MAHALIY SOLIQLAR VA ULARNI UNDIRISH MEXANIZMLARI

249 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 MAHALIY SOLIQLAR VA ULARNI UNDIRISH MEXANIZMLARI Norqulov Eldor Komiljon o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika insitiuti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy texnologiya yoʻnalishi 4-bosqich talabasi Tel:+998 (91)-906-02-11 https://doi.org/10.5281/zenodo.17514089 Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan mahalliy soliqlar tizimi, ularning iqtisodiyotdagi o‘rni, mahalliy byudjetlar barqarorligini ta’minlashdagi ahamiyati hamda ularni undirish mexanizmlarining mazmuni yoritilgan. Shuningdek, soliq tizimidagi islohotlar, raqamlashtirish jarayonlari va soliq to‘lovchilarga qulay shart-sharoitlar yaratish bo‘yicha amalga oshirilayotgan choratadbirlar tahlil qilingan. Tadqiqotda mahalliy soliqlarning turlari, ularni undirishda zamonaviy yondashuvlar hamda soliq organlarining faoliyati samaradorligini oshirish yo‘llari ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: mahalliy soliqlar, davlat byudjeti, byudjet tizimi, moliyaviy mustaqillik, soliq siyosati, fiskal siyosat, soliq mexanizmi, soliq ma’murchiligi, soliq to‘lovchi, soliq organlari, mol-mulk solig‘i, yer solig‘i, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, yig‘imlar, soliq stavkasi, soliq bazasi, soliq imtiyozlari, raqamlashtirish, elektron to‘lov tizimi, soliq islohoti, iqtisodiy barqarorlik, hududiy rivojlanish, soliq intizomi, moliyaviy boshqaruv, byudjet daromadlari, soliq nazorati, davlat soliq qo‘mitasi, kadastr qiymati, fiskal intizom, shaffoflik, elektron hisob-kitob, soliq siyosatini takomillashtirish. O‘zbekiston Respublikasida soliq tizimi mustaqillik yillarida bosqichma-bosqich isloh qilinib, bugungi kunda zamonaviy moliyaviy boshqaruv tizimining ajralmas qismi sifatida faoliyat yuritmoqda. Shu jarayonda mahalliy soliqlar va yig‘imlarning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ular hududiy byudjetlarni shakllantirishda asosiy manba hisoblanadi. Mahalliy soliqlar — bu faqat muayyan ma’muriy-hududiy birlik doirasida undiriladigan, uning byudjetiga tushadigan majburiy to‘lovlardir. Ular davlat soliqlari kabi umumrespublika ehtiyojlarini emas, balki aynan mahalliy infratuzilma, ijtimoiy soha va kommunal xizmatlar tizimini rivojlantirishni moliyalashtirishga qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq, hozirda asosiy mahalliy soliqlar qatoriga yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i, yer solig‘i hamda suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq kiradi. Ayrim hollarda, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan qonunchilik doirasida turli yig‘imlar, masalan, avtoturargohlar uchun to‘lov, reklama joylashtirish uchun yig‘im, savdo faoliyati bilan bog‘liq ruxsat yig‘imlari ham joriy etilishi mumkin. Ushbu soliqlar mahalliy hokimiyatlarning moliyaviy mustaqilligini ta’minlash, hududning iqtisodiy salohiyatini rivojlantirish va aholining turmush darajasini oshirishga xizmat qiladi. Mahalliy soliqlarning asosiy vazifasi — bu moliyaviy resurslarni joylarda shakllantirish orqali iqtisodiy mustaqillikni ta’minlashdir. Shu bilan birga, ular byudjetlararo munosabatlarning muvozanatini saqlab turishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, tuman yoki shahar byudjeti asosan mol-mulk solig‘i va yer solig‘idan tushgan mablag‘lar hisobiga to‘ldiriladi. Bu tushumlar esa o‘z navbatida maktablar, bog‘chalar, tibbiyot muassasalari, yo‘llar va boshqa ijtimoiy ob’ektlarni ta’mirlash, obodonlashtirish ishlarini moliyalashtirishda ishlatiladi. Mahalliy soliqlarni undirish mexanizmi deganda, soliqqa tortish jarayonining huquqiy, tashkiliy va texnologik asoslari tushuniladi. Bu mexanizm soliq to‘lovchilarni aniqlash, soliq bazasini hisoblash, stavkalarni belgilash, imtiyozlar qo‘llash, to‘lovlarni qabul qilish va nazorat qilish kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan barcha soliqlar, jumladan mahalliy soliqlarni undirish elektron tizimlar orqali amalga oshirilmoqda. So‘nggi yillarda “my.soliq.uz” elektron portali, mobil ilovalar, QR-to‘lov tizimlari, onlayn hisob-kitob mexanizmlari keng joriy etildi. Bu esa soliq to‘lovchilarga qulaylik yaratish bilan birga, soliq tushumlarini oshirish va yashirin iqtisodiy faoliyatni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Mahalliy soliqlarni undirishda muhim jihatlardan biri — soliq to‘lovchilarni to‘g‘ri hisobga olishdir. Har bir fuqaro yoki tashkilotning soliq majburiyatlari aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Bunda yer maydoni, bino yoki inshootning qiymati, foydalanilayotgan suv hajmi kabi obyektiv mezonlar asosida soliq bazasi aniqlanadi. Soliq stavkalari esa viloyatlar, tumanlar kesimida tabaqalashtirilgan holda belgilanadi. Shu orqali iqtisodiy imkoniyatlar darajasi inobatga olinadi va adolat tamoyiliga amal qilinadi. 250 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 №1 Mahalliy soliq turi Soliq ob’ekti Soliq stavkasi (yoki bazasi) Undirish mexanizmi Mahalliy byudjetdagi o‘rni 1 Yer solig‘i Yer maydoni (geodezik o‘lchov asosida) Yerning sifati, joylashuvi va maqsadiga qarab belgilanadi Kadastr organlari ma’lumotlari asosida soliq organlari tomonidan hisoblanadi Mahalliy byudjetning asosiy manbalaridan biri 2 Mulk solig‘i (jismoniy shaxslardan) Jismoniy shaxs mulkidagi bino va inshootlar Kadastr qiymatiga nisbatan belgilanadi Har yili 1-iyulgacha to‘lov xabarnomasi yuboriladi Mahalliy daromadlarni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi 3 Savdo (yarmarka) faoliyati uchun yig‘im Tadbirkorlik faoliyati joyi Belgilangan stavka asosida Mahalliy hokimiyat ruxsati va soliq organlari nazorati orqali Mahalliy infratuzilmani rivojlantirish uchun yo‘naltiriladi 4 Avtotransport vositalari egalarining solig‘i Transport vositalari turi va hajmi Belgilangan miqdorda (dvigatel hajmiga ko‘ra) YHXB va soliq organlari ma’lumotlari integratsiyasi orqali Yo‘l infratuzilmasini saqlash va ta’mirlash xarajatlariga yo‘naltiriladi 5 Turizm yig‘imi Mehmonxona yoki dam olish maskanida qolgan shaxslar Belgilangan foiz stavkasida Mehmonxona ma’muriyati tomonidan yig‘ilib, byudjetga o‘tkaziladi Mahalliy turizm sohasini qo‘llabquvvatlash uchun xizmat qiladi Ushbu jadval O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi va Moliya vazirligi ma’lumotlariga asoslanib tuzilgan bo‘lib, unda respublika hududlarida amal qiluvchi asosiy mahalliy soliqlar turlari, ularning soliq ob’ekti, stavkalari, undirish mexanizmlari va byudjetdagi ahamiyati yoritilgan. Mahalliy soliqlar davlat moliya tizimining eng muhim qismini tashkil etadi. Ular orqali mahalliy hokimiyatlar o‘z hududlarining infratuzilmasini rivojlantirish, ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish va aholi farovonligini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, bu soliqlarni undirish mexanizmlarining samaradorligi iqtisodiy barqarorlik va fiskal mustaqillikni ta’minlashda muhim omil sanaladi. Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, yer va mulk soliqlari mahalliy byudjet daromadlarining asosiy qismini tashkil etadi, turizm yig‘imlari esa so‘nggi yillarda iqtisodiy diversifikatsiya vositasi sifatida ahamiyat kasb etmoqda. Undirish jarayonining samaradorligini oshirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni beqiyosdir. So‘nggi yillarda soliq organlarida “raqamli nazorat” tizimi joriy etilib, soliq to‘lovchilarning faoliyatini avtomatik monitoring qilish imkoniyati yaratildi. Natijada, soliq to‘lov intizomi mustahkamlanmoqda, to‘lovlar o‘z vaqtida amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari, soliq xizmati organlari aholiga ma’lumot berish, tushuntirish va maslahat xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan. Bunday ochiqlik fuqarolarning davlat moliyasiga bo‘lgan ishonchini oshirmoqda. Biroq amaliyotda mahalliy soliqlarni undirishda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, ba’zi joylarda mol-mulk obyektlari ro‘yxatga olinmagan yoki kadastr qiymati aniqlanmagan holatlar uchraydi. Natijada, soliq bazasi to‘liq shakllanmaydi va byudjetga tushum kamayadi. Shu sababli, soliq ma’lumotlarini yagona elektron reyestr asosida yuritish, kadastr ma’lumotlari bilan integratsiya qilish zarur. Bundan tashqari, soliq imtiyozlari ba’zan haddan tashqari ko‘p qo‘llaniladi, bu esa byudjetga tushumlarni kamaytiradi. Shu bois imtiyozlarni iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish muhim. Mahalliy soliqlarni undirish mexanizmlarini takomillashtirish yo‘nalishlaridan yana biri — bu soliq ma’murchiligi tizimini soddalashtirish va shaffof qilishdir. Elektron hujjat aylanishi, avtomatik hisob-kitob 1 O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 315-bet. 251 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 tizimlari, soliq to‘lovchilar uchun yagona identifikatsiya raqamlarini joriy etish orqali bu maqsadga erishish mumkin. Shuningdek, xalqaro tajribaga ko‘ra, soliq to‘lovchi bilan davlat o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni mustahkamlash soliq tushumlarini oshiruvchi omillardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston hukumati tomonidan 2017–2024-yillar davomida olib borilgan soliq islohotlari natijasida mahalliy soliqlar stavkalari bosqichma-bosqich qayta ko‘rib chiqildi, soliqqa tortish bazasi kengaytirildi. Masalan, jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘ida imtiyozlar tizimi qayta tartibga solindi, yer solig‘ida normativ qiymatlar yangilandi. Natijada, mahalliy byudjet tushumlari sezilarli darajada oshdi. Shuningdek, “raqamli iqtisodiyot” sharoitida elektron to‘lovlar hajmining ortishi soliq tushumlarining oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Umuman olganda, mahalliy soliqlarni undirish mexanizmlarining samarali faoliyati hududlar rivojlanishining kafolatidir. Shu sababli, soliq siyosatini yanada takomillashtirish, raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish, soliq to‘lovchilar uchun qulayliklar yaratish, shuningdek, soliq ma’lumotlarining ochiqligini ta’minlash zarur. Mahalliy byudjetlarning moliyaviy barqarorligi esa bevosita ushbu mexanizmlarning samarali ishlashiga bog‘liq. Har bir soliq to‘lovchi o‘zining majburiyatlarini anglab yetganda va davlat soliq siyosatiga ishonch bildirganda, mamlakat iqtisodiyoti barqaror rivojlanadi. Xulosa: Mahalliy soliqlar mamlakat byudjet tizimining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydigan eng muhim moliyaviy manbalardan biridir. Ular nafaqat davlat daromadlarini shakllantirishda, balki hududlarning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashda, aholi farovonligini oshirishda va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Mahalliy soliqlarning to‘g‘ri belgilanishi, ularni undirish mexanizmlarining samarali yo‘lga qo‘yilishi natijasida joylardagi byudjetlarning barqarorligi ta’minlanadi, iqtisodiy o‘sish uchun zarur sharoitlar yaratiladi. Bugungi kunda O‘zbekistonda mahalliy soliqlarni undirish tizimi bosqichma-bosqich raqamlashtirilmoqda. Elektron to‘lov tizimlari, avtomatlashtirilgan nazorat mexanizmlari, yagona ma’lumotlar bazalari va soliq to‘lovchilar bilan ochiq muloqot tamoyillari joriy etilayotgani — bu sohada samaradorlikni yanada oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, soliq imtiyozlarini adolatli taqsimlash, soliq ma’murchiligini soddalashtirish va soliq intizomini mustahkamlash bo‘yicha islohotlar davom etmoqda. Xulosa qilib aytganda, mahalliy soliqlarni samarali boshqarish, ularni undirishda zamonaviy mexanizmlardan foydalanish, soliq to‘lovchilar uchun qulay muhit yaratish — bu nafaqat byudjet daromadlarini oshiradi, balki davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi. Aynan shu yo‘l bilan O‘zbekistonning hududiy rivojlanishi va moliyaviy mustaqilligi ta’minlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 315-bet.O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti to‘g‘risidagi 2024-yilgi Qonun. 2. “Mahalliy byudjetlarni mustahkamlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–5316-sonli Prezident qarori, 2021-yil 20-aprel. 3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risida hisobot”, 2023-yil. 4. Axmedova, N. Soliq imtiyozlari va ularning iqtisodiy o‘sishga ta’siri. Toshkent moliya instituti ilmiy jurnali, 2022. 5. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. “Byudjet-soliq siyosatining ustuvor yo‘nalishlari”, 2024-yilgi tahliliy ma’lumotnoma.