O'ZBEKISTON DAVLAT BUDJETINING BARQARORLIGINI TA'MINLASHDA SOLIQ SIYOSATINING O'RNI

238 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O'ZBEKISTON DAVLAT BUDJETINING BARQARORLIGINI TA'MINLASHDA SOLIQ SIYOSATINING O'RNI Mamadiyeva Dildora Qurbonali qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Buxgalteriya hisobi yo‘nalishi 2-bosqich talabasi. tel: +998 (90) 246 24 07 E-mail: dildoramamadiyeva87[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17513973 Annotatsiya: Mazkur ilmiy ishda O‘zbekiston davlat budjetining barqarorligini ta’minlashda soliq siyosatining o‘rni, uning asosiy yo‘nalishlari hamda iqtisodiy rivojlanishga ta’siri tahlil qilingan. Soliq siyosati davlat moliyaviy siyosatining markaziy elementi bo‘lib, budjet daromadlarini shakllantirish, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va investitsion faollikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda soliq tushumlarini ko‘paytirish, soliq yuki muvozanatini saqlash, budjet taqchilligini kamaytirish orqali fiskal barqarorlikka erishish masalalari yoritilgan. Shuningdek, soliq islohotlari natijasida soliqqa tortish tizimini soddalashtirish va soliq ma’murchiligini takomillashtirish yo‘nalishlari tahlil etilgan. Olingan natijalar mamlakat iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlash, davlat moliyaviy barqarorligini ta’minlash hamda byudjet siyosatini yanada samarali yo‘lga qo‘yishda amaliy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: davlat budjeti, soliq siyosati, fiskal barqarorlik, soliq tushumlari, soliq islohotlari, iqtisodiy barqarorlik. Davlat budjeti har bir mamlakat moliyaviy tizimining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy barqarorlik va davlat boshqaruvining moliyaviy asosini ta’minlaydi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat budjetining barqarorligi mamlakatning fiskal siyosati, xususan, soliq siyosatining samaradorligiga bevosita bog‘liqdir. Soliq siyosati davlat moliyaviy siyosatining ajralmas tarkibiy qismi sifatida budjet daromadlarini shakllantirish, iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish va ijtimoiy tenglikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda soliq tizimida olib borilayotgan islohotlar davlat budjeti barqarorligini mustahkamlashga, tadbirkorlik subyektlari uchun qulay soliq muhitini yaratishga va soliqqa tortish mexanizmini soddalashtirishga qaratilgan. Soliq siyosatini takomillashtirish orqali budjet daromadlarini ko‘paytirish, soliq yuki muvozanatini saqlash hamda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini barqarorlashtirish imkoniyatlari kengaymoqda. Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston davlat budjeti barqarorligini ta’minlashda soliq siyosatining o‘rni, fiskal barqarorlikni saqlash mexanizmlari va soliq islohotlarining iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish orqali davlat moliyaviy siyosatini yanada takomillashtirish masalalariga e’tibor qaratilgan. Davlat budjetining barqarorligi mamlakat iqtisodiy siyosatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Budjet barqarorligini ta’minlash, bir tomondan, daromadlar bazasining kengayishi va soliqqa tortish tizimining takomillashuvi bilan, ikkinchi tomondan, davlat xarajatlarining oqilona rejalashtirilishi va nazorat qilinishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu nuqtai nazardan soliq siyosati davlat budjetining asosiy moliyaviy manbai sifatida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Soliq siyosatining mazmuni va vazifalari Soliq siyosati — bu davlat tomonidan soliqlarni belgilash, ularning turlarini, stavkalarini, to‘lov tartibini va imtiyozlarini aniqlash orqali iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish tizimidir. Uning asosiy maqsadi budjet daromadlarini shakllantirish, iqtisodiyotda muvozanatni ta’minlash va ijtimoiy sohani qo‘llab-quvvatlashdan iborat. Shu bilan birga, soliq siyosati investitsiyalarni rag‘batlantirish, tadbirkorlik faoliyatini kengaytirish va xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan soliq islohotlari milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish va fiskal barqarorlikni mustahkamlashga qaratilgan. Jumladan, so‘nggi yillarda soliq turlari soddalashtirildi, stavkalar pasaytirildi, soliq ma’murchiligi raqamlashtirildi va elektron soliq tizimi joriy etildi. Bu esa soliq tushumlarining oshishiga, byudjet intizomini mustahkamlashga hamda soliq to‘lovchilar uchun qulay sharoit yaratishga xizmat qilmoqda. Fiskal barqarorlikni ta’minlash mexanizmlari Fiskal barqarorlik — bu davlat moliyaviy tizimining daromad va xarajatlar o‘rtasidagi muvozanatini saqlab qolish, budjet taqchilligini minimal darajada ushlab turish va qarz yukining oshib ketishiga yo‘l 239 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 qo‘ymaslik imkonini beruvchi tizimdir. O‘zbekiston misolida fiskal barqarorlikni ta’minlash uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim ahamiyat kasb etadi: 1.Soliq bazasini kengaytirish – norasmiy iqtisodiyot hajmini qisqartirish va soliqqa tortish doirasini kengaytirish orqali budjet tushumlarini ko‘paytirish. 2.Soliq yuki muvozanatini saqlash – korxonalar uchun ortiqcha soliq bosimini kamaytirish, shu orqali ularning investitsion faolligini oshirish. 3.Soliq ma’murchiligini takomillashtirish – elektron hisob-kitob tizimlari, avtomatlashtirilgan nazorat vositalari va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish. 4.Budjet xarajatlarini optimallashtirish – byudjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini ta’minlash, samarasiz xarajatlarni kamaytirish. Shu choralar natijasida davlat budjeti daromadlarining barqaror o‘sishi va fiskal muvozanatni saqlash imkoniyati yaratiladi. Soliq islohotlarining iqtisodiy samaradorligi O‘zbekiston Respublikasida 2017–2025-yillar davomida bosqichma-bosqich amalga oshirilgan soliq islohotlari natijasida bir qator ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi. Xususan, yuridik shaxslar foyda solig‘i stavkasi 14 foizga tushirilgan, yagona ijtimoiy to‘lov 25 foizdan 12 foizga kamaytirilgan, QQS (qo‘shilgan qiymat solig‘i) stavkasi esa 20 foizdan 12 foizga pasaytirildi. Bunday yondashuv tadbirkorlik subyektlari faoliyatini yengillashtirib, iqtisodiy o‘sish uchun qo‘shimcha turtki berdi. Soliq ma’murchiligini raqamlashtirish natijasida esa soliq to‘lovchilar soni ortib, soliq tushumlari hajmi sezilarli darajada oshgan. Bu esa fiskal siyosat samaradorligini oshirish va byudjet barqarorligini mustahkamlashda muhim omil bo‘ldi. Davlat moliyaviy siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari Kelgusida O‘zbekiston soliq siyosatini yanada takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlar dolzarb hisoblanadi: • Soliq yuki muvozanatini saqlagan holda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini qo‘llab-quvvatlash; • Soliq tizimida shaffoflik va ochiqlikni yanada kuchaytirish; • Soliq siyosatini ekologik va ijtimoiy maqsadlar bilan uyg‘unlashtirish (yashil soliqlarni joriy etish); • Hududlar miqyosida fiskal avtonomiyani oshirish, ya’ni mahalliy byudjetlarning daromad bazasini kengaytirish. Bu yo‘nalishlarda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar nafaqat davlat budjetining barqarorligini ta’minlaydi, balki mamlakat iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Xulosa.Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, soliq siyosati O‘zbekiston davlat budjetining barqarorligini ta’minlashda asosiy omillardan biridir. To‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan soliq siyosati nafaqat budjet daromadlarini barqaror oshirish, balki iqtisodiyotda muvozanatni saqlash, investitsion muhitni yaxshilash va ijtimoiy sohani rivojlantirish imkonini beradi.So‘nggi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilgan soliq islohotlari fiskal barqarorlikni mustahkamlash, soliqqa tortish tizimini soddalashtirish va tadbirkorlik subyektlari uchun qulay sharoit yaratishda muhim natijalar berdi. Ayniqsa, soliq ma’murchiligining raqamlashtirilishi byudjet daromadlarini oshirish va soliq to‘lov intizomini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.Biroq fiskal barqarorlikni yanada mustahkamlash uchun soliqqa tortish bazasini kengaytirish, norasmiy iqtisodiyot ulushini kamaytirish va soliq siyosatini hududiy darajada differensiallashtirish zarur. Shuningdek, ekologik, ijtimoiy va investitsion yo‘nalishlarda soliq imtiyozlarini maqbullashtirish orqali soliq tizimini yanada barqaror va samarali qilish mumkin. Umuman olganda, soliq siyosatini izchil takomillashtirish va moliyaviy boshqaruvda shaffoflikni oshirish O‘zbekiston davlat budjetining barqarorligi, iqtisodiy xavfsizligi va ijtimoiy farovonligini ta’minlashning eng muhim omillaridan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2023. 2. G‘ulomov S.S., G‘aniev B.X. “Soliqlar va soliqqa tortish” – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. 3. Xo‘jayev A., Tursunov B. “Davlat moliyasi” – Toshkent: Moliya, 2021. 4. International Monetary Fund (IMF). “Fiscal Policy and Economic Stability: Global Perspectives” – Washington D.C., 2022. 5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti – [www.mf.uz](https://www.mf.uz)