1.Mirziyoyev Sh.M."Yangi O'zbekiston taraqqqiyot strategiyasi "To'ldirilgan ikkinchi nashri. –Toshkent: "O'zbekiston" nashriyoti, 2023. -416 bet.(186) 2.Shomirzayev .M. X. Texnologiya fanini o'qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalar. Darslik..-T.. "TerDU nashr-matbaa markazi", 2020-226 b. 3.Xayitov J. X. texnologik ta'lim praktikum darslarida talabalarning kreativliksifatlari tavsifi // Respublika janubida elektr energetikasohasinig rivojlanish istiqbollari. Mavzusida xalqaro ilmiy-texnik anjuman. Termiz, 2022.-B. 389-392. 4.Kitob . uz 5.Ziyonet .uz

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Allaniyazov Paraxat Ataniyazovich Samarqand davlat veterinariya meditsinasi,chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti Nukus filiali kata o‘qituvchisi e-mail: [email protected] Tel:+998913777704 RAQAMLI IQTISODIYOTDA RAQOBAT MUHITI XUSUSIYATLARI Annotatsiya Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida raqobat muhitining o‘ziga xos jihatlari, raqamli texnologiyalar ta’sirida shakllanayotgan yangi iqtisodiy modellar, hamda raqobat siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari tahlil qilingan. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), platforma iqtisodiyoti kabi raqamli innovatsiyalar raqobat muhitiga sezilarli o‘zgarishlar kiritayotgani ilmiy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, raqobat muhiti, raqamli transformatsiya, platforma iqtisodiyoti, innovatsiyalar, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, raqamli monopoliyalar, ma’lumotlar asimmetriyasi, raqamli raqobat siyosati, elektron tijorat, raqamli texnologiyalar, antimonopol siyosat, kiberxavfsizlik, startap ekotizimi. Ключевые слова: Цифровая экономика, конкурентная среда, цифровая трансформация, платформенная экономика, инновации, искусственный интеллект, большие данные, цифровые монополии, асимметрия информации, политика цифровой конкуренции, электронная коммерция, цифровые технологии, антимонопольная политика, кибербезопасность, экосистема стартапов. Keywords: Digital economy, competitive environment, digital transformation, platform economy, innovation, artificial intelligence, big data, digital monopolies, information asymmetry, digital competition policy, e-commerce, digital technologies, antimonopoly policy, cybersecurity, startup ecosystem. Kirish: So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar global iqtisodiyotning barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Internet, bulutli hisoblash, sun’iy intellekt va raqamli platformalar asosida shakllanayotgan yangi biznes modellar an’anaviy raqobat qonuniyatlarini o‘zgartirmoqda. Shu sababli, raqamli iqtisodiyotda raqobat muhiti masalasini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyat kasb etadi. Raqamli iqtisodiyotda kompaniyalar o‘rtasidagi raqobat nafaqat mahsulot sifati yoki narx orqali, balki ma’lumotga egalik, algoritmik ustunlik va platforma foydalanuvchilari soni orqali ham belgilanadi. 1. Raqamli iqtisodiyot va raqobat tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi Raqamli iqtisodiyot — bu ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va iste’mol jarayonlarining raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan shaklidir. Bunday iqtisodiyotda raqobat an’anaviy tovar JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bozorlari doirasidan chiqib, platformalar, tarmoqlar va algoritmlar raqobatiga aylanadi. Masalan, Google, Amazon, Apple, Alibaba, Yandex kabi kompaniyalar nafaqat mahsulot ishlab chiqaradi, balki raqamli ekotizim yaratib, butun bozorlarga ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, raqobatning markazida endi ma’lumot (data) va foydalanuvchi bazasi turadi. 2. Raqamli raqobatning asosiy xususiyatlari Raqamli iqtisodiyotda raqobatning quyidagi xususiyatlari ajralib turadi: 1.Tarmoqli effekt (network effect) – platformada foydalanuvchilar soni oshgani sari xizmat qiymati ham ortadi. Masalan, Telegram yoki TikTok’da foydalanuvchilar ko‘pligi yangi foydalanuvchilarni jalb etadi. 2.Ma’lumot asimmetriyasi – yirik kompaniyalar katta hajmdagi foydalanuvchi ma’lumotlariga ega bo‘lib, raqobatchilarga nisbatan ustunlikka erishadi. 3.Algoritmik raqobat – kompaniyalar raqobat ustunligini algoritmlar orqali ta’minlaydi (masalan, Google’ning qidiruv algoritmi). 4.Raqamli monopoliyalar – ayrim platformalar (Amazon, Meta, Microsoft) o‘z sohasida deyarli to‘liq ustunlikka ega. 5.Kirish to‘siqlari past, ammo chiqish to‘siqlari yuqori – startaplar bozorga tez kirishi mumkin, ammo yirik platformalarga raqobatchi sifatida qarshilik ko‘rsatish qiyin. 3. Platforma iqtisodiyoti va raqobat muammolari Platforma iqtisodiyoti raqamli raqobatning eng muhim shaklidir. Platformalar (Uber, Amazon, AliExpress, Yandex Go va boshqalar) bir vaqtning o‘zida minglab foydalanuvchilar, ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarni birlashtiradi. Shu bilan birga, platformalar ma’lumotlarga egalik orqali raqobatchilarni siqib chiqarishi mumkin. Masalan, Apple o‘z App Store siyosati orqali ilovalarni nazorat qiladi, bu esa kichik ishlab chiquvchilarning imkoniyatlarini cheklaydi. Shu sababli, ko‘plab davlatlar platforma kompaniyalar faoliyatini raqobat qonunlari asosida qayta tartibga solmoqda. 4. O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotida raqobat muhiti O‘zbekistonda so‘nggi yillarda “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish choralari ko‘rilmoqda. Bank sektori, telekommunikatsiya, elektron tijorat va davlat xizmatlari raqamlashtirilmoqda. Shu bilan birga, yangi raqamli kompaniyalar (Payme, Click, Uzum Market, MyTaxi) o‘rtasida faol raqobat shakllanmoqda. Biroq, raqamli bozorlarda monopolistik tendensiyalar ham mavjud: ayrim sohalarda bir nechta yirik platformalar bozorni nazorat qilmoqda. Shu bois, raqobat siyosatini raqamli kontekstda yangilash, kiberxavfsizlikni mustahkamlash va startaplar uchun qulay muhit yaratish zarur. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 5. Raqamli raqobat siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari Raqamli iqtisodiyotda samarali raqobatni ta’minlash uchun quyidagi chora-tadbirlar muhim hisoblanadi: Raqamli platformalar faoliyatini regulyatsiya qilish (antimonopol nazorat). Ma’lumot egaligini cheklovchi qonunchilikni ishlab chiqish. Startaplar uchun soliq va litsenziya imtiyozlari yaratish. Kiberxavfsizlik infratuzilmasini rivojlantirish. Raqamli savodxonlikni oshirish va malakali kadrlar tayyorlash. Ushbu choralar raqamli bozorlarda sog‘lom raqobatni shakllantirishga va innovatsion rivojlanishga xizmat qiladi. 6. Raqamli iqtisodiyotda raqobat ustunliklarini shakllantirish omillari Raqamli iqtisodiyotda raqobat ustunligi endilikda ishlab chiqarish quvvatlari yoki tabiiy resurslarga emas, balki axborot resurslari, texnologik imkoniyatlar va innovatsion salohiyatga asoslanadi. Kompaniyalar raqobatda muvaffaqiyat qozonish uchun quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratishi zarur: 1.Innovatsion faoliyatni rivojlantirish. Raqamli davrda mahsulotning yangilanish tezligi, foydalanuvchi tajribasini yaxshilash va xizmatlarni avtomatlashtirish raqobat ustunligini belgilaydi. 2.Ma’lumotlarni tahlil qilish (Big Data). Katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash orqali iste’molchi ehtiyojlarini chuqur tahlil qilish, bozor trendlarini oldindan prognozlash mumkin. 3.Sun’iy intellektdan foydalanish. AI texnologiyalari yordamida korxonalar operatsion xarajatlarni kamaytiradi, xizmat ko‘rsatish tezligini oshiradi va mijozlarga individual yondashuvni ta’minlaydi. 4.Brend va ishonch. Raqamli bozorda ishonch eng muhim raqobat omilidir. Kiberxavfsizlikni ta’minlagan, foydalanuvchi ma’lumotlarini himoya qilgan kompaniyalar raqobatda barqarorlikka erishadi. 5.Platformaviy integratsiya. Yangi raqamli ekotizim yaratgan kompaniyalar (masalan, Uzum, Yandex yoki Amazon) o‘z sohalarida ustun mavqega ega bo‘ladi, chunki ular turli xizmatlarni yagona tizimda taklif etadi. 7. Raqamli raqobatning ijobiy va salbiy jihatlari Ijobiy tomonlar: Innovatsiyalarni tezlashtiradi; JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xizmatlar sifatini oshiradi; Xarajatlarni kamaytiradi va resurslardan samarali foydalanishga imkon beradi; Iste’molchi uchun qulayliklar yaratadi (tezkor to‘lov, masofadan xarid va boshqalar). Salbiy tomonlar: Yirik platformalar tomonidan bozorning monopoliyalashuvi; Ma’lumotlarning markazlashuvi natijasida maxfiylik xavfi; Kichik bizneslarning raqamli transformatsiyaga tayyor emasligi; “Digital divide” – raqamli tafovut, ya’ni aholining ayrim qatlamlari raqamli iqtisodiyotdan chetda qolishi. Shu bois, raqamli raqobatni boshqarish uchun muvozanatli yondashuv zarur: bir tomondan innovatsiyalarni rag‘batlantirish, ikkinchi tomondan monopoliyaga qarshi mexanizmlarni kuchaytirish. 8. Xorijiy tajriba: raqamli raqobat siyosati bo‘yicha ilg‘or amaliyotlar 8.1. Yevropa Ittifoqi Yevropa Ittifoqida 2022-yilda “Digital Markets Act (DMA)” kuchga kirdi. Ushbu qonun yirik platformalar (Google, Amazon, Apple, Meta va boshqalar)ning bozor ustunligini cheklashga qaratilgan. DMA kompaniyalarni: ma’lumotlarni raqobatchilar bilan bo‘lishishga, foydalanuvchi tanlovini kengaytirishga, raqamli xizmatlarda shaffoflikni ta’minlashga majbur qiladi. 8.2. AQSh tajribasi AQShda raqamli monopoliyalarni cheklash borasida “Antitrust Law for Digital Markets” loyihasi ishlab chiqilmoqda. Federal savdo komissiyasi (FTC) Google va Amazon’ning reklama va savdo algoritmlarini tahlil qilib, ularni bozorda ustunlikni suiiste’mol qilganlikda ayblagan. 8.3. Xitoy tajribasi Xitoyda 2021-yildan boshlab “Fair Competition Review System” joriy etilgan bo‘lib, Alibaba, Tencent va Baidu kabi yirik texnologik gigantlar ustidan antimonopol nazorat kuchaytirildi. Bu tizim raqamli iqtisodiyotda sog‘lom raqobat muhitini saqlab qolishga yordam bermoqda. 9. Raqamli raqobatni baholash indikatorlari Raqamli iqtisodiyotdagi raqobat muhitini baholash uchun bir qator indikatorlar qo‘llaniladi: № Ko‘rsatkich nomi O‘lchov birligi Mazmuni 1 Raqamli bozorlarda yangi foiz Startaplar ulushi JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL № Ko‘rsatkich nomi O‘lchov birligi Mazmuni ishtirokchilar soni 2 Bozor konsentratsiyasi indeksi (HHI) birlik Yirik kompaniyalar ulushi 3 Internet tarmoqlariga kirish darajasi % Raqamli infratuzilma rivojlanishi 4 Elektron to‘lovlar hajmi mlrd so‘m Raqamli moliya ko‘lami 5 Ma’lumot xavfsizligi darajasi ball Kiberxavfsizlik samaradorligi 6 Innovatsion investitsiyalar ulushi % YAIM Innovatsion faoliyat ko‘lami Mazkur indikatorlar orqali mamlakatning raqamli raqobat muhitini muntazam tahlil qilish, siyosiy qarorlar qabul qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. 10. O‘zbekiston sharoitida raqamli raqobatni rivojlantirish istiqbollari O‘zbekiston raqamli iqtisodiyotini rivojlantirishda so‘nggi yillarda sezilarli yutuqlarga erishdi. Shu bilan birga, raqobat siyosatini yanada takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlar ustuvor hisoblanadi: 1.Antimonopol qonunchilikni raqamli sektorga moslashtirish. Yirik IT-kompaniyalar faoliyatini nazorat qilish, platforma monopoliyalariga qarshi mexanizmlar yaratish. 2.Startap ekotizimini rivojlantirish. Innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash uchun grantlar, soliq imtiyozlari va biznes-inkubatorlar tarmog‘ini kengaytirish. 3.Raqamli infratuzilmani mustahkamlash. Internet tezligi, ma’lumot markazlari, kiberxavfsizlik tizimlarini modernizatsiya qilish. 4.Mahalliy texnologik brendlarni shakllantirish. Mahalliy raqamli xizmatlar (Uzum, Payme, Beeline, Humans)ni xalqaro bozorlarga olib chiqish. 5.Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish. Yevropa, Janubiy Koreya va Singapur kabi davlatlar bilan raqamli siyosat bo‘yicha tajriba almashish. Xulosa Raqamli iqtisodiyot sharoitida raqobat muhiti o‘zining murakkab, dinamik va texnologik jihatdan yuqori darajada integratsiyalashgan xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu muhitda raqobatning asosiy omili — ma’lumotlar, algoritmlar, platformalar va innovatsion g‘oyalardir. Raqamli kompaniyalar nafaqat mahsulot, balki butun ekotizimlar uchun kurash olib boradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL O‘zbekiston sharoitida raqamli raqobatni rivojlantirish uchun: adolatli va shaffof raqamli bozorni yaratish; monopolistik tendensiyalarni jilovlash; startaplarni qo‘llab-quvvatlash; raqamli infratuzilmani rivojlantirish; va kiberxavfsizlikni mustahkamlash zarur. Natijada, mamlakatda sog‘lom raqobat muhiti shakllanib, raqamli innovatsiyalar iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveriga aylanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni, 2020-yil. 2.Karimov B. (2024). “Raqamli iqtisodiyotda innovatsion raqobat strategiyalari.” TDIU Ilmiy axborotlari. 3.Karimov A. “O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning shakllanish bosqichlari.” Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, 2023. 4.Brynjolfsson E., McAfee A. The Second Machine Age. – W.W. Norton & Co., 2014. 5.Tapscott D. Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence. – McGraw-Hill, 2016. 6. World Bank (2024). Digital Transformation and Competition Policy. Washington, DC. 7. European Commission (2023). Digital Markets and Fair Competition Report. Brussels.