SOLIQ QARZDORLIGI: SABABLARI, TAHLILI VA UNI KAMAYTIRISH MEXANIZMLARI

208 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 SOLIQ QARZDORLIGI: SABABLARI, TAHLILI VA UNI KAMAYTIRISH MEXANIZMLARI Ostonaqulov Alisher Abdurashidovich Qoraqalpoq davlat universiteti, Nukus Denov tadbirkorlik va pedagogika inisituti “Moliya va bank ishi kafedrasi” katta o‘qituvchisi tel: +998 93 222 22 17 https://doi.org/10.5281/zenodo.17513627 Annotatsiya: Ushbu ilmiy tezisda O‘zbekiston Respublikasida soliq qarzdorligining kelib chiqish sabablari, uni kamaytirishning huquqiy va institutsional mexanizmlari, shuningdek xalqaro tajribalar asosida ishlab chiqilgan takliflar tahlil qilingan. Soliq qarzdorligi davlat byudjetining barqarorligiga bevosita ta’sir etuvchi omil sifatida baholangan hamda qarzdorlikni qisqartirishda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish va monitoring tizimlarini rivojlantirishning roli yoritilgan. Kirish Davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai bo‘lgan soliqlar to‘liq undirilmaganda, byudjet barqarorligi buziladi va fiskal siyosat samaradorligi pasayadi. Shu sababli, soliq qarzdorligi muammosi har bir davlatning fiskal siyosatida muhim nazorat obyekti hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida oxirgi yillarda soliq islohotlari natijasida qarzdorlik hajmini qisqartirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilgan bo‘lsada, bu yo‘nalishda hali ham tizimli muammolar mavjud. Soliq qarzdorligi nafaqat davlat byudjeti daromadlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki tadbirkorlik subyektlarining likvidlik darajasini pasaytiradi, investitsion faollikni cheklaydi va soliq intizomini susaytiradi. Shu bois, soliq qarzini tahlil qilish, uning tarkibi, shakllanish sabablari hamda undirish mexanizmlarini ilmiy asosda o‘rganish zarurdir. Soliq qarzdorligining mohiyati va sabablari Soliq qarzdorligi — bu soliq to‘lovchining belgilangan muddatda to‘lamagan soliq majburiyatlari yig‘indisidir. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 144-moddasiga ko‘ra, soliq qarzi soliq to‘lovchi tomonidan to‘lov muddati o‘tgan, ammo to‘lanmagan majburiyat sifatida hisoblanadi. Soliq qarzdorligining kelib chiqishiga quyidagi asosiy sabablarini ko‘rsatish mumkin: ✓ Moliyaviy likvidlik tanqisligi — korxonalar daromadlarining kamayishi yoki xarajatlarning ortishi natijasida soliqni o‘z vaqtida to‘lash imkoniyatining yo‘qolishi; ✓ Hisob-kitobdagi xatoliklar — buxgalteriya hisobotlarida yoki elektron tizimlarda xato to‘ldirilgan ma’lumotlar natijasida noto‘g‘ri qarz shakllanishi; ✓ Soliq ma’muriyatchiligining yetarli emasligi — monitoring tizimlari sustligi yoki tekshiruvlar samaradorligining pastligi; ✓ Soliq to‘lovchilarning ong darajasi pastligi — ayrim fuqarolar va korxonalar tomonidan soliqni to‘lash majburiyatiga befarq munosabatda bo‘lish. ✓ Shuningdek, makroiqtisodiy omillar (inflyatsiya, kredit resurslari yetishmasligi, ishlab chiqarish hajmining kamayishi) ham soliq qarzdorligining o‘sishiga sabab bo‘ladi. Soliq qarzdorligini undirish mexanizmlari O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi va “Majburiy ijro byurosi to‘g‘risida”gi qonun soliq qarzlarini undirish bo‘yicha aniq mexanizmlarni belgilaydi. Ushbu mexanizmlar uch bosqichda amalga oshiriladi: 1. Ixtiyoriy to‘lov bosqichi – soliq organi qarzdorga bildirishnoma yuboradi, belgilangan muddatda to‘lov amalga oshirilmasa, keyingi choralarga o‘tiladi. 2. Majburiy undiruv bosqichi – soliq organi qarzdorning bank hisobvarag‘iga taqiq qo‘yadi, mol-mulkini xatlaydi yoki MIB orqali undiruvni amalga oshiradi. 3. Sud tartibida undirish – sud qarori asosida mol-mulk realizatsiya qilinadi yoki majburiy tartibda to‘lov amalga oshiriladi. Bundan tashqari, soliq to‘lovchining moliyaviy holatini inobatga olgan holda quyidagi yengilliklar qo‘llaniladi: ✓ Soliq qarzini bo‘lib-bo‘lib to‘lash; 209 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ✓ Kechiktirish (moratoriy) berish; ✓ Penya va jarimalarni kamaytirish yoki bekor qilish. Bu mexanizmlar soliq to‘lovchilarning barqaror faoliyatini saqlab qolish hamda davlat manfaatlarini muvozanatlashtirishga xizmat qiladi. Soliq qarzdorligini kamaytirish bo‘yicha takliflar Soliq qarzdorligini samarali boshqarish uchun quyidagi yo‘nalishlarda islohotlarni chuqurlashtirish zarur: ✓ Elektron monitoring tizimini kengaytirish. “Soliq qarzlarini monitoring qilish” platformasini avtomatlashtirish orqali qarzdorlik holatini real vaqt rejimida kuzatish. ✓ Ma’muriy ko‘rsatkichlarni integratsiyalash. DSQ, MIB, bank tizimi va Adliya organlari o‘rtasida yagona ma’lumotlar bazasini yaratish. ✓ Moliyaviy rag‘bat tizimini joriy etish. O‘z vaqtida soliq to‘laydigan tadbirkorlar uchun imtiyozli kredit yoki tenderlarda ustunlik berish. ✓ Xalqaro tajribani joriy etish. Polsha, Niderlandiya, Rossiya kabi mamlakatlarda soliq qarzini avtomatik hisobga olish va risklarni baholash tizimlaridan foydalanish. ✓ Soliq madaniyatini oshirish. Soliq to‘lovchilarga ma’rifiy va maslahat xizmatlarini kengaytirish orqali soliq intizomini mustahkamlash. ✓ Xulosa O‘zbekiston Respublikasida soliq qarzdorligini kamaytirish masalasi fiskal siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Mamlakatda yaratilgan huquqiy baza va elektron nazorat tizimlari qarzdorlikni aniqlash va undirishda samaradorlikni oshirmoqda. Shu bilan birga, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish, xalqaro tajribalarni milliy tizimga tatbiq etish hamda soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro ishonch asosidagi hamkorlikni kuchaytirish kelgusida soliq qarzlarini yanada kamaytirish imkonini beradi. Soliq qarzdorligini to‘g‘ri boshqarish nafaqat davlat byudjetining barqarorligini ta’minlaydi, balki iqtisodiy o‘sish, investitsion muhitning yaxshilanishi va tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy barqarorligini mustahkamlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: Adolat, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi hisobotlari, 2020–2024 yillar. – https://soliq.uz 3. “Majburiy ijro byurosi to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 29-avgust. 4. Hybka M. M. (2022). Collecting and Managing Tax Debt in Poland. Poznan University of Economics. 5. Jahon banki (2023). Improving Domestic Revenue Mobilization in Transition Economies. Washington D.C.