YASHIL IQTISODIYOTNING FISKAL BARQARORLIKNI TA'MINLASHDAGI O'RNI

240 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 YASHIL IQTISODIYOTNING FISKAL BARQARORLIKNI TA’MINLASHDAGI O‘RNI Ostonaqulov Alisher Adbirashidovich1 Mamarajabova Shahnoza Normo‘min qizi2 1Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Moliya va bank ishi kafedrasi katta o‘qituvchisi tel:+998 (90)-026-01-01 2Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Buxgalteriya hisobi yo‘nalishi 2-bosqich talabasi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17514012 Annotatsiya: Maqolada yashil iqtisodiyotning davlat budjeti barqarorligiga ta’siri, ekologik soliqlar va “yashil” investitsiyalar orqali fiskal barqarorlikni mustahkamlash masalalari yoritiladi. Yashil iqtisodiyot nafaqat ekologik muvozanatni tiklaydi, balki byudjet daromadlarini ko‘paytirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, fiskal barqarorlik, ekologik soliq, qayta tiklanuvchi energiya, iqtisodiy o‘sish. So‘nggi yillarda iqtisodiy rivojlanishning intensivlashuvi bilan bir qatorda ekologik muammolar ham keskinlashib bormoqda. Aholi sonining o‘sishi, ishlab chiqarishning kengayishi va energiya resurslariga bo‘lgan talabning ortishi tabiiy resurslardan haddan tashqari foydalanish holatini yuzaga keltirdi. Natijada, iqtisodiy o‘sish ekologik muvozanat hisobiga ta’minlanayotgan holatlar ko‘paymoqda. Shu nuqtayi nazardan, iqtisodiyotning barqarorligi faqat makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan emas, balki ekologik va fiskal barqarorlik darajasi bilan ham o‘lchanadigan bosqichga o‘tdi. “Yashil iqtisodiyot” atamasi ilk bor 2008-yilda BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) tomonidan ilgari surilib, “past uglerodli, resurslardan samarali foydalanadigan va ijtimoiy jihatdan qamrovli iqtisodiyot” sifatida ta’riflangan. Bu model iqtisodiy faoliyatni ekologik xavfsizlik, ijtimoiy adolat va moliyaviy barqarorlik bilan uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi. Yashil iqtisodiyot va fiskal barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik Davlat byudjetining barqaror daromad bazasini shakllantirishda ekologik soliqlar, “yashil” investitsiyalar va innovatsion texnologiyalarning o‘rni tobora ortib bormoqda. An’anaviy ishlab chiqarish tarmoqlari ko‘pincha atrof-muhitga zarar yetkazgani sababli, ularni ekologik jihatdan toza faoliyatga o‘tkazish uchun soliq siyosati orqali rag‘batlantirish zarur. Ekologik soliqlar — bu ifloslantiruvchi manbalar tomonidan tabiiy resurslardan foydalanish yoki chiqindi chiqarish uchun to‘lanadigan majburiy to‘lovlardir. Ularning afzalligi shundaki, bunday soliqlar byudjet daromadlarini oshiradi, bir vaqtning o‘zida ekologik siyosatni amalga oshirish uchun moliyaviy manba yaratadi. Masalan, Shvetsiyada karbon solig‘i joriy etilishi natijasida CO₂ chiqindilari 1990–2020 yillarda 25 foizga qisqargan, byudjet daromadlari esa 10 milliard yevroga yaqin oshgan. Germaniyada “Energiewende” dasturi doirasida qayta tiklanuvchi energiya manbalariga sarmoya kiritish orqali energetika sektorida davlat daromadlari ko‘paydi va fiskal barqarorlik ta’minlandi. O‘zbekiston Respublikasida yashil iqtisodiyot siyosati O‘zbekistonda 2019-yilda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” qabul qilindi. Ushbu strategiyada energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni qayta ishlash tizimini rivojlantirish va ekologik toza transportni kengaytirish maqsadlari belgilangan. 2023-yil yakunlariga ko‘ra, qayta tiklanuvchi energiya manbalari umumiy elektr ishlab chiqarish hajmining 10 foizini tashkil etdi. Xalqaro tajriba tahlili Jahon miqyosida yashil moliyaviy siyosatni joriy etish uchta asosiy yo‘nalishda amalga oshirilmoqda: 1. Ekologik soliqlar tizimi — Daniya, Norvegiya, Shvetsiya tajribasida bu mexanizm ifloslanish manbalarini kamaytirish bilan birga byudjetga barqaror tushumlarni ta’minlamoqda. 2. Yashil obligatsiyalar (Green Bonds) — AQSH va Yaponiyada davlat va xususiy sektor ekologik loyihalarni moliyalashtirish uchun yashil obligatsiyalar chiqaradi. 3. Yashil investitsiyalarni rag‘batlantirish — Janubiy Koreya va Germaniya ekologik texnologiyalarga sarmoya kiritgan korxonalarga foizsiz kreditlar taqdim etadi. 241 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, yashil iqtisodiyotga asoslangan fiskal siyosat barqaror daromadlar manbaini yaratadi va uzoq muddatli iqtisodiy xavfsizlikni kafolatlaydi. Muammolar va takliflar O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda quyidagi to‘siqlar mavjud: ✓ Ekologik soliqlar va to‘lovlarning yetarlicha tizimlashtirilmaganligi; ✓ Qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushining pastligi; ✓ “Yashil” investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlarining yetarlicha rivojlanmaganligi. Shu bois, quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: 1. Ekologik soliqlarni byudjet siyosatiga integratsiya qilish va ularni ijtimoiy maqsadlarga yo‘naltirish; 2. “Yashil” texnologiyalarga sarmoya kiritgan tadbirkorlik subyektlarini soliqlardan ozod etish yoki imtiyozli kreditlar bilan qo‘llab-quvvatlash; 3. Yashil moliyalashtirish fondlarini yaratish va xalqaro donor tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish; Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘ulomova Sh.B. Iqtisodiyotning yangi yo‘nalishlaridan biri — yashil iqtisodiyot va uning asosiy tamoyillari. – Toshkent: “Universitet”, 2020. – 242 b. 2. Vaxabov A.V., Xajibakiyev Sh.A., Butaboyev M.T., Toshmatov Sh.A. Yashil iqtisodiyot. – T.: “Universitet”, 2020. – 296 b. 3. Mahkamov J. Yashil iqtisodiyot va innovasiyalar: O‘zbekistondagi muammolar va yechimlar. – Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2021. 4. Yuldoshev I. O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot: rivojlanish istiqbollari. – “Iqtisodiy tahlil” jurnali, №3, 2020. – B. 45–50. 5. Turobova X.R., Kadirova M.M. Yashil iqtisodiyot. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2025. – 96 b.