlashning muhim asosiga aylanganligi bilan bog’liqligini tushunib olish qiyin emas. Mamlakatni ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida investitsiyalarining jumladan, xorijiy investitsiyalarning ahamiyati kattadir. Ma’lumki, har qanday davlat dunyodan ajralgan holda, jahon tajribalarini o’rganmasdan, dunyoning yetakchi davlatlari ilm, fan va texnika sohasida erishgan yutuqlarini qabul qilmasdan rivojlanishi mumkin emas.[1] Bozor islohotlarining navbatdagi bosqichida mamlakatimizga xorijiy investiyalarni jalb etishni takomillashtirish masalalarini hal qilish, xorijiy sarmoyasini jalb qilish borasidagi muammolarni bartaraf etish, xorijiy investitsiyalar hajmini ko’paytirish hamda ulardan samarali foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish masalalari asosiy vazifalardan biridir. Mamlakatimizda xorijiy investitsiyalar oqimining 2023 yilda 8 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi. Mamlakatimizda avvalgi yillarda rejalashtirilgan investitsion loyihalar hisobidan va pandemiya sharoitida investitsion loyihalarni amalga oshirayotgan xo’jalik subyektlari hamda tadbirkorlarning hukumat tomonidan qo’llab-quvvatlanishi natijasida xorijiy investitsiyalarning umumiy hajmi 2022 yilda 10.7 mlrd. AQSH dollarini tashkil etib, 2023 yilga nisbatan pasayish kuzatilmadi.[2] O’zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining asosiy tendensiyasi va ko’rsatkichlari hamda kelgusi yillarga mo’ljallangan prognozlariga ko’ra ustuvor yo’nalishlardan biri mamlakatimizda, eng avvalo, jalb qilinayotgan to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar hajmini oshirish, xorij investorlari uchun ishonchli kafolatlar yaratish hamda ularning ishonchini mustahkamlash maqsadida yanada qulay investitsiya muhitini shakllantirishdan iborat.[3] 1-jadval 2020-2024 yillar O’zbekiston asosiy kapitalga investitsiyalari (trln so’m) 1 Yillar Umumiy hajmi (trln so’m) Xorijiy investitsiyalar (trln so’m) Davlat investitsiyalari (trln so’m) Xususiy sektor (trln so’m) 2020 189,9 62,4 67,5 60,0 2021 215,7 74,8 70,2 70,7 2022 258,3 91,5 77,6 89,2 2023 302,6 115,8 85,2 101,6 2024 350,0 130,0 90,0 130,0 1 www.stat.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi 195 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 2020 yildan 2024 yilga qadar asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi 189,9 trln so’mdan 350 trln so’mga (prognoz) yetib, 84% o’sish kuzatilmoqda. Bu ko’rsatkich iqtisodiy o’sish, infratuzilma loyihalari va xorijiy sarmoyadorlarning qiziqishi ortib borayotganini anglatadi. O’rtacha yillik o’sish sur’ati 10-12% atrofida. Xorijiy investitsiyalar hajmi 2020 yilda 62,4 trln so’mni tashkil etgan bo’lsa, 2024 yilga kelib 130 trln so’mga yetishi prognoz qilinmoqda, ya’ni 2 barobarga oshadi. Bu O’zbekistonda investitsion muhitni yaxshilash, xorijiy sarmoyadorlar uchun qulay sharoit yaratish siyosatining muvaffaqiyatini ko’rsatadi. 2023 yilda xorijiy investitsiyalar 115,8 trln so’mni tashkil etib, umumiy investitsiyalarning 38% ulushini egalladi, bu davlat va xususiy sarmoyalardan keyingi eng yirik manba.[4] Davlat tomonidan asosiy kapitalga yo’naltirilgan mablag’lar hajmi nisbatan barqaror bo’lib, 2020 yilda 67,5 trln so’m, 2024 yilga kelib esa 90 trln so’m bo’lishi kutilmoqda. Davlat sarmoyalari umumiy investitsiyalardagi ulushining pasayishi kuzatiladi, chunki xususiy va xorijiy sarmoyalar hajmi oshmoqda. Bu esa davlatning iqtisodiy faoliyatda o’z ishtirokini kamaytirib, xususiy sektor va xorijiy investorlarning rolini oshirish siyosatiga mos keladi. Xususiy sektorning investitsiyalardagi ulushi sezilarli oshib bormoqda. 2020 yilda 60 trln so’m bo’lgan bo’lsa, 2024 yilga kelib 130 trln so’mga yetishi kutilmoqda, ya’ni 2 barobarga o’sadi. Bu davlat tomonidan xususiy sektorga berilgan soliq imtiyozlari va investitsiya muhitini yaxshilash bo’yicha olib borilgan islohotlar natijasi hisoblanadi.[5] 2020-2021 yillar COVID-19 pandemiyasining iqtisodiyotga ta’siri sezildi. Biroq 2021 yilda investitsiyalar hajmi pandemiyadan keyin tiklana boshladi va 2020 yilga nisbatan 13,6% o’sdi. 2022-2023 yillar energetika va transport infratuzilmasidagi yirik loyihalar hisobiga o’sish sur’ati tezlashdi. Umumiy investitsiyalar hajmi 2022 yilda 258,3 trln so’m, 2023 yilda esa 302,6 trln so’m bo’lib, bu ikki yil ichida 17,2% o’sish demakdir. 2024 yil prognozi investitsiyalar hajmi yana 15-16% oshishi kutilmoqda.[6] Xulosa: O‘zbekiston iqtisodiyotida xorijiy investitsiyalar iqtisodiy o‘sishning muhim omili sifatida shakllanmoqda. Tahlillarga ko‘ra, 2020–2024 yillar davomida asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi 189,9 trln so‘mdan 350 trln so‘mgacha o‘sib, 84 foizlik o‘sish kuzatilgan. Xorijiy investitsiyalar hajmi esa 62,4 trln so‘mdan 130 trln so‘mgacha ko‘tarilib, ikki barobarga oshgan. Bu mamlakatda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar, sarmoyadorlar uchun yaratilgan kafolatlar va qulay biznes muhiti natijasidir. Davlat investitsiyalarining ulushi pasayib, xususiy va xorijiy kapitalning o‘sishi iqtisodiy faoliyatda bozor mexanizmlarining kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. 2023 yilda xorijiy investitsiyalar umumiy investitsiyalarning 38 foizini tashkil etgani mamlakatning investitsion jozibadorligini tasdiqlaydi. Kelgusida xorijiy investitsiyalarni yanada ko‘paytirish uchun institutsional islohotlarni chuqurlashtirish, investitsion xavfsizlikni ta’minlash, xalqaro hamkorlikni kengaytirish va innovatsion sohalarga sarmoya yo‘naltirish muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – Toshkent, 2023 yil. 2. O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi hisobotlari. – https://www.invest.gov.uz (murojaat sanasi: 2025 yil 14 oktabr). 3. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari. – https://stat.uz (murojaat sanasi: 2025 yil 14 oktabr). 4. Nodirxanov U.S. Hududlarda investitsiya muhitini baholash va investitsion faollikni oshirish yo‘llari. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2021. 5. G‘ozibekov D., Nosirov E. Investitsion salohiyatni oshirishning iqtisodiy mexanizmlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. 6. Hoshimov J.R. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar: nazariya va amaliyot. – Toshkent: TDYUI nashriyoti, 2021.