MOLIYANING IJTIMOIY-IQTISODIY MOHIYATI VA FUNKSIYALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Nazarova Shohsanam Suvonovna Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] Yaxshibekova Ug'iloy Maxammadali qizi Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] MOLIYANING IJTIMOIY-IQTISODIY MOHIYATI VA FUNKSIYALARI Annotatsiya: Ushbu maqolada moliyaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati, uning jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Moliyaning iqtisodiy tizimdagi asosiy vazifalari — taqsimlash, nazorat, rag‘batlantirish va tartibga solish funksiyalari atroflicha yoritilgan. Shuningdek, maqolada moliyaning davlat, korxona va aholi darajasidagi faoliyati, ularning iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi roli ham ko‘rib chiqiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaning samarali boshqarilishi, moliyaviy resurslardan oqilona foydalanish va ularni qayta taqsimlash jarayonlari mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: moliya, iqtisodiyot, ijtimoiy-iqtisodiy tizim, taqsimlash funksiyasi, nazorat funksiyasi, rag‘batlantirish, davlat byudjeti, moliyaviy resurslar, iqtisodiy barqarorlik, bozor iqtisodiyoti. Kirish Har qanday mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining asosi uning moliyaviy tizimining barqarorligi va samaradorligiga bog‘liqdir. Moliya — bu jamiyatning iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutuvchi, resurslarni shakllantirish, taqsimlash va qayta taqsimlash orqali ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni boshqarishga xizmat qiluvchi tizimdir. U iqtisodiyotning barcha sohalarida — davlat byudjeti, korxonalar, tashkilotlar, banklar, sug‘urta kompaniyalari hamda aholining kundalik faoliyatida faol ishtirok etadi. Shuning uchun ham moliyaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati, uning jamiyat taraqqiyotidagi funksiyalarini chuqur o‘rganish bugungi kunda dolzarb masala hisoblanadi. Moliya tushunchasi o‘z mazmuniga ko‘ra iqtisodiy munosabatlar majmuasini ifodalaydi. Bu munosabatlar orqali daromad va xarajatlar shakllanadi, pul mablag‘lari taqsimlanadi va iqtisodiyotdagi barcha subyektlarning moliyaviy barqarorligi ta’minlanadi. Moliya tizimi nafaqat davlat miqyosida, balki har bir xo‘jalik yurituvchi subyektning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishida ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaning ahamiyati yanada ortib, u iqtisodiy siyosatning asosiy vositasiga aylanadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda moliya tizimini isloh qilish, byudjet-soliq siyosatini takomillashtirish, moliyaviy nazorat va hisobdorlikni kuchaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli choratadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar mamlakat iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash, investitsiyalar oqimini kengaytirish hamda aholining farovonligini oshirishga xizmat qilmoqda. Moliya iqtisodiyotning “qon tomiri” sifatida barcha iqtisodiy jarayonlarni harakatga keltiradi. Uning yordamida ishlab chiqarish jarayoni uzluksiz davom etadi, ijtimoiy dasturlar moliyalashtiriladi, aholi farovonligi ta’minlanadi. Shu bois, moliyaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyatini, uning asosiy funksiyalarini chuqur tahlil qilish orqali mamlakatning iqtisodiy siyosatini samarali yo‘naltirish mumkin bo‘ladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu maqolada moliyaning iqtisodiy va ijtimoiy mohiyati, uning jamiyat hayotidagi o‘rni hamda asosiy funksiyalari — taqsimlash, nazorat, rag‘batlantirish va tartibga solish funksiyalari atroflicha yoritiladi. Asosiy qism Moliya – iqtisodiyotning eng muhim bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, u pul munosabatlari orqali iqtisodiy jarayonlarni boshqarish, resurslarni taqsimlash va qayta taqsimlash, ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi. Moliya iqtisodiy tizimning harakatlantiruvchi kuchi sifatida nafaqat davlat, balki xo‘jalik yurituvchi subyektlar, korxonalar va aholining moliyaviy barqarorligini ham kafolatlaydi. Moliyaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati uning jamiyatdagi asosiy vazifalari va iqtisodiy munosabatlardagi o‘rnida namoyon bo‘ladi. Moliya – bu iqtisodiy munosabatlar tizimi bo‘lib, unda pul fondlari hosil qilinadi, taqsimlanadi va ulardan foydalaniladi. Mazkur jarayonlar orqali jamiyatdagi ishlab chiqarish, taqsimlash va iste’mol jarayonlari o‘zaro bog‘lanadi. Moliyaning mohiyatini tahlil qilishda uning ikki tomonlama tabiati ko‘zga tashlanadi: bir tomondan, u iqtisodiy kategoriya sifatida moddiy boyliklarning harakati bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ijtimoiy munosabatlar tizimi sifatida jamiyatdagi turli qatlamlar o‘rtasida boylikni qayta taqsimlaydi. Demak, moliya – bu iqtisodiy jarayonlarning pul shaklidagi ifodasi bo‘lib, u ishlab chiqarish, taqsimlash va iste’mol o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlovchi vosita vazifasini bajaradi. Moliyaning ijtimoiy mohiyati shundaki, u jamiyatdagi iqtisodiy resurslarni ijtimoiy ehtiyojlarni qondirishga yo‘naltiradi. Masalan, davlat byudjeti orqali ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya, madaniyat va sport sohalarini moliyalashtirish moliyaning ijtimoiy vazifasining yorqin ifodasidir. Shuningdek, moliya iqtisodiyotda adolatli taqsimot tamoyillarini qo‘llab-quvvatlaydi, aholining turli qatlamlari o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutni kamaytirish imkonini beradi. Moliyaning jamiyat iqtisodiy hayotidagi ahamiyati uning funksiyalarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Ular quyidagilardan iborat: a) Taqsimlash funksiyasi Bu funksiya moliyaning eng asosiy va birlamchi vazifasi hisoblanadi. Taqsimlash funksiyasi orqali jamiyatda yaratilgan yalpi ichki mahsulot (YAIM) va milliy daromadning ma’lum qismi davlat, korxona va aholiga taqsimlanadi hamda qayta taqsimlanadi. Ushbu jarayon iqtisodiy resurslarning to‘g‘ri yo‘naltirilishiga, ishlab chiqarishning rivojlanishiga, ijtimoiy barqarorlikning ta’minlanishiga xizmat qiladi. Davlat darajasida taqsimlash funksiyasi byudjet siyosati orqali amalga oshiriladi. Davlat soliqlar, bojxona to‘lovlari va boshqa tushumlar orqali mablag‘ to‘playdi, so‘ngra bu mablag‘larni ijtimoiy sohalarga, infratuzilmani rivojlantirishga, mudofaa va xavfsizlikni ta’minlashga yo‘naltiradi. Shu tarzda moliya iqtisodiy resurslarning oqilona taqsimlanishiga imkon yaratadi. b) Nazorat funksiyasi Moliyaning nazorat funksiyasi moliyaviy resurslarning to‘g‘ri sarflanishini, ularning maqsadli yo‘naltirilishini ta’minlashga xizmat qiladi. Davlat moliyaviy nazorat organlari, soliq inspeksiyalari, g‘aznachilik tizimi va auditorlik tashkilotlari orqali moliyaviy intizomni mustahkamlaydi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Nazorat funksiyasi yordamida xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatidagi moliyaviy oqimlar tahlil qilinadi, moliyaviy hisobotlarning aniqligi ta’minlanadi. Bu esa korrupsiya, moliyaviy suiiste’molliklar va resurslardan samarasiz foydalanish holatlarining oldini oladi. c) Rag‘batlantirish funksiyasi Moliya iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirishda rag‘batlantiruvchi vosita sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Davlat moliyaviy rag‘batlantirish chora-tadbirlari orqali investitsiyalarni jalb qiladi, ishlab chiqarishni kengaytiradi, yangi ish o‘rinlarini yaratadi. Masalan, soliq imtiyozlari, subsidiyalar, grantlar, davlat kafolatlari va investitsiya dasturlari iqtisodiy faoliyatni jonlantirishga qaratilgan moliyaviy rag‘batlantirish vositalaridir. Shu yo‘l bilan moliya bozor iqtisodiyotining harakatlantiruvchi mexanizmiga aylanadi. d) Tartibga solish funksiyasi Moliyaning tartibga solish funksiyasi orqali iqtisodiyotdagi nomutanosibliklar bartaraf etiladi, inflyatsiya, ishsizlik, investitsion faollik va boshqa makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar muvozanatga keltiriladi. Davlat fiskal siyosat (soliqlar va byudjet xarajatlari) orqali iqtisodiyotni tartibga soladi. Masalan, inqiroz davrlarida davlat xarajatlarni ko‘paytirish orqali talabni rag‘batlantiradi, iqtisodiy o‘sish davrida esa byudjet taqchilligini kamaytirish choralari ko‘riladi. Shuningdek, moliyaviy bozorni tartibga solish orqali kapital oqimlari, kredit siyosati va inflyatsion jarayonlar nazorat ostiga olinadi. Moliyaning jamiyat hayotidagi o‘rni nihoyatda keng. U iqtisodiy siyosatni amalga oshirish vositasi sifatida davlatning barcha iqtisodiy jarayonlarida ishtirok etadi. Moliyaviy tizim orqali davlat resurslarni jamlaydi, iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlaydi, ijtimoiy sohalarga mablag‘ ajratadi. Shuningdek, moliya xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining moliyaviy natijalarini aniqlash, ularning rentabelligini oshirish va raqobatbardoshligini ta’minlashda ham asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Korxona moliyasi orqali ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligi ta’minlanadi, yangi texnologiyalar joriy etiladi, ishchi-xizmatchilarning mehnat haqi kafolatlanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliya tizimi iqtisodiy o‘sishning tayanch omiliga aylanadi. Moliya orqali investitsion muhit yaxshilanadi, yangi korxonalar tashkil etiladi, tashqi iqtisodiy aloqalar mustahkamlanadi. Moliyaviy resurslarning oqilona taqsimlanishi ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, moliya ijtimoiy adolatni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Byudjet siyosati orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarga yordam beriladi, soliq tizimi orqali boylikning qayta taqsimlanishi amalga oshiriladi. Bu esa jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlab, iqtisodiy rivojlanish uchun mustahkam poydevor yaratadi. Xulosa qilib aytganda, moliya har qanday mamlakat iqtisodiy tizimining asosiy tayanchi bo‘lib, u jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Moliya orqali davlat, korxonalar va aholining moliyaviy resurslari shakllantiriladi, taqsimlanadi hamda ularning oqilona ishlatilishi ta’minlanadi. Moliya iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash, ishlab chiqarish jarayonini rivojlantirish, aholining farovonligini oshirish va ijtimoiy adolatni ta’minlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Moliya tizimining samarali faoliyati mamlakat iqtisodiy xavfsizligini mustahkamlash, milliy daromadni to‘g‘ri taqsimlash va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam beradi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaning nazorat, taqsimlash, tartibga solish va rag‘batlantirish funksiyalari o‘zaro uzviy bog‘liq holda ishlaydi. Bu esa iqtisodiy siyosatning asosiy maqsadi — barqaror o‘sish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan moliyaviy islohotlar, davlat byudjeti ochiqligi, soliqqa oid siyosatning takomillashtirilishi, moliya bozorining rivoji hamda xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik mamlakat iqtisodiyotini yanada mustahkamlashga zamin yaratmoqda. Shunday qilib, moliyaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyatini to‘g‘ri tushunish va uning funksiyalarini samarali boshqarish iqtisodiy taraqqiyotning poydevorini tashkil etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning “O‘zbekiston — kelajagi buyuk davlat” asari. — Toshkent, 2022 y. 2. “Moliya” fani bo‘yicha o‘quv qo‘llanma / Tahrir hay’ati ostida. — Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti, 2023 y. 3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti — www.mf.uz. 4. Xo‘jayev B., G‘aybullayev A. Moliya nazariyasi. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2021 y. 5. Karimov A. Bozor iqtisodiyotida moliyaning roli va funksiyalari. — Toshkent: Fan, 2020 y. 6. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. — Toshkent, 2022 y. 7. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlari: yangi bosqich va imkoniyatlar maqolasi. — “Iqtisodiyot va moliya” jurnali, 2024-yil №4. 8. Musayev S. Davlat moliyasi. — Toshkent: Universitet nashriyoti, 2023 y. 9. O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti to‘g‘risidagi qonun, 2024-yilgi tahriri. 10. Jahon banki hisobotlari: Moliya sektori barqarorligi va islohotlar yo‘nalishlari. — 2023-yil.