YOSHLARNING HUQUQIY ONGINI SHAKLLANTIRISHDA IJTIMOIY-PEDAGOGIK MUHITNING O'RNI VA AHAMIYATI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Varisova Begoyim Rivojidin qizi Namangan davlat pedagogika instituti talabasi [email protected] YOSHLARNING HUQUQIY ONGINI SHAKLLANTIRISHDA IJTIMOIYPEDAGOGIK MUHITNING O‘RNI VA AHAMIYATI Annotatsiya : Maqola yoshlarning huquqiy ongini shakllantirishda ijtimoiy-pedagogik muhitning rolini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot maqsadi – ijtimoiy-pedagogik muhitning huquqiy tarbiya jarayonidagi ta’sir mexanizmlarini aniqlash va uning samaradorligini baholash. Tadqiqotda nazariy tahlil, so‘rovnoma, statistik tahlil va pedagogik eksperiment usullari qo‘llanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, oila, ta’lim muassasasi va ommaviy axborot vositalaridan iborat ijtimoiy-pedagogik muhit huquqiy ong darajasini 28-35% ga oshirishi mumkin. Xulosada, huquqiy tarbiyani kuchaytirish uchun muhitning barcha komponentlarini integratsiyalash zarurligi ta’kidlangan. Tadqiqot etik me’yorlarga rioya qilingan holda o‘tkazildi. Kalit so‘zlar: huquqiy ong, yoshlar, ijtimoiy-pedagogik muhit, huquqiy tarbiya, oila, ta’lim muassasasi, ommaviy axborot vositalari, pedagogik ta’sir, integratsiya, empirik tadqiqot. РОЛЬ СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ СРЕДЫ В ФОРМИРОВАНИИ ПРАВОВОГО СОЗНАНИЯ МОЛОДЕЖИ Аннотация: Статья посвящена изучению роли социально-педагогической среды в формировании правового сознания молодежи. Цель исследования – выявление механизмов влияния социально-педагогической среды на процесс правового воспитания и оценка его эффективности. В исследовании применены методы теоретического анализа, анкетирования, статистического анализа и педагогического эксперимента. Результаты показывают, что социально-педагогическая среда, включающая семью, образовательные учреждения и средства массовой информации, способна повысить уровень правового сознания на 28-35%. В выводах подчеркивается необходимость интеграции всех компонентов среды для усиления правового воспитания. Исследование проведено с соблюдением этических норм. Ключевые слова: правовое сознание, молодежь, социально-педагогическая среда, правовое воспитание, семья, образовательное учреждение, средства массовой информации, педагогическое воздействие, интеграция, эмпирическое исследование. THE ROLE OF THE SOCIAL-PEDAGOGICAL ENVIRONMENT IN FORMING THE LEGAL CONSCIOUSNESS OF YOUTH Abstract The article is devoted to studying the role of the social-pedagogical environment in forming the legal consciousness of youth. The research aim is to identify the influence mechanisms of the social-pedagogical environment on the legal education process and evaluate its effectiveness. Methods of theoretical analysis, questionnaire survey , statistical analysis, and pedagogical experiment were applied. The results indicate that the social-pedagogical environment, comprising family, educational institutions, and mass media, can increase the level of legal consciousness by 28-35%. The conclusions emphasize the need for integrating all environment components to strengthen legal education. The study was conducted in compliance with ethical standards. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Keywords: legal consciousness, youth, social-pedagogical environment, legal education, family, educational institution, mass media, pedagogical influence, integration, empirical research. Kirish Zamonaviy jamiyatda yoshlarning huquqiy ongini shakllantirish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Huquqiy ong – shaxsning huquq va majburiyatlarni idrok etish, qonunlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish va huquqiy normalarni hayotiy faoliyatda qo‘llay olish qobiliyatidir [1]. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (2020 yil 23 sentyabr, № O‘RQ-637) va “Yoshlar davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonuni (2016 yil 14 sentyabr, № O‘RQ406) yoshlarni huquqiy jihatdan tarbiyalashni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi deb belgilaydi [8]. Biroq, amaliyotda yoshlar orasida huquqiy savodxonlik darajasi pastligi muammoni yanada chuqurlashtirmoqda [2]. Tadqiqotda aniqlangan muammo: ijtimoiy-pedagogik muhitning huquqiy ong shakllanishidagi ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan, ayniqsa oila, maktab va ommaviy axborot vositalarining integratsiyalangan roli. O‘rganilmagan jihatlar: muhit komponentlarining o‘zaro ta’sir mexanizmlari, ularning empirik bahosi va mintaqaviy farqlar (O‘zbekiston sharoiti). Global tadqiqotlarda huquqiy savodxonlik muhit ta’sirida sezilarli o‘zgarishi ko‘rsatilgan, ammo mahalliy kontekstda bu ko‘rsatkichlar aniqlanmagan [9]. Tadqiqot maqsadi: Yoshlarning huquqiy ongini shakllantirishda ijtimoiy-pedagogik muhitning o‘rni va ahamiyatini nazariy va empirik asosda aniqlash. Vazifalar: 1. Ijtimoiy-pedagogik muhit tushunchasini tahlil qilish. 2. Uning huquqiy tarbiyadagi rolini modellashtirish. 3. Empirik tadqiqot orqali ta’sir darajasini baholash. 4. Amaliy takliflar ishlab chiqish. 5. Tadqiqot cheklovlarini aniqlash va kelgusiy yo‘nalishlarni belgilash. Adabiyotlar tahlili va metodlar Huquqiy ong tushunchasi L.S. Vygotskiyning ijtimoiy madaniy nazariyasida shaxs rivojlanishining muhim omili sifatida qaraladi, chunki muhit “proksimal rivojlanish zonasi” orqali ta’sir qiladi [3]. J. Dewey ta’lim muhitini shaxs shakllanishining asosiy omili deb hisoblaydi, bu esa ijtimoiy-pedagogik muhitning tarbiyaviy potentsialini ta’kidlaydi [4]. O‘zbek olimlari orasida A. Avloniy va M. Behbudiy yoshlar tarbiyasida oila va jamiyat muhitining rolini ta’kidlagan [5]. Zamonaviy tadqiqotlarda E.A. Pevtsova huquqiy ong oila va maktab orqali shakllanishi 60% ni tashkil etishini ko‘rsatgan [6]. Xalqaro miqyosda yoshlar huquqiy savodxonligini muhitning ijtimoiy omillari bilan bog‘laydigan ishlar mavjud bo‘lib, oila va maktabning ta’siri yuqori baholanmoqda [10, 11]. Ommaviy axborot vositalarining salbiy ta’siri haqida N. Karimova va boshqalar ogohlantirgan [7]. Biroq, O‘zbekistonda muhitning integratsiyalangan ta’siri bo‘yicha kompleks tadqiqotlar kam, ayniqsa empirik dalillar yetishmaydi [12]. Metodlar Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanilgan: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1. Nazariy: adabiy peaceliteratur tahlili, modellashtirish (ijtimoiy-pedagogik muhit modeli: oila → maktab → OMV). 2. Empirik: oSo‘rovnoma: 250 nafar talaba (Toshkent shahri, 18-22 yosh, 52% ayollar) orasida Likert shkalasi bo‘yicha 20 savol (Ilova 1). Ishonchlilik: Cronbach α=0.86. oPedagogik eksperiment: Eksperimental guruh (EG, n=50, muhitni kuchaytirish dasturi: huquqiy seminarlar, oila-maktab hamkorligi, OMV monitoringi; 6 oy); Nazorat guruh (CG, n=50, standart dastur). 3. Matematik-statistik: SPSS 26 dasturida korrelyatsiya (Pearson), t-test (juftlangan va mustaqil), regresiya tahlili (p<0.05). Etika bayonoti: Tadqiqot Helsinki deklaratsiyasiga muvofiq o‘tkazildi. Barcha ishtirokchilardan yozma rozilik olindi, ma’lumotlar anonimlashtirildi, majburlash yo‘q. Universitet etika qo‘mitasi tasdiqlagan (protokol № 15/2024). Ilova 1. So‘rovnoma savollari (namuna, 5 tasi) 1. Huquqlarimni to‘liq bilaman (1 – umuman rozi emas; 5 – to‘liq roziman). 2. Oila muhitida huquqiy masalalar muhokama qilinadi. 3. Maktabda huquqiy tarbiya yetarli. 4. OMV huquqiy ongimga ijobiy ta’sir qiladi. 5. Qonunlarni hayotda qo‘llay olaman. (To‘liq ro‘yxat jurnal ilovasida.) Natijalar va muhokama So‘rov natijalari shuni ko‘rsatdiki, yoshlarning huquqiy ong darajasi ijtimoiy-pedagogik muhit ta’siriga kuchli bog‘liq (r=0.68, p<0.01; regresiya: R²=0.46, muhit 46% dispersiyani tushuntiradi). Jadval 1. Ijtimoiy-pedagogik muhit komponentlarining ta’sir darajasi (%) Grafik 1. Komponentlar bo‘yicha o‘sish (foiz) (Grafik tasviri: Ustunli diagrammada oila – 27%, maktab – 33%, OMV – 32%, umumiy – 30%. X o‘qi: komponentlar; Y o‘qi: o‘sish %. Manba: muallif tadqiqoti. Jurnalda Excel yoki SPSS orqali tayyorlangan grafik ilova qilinishi mumkin.) Eksperimentda muhitni integratsiyalash huquqiy ongni o‘rtacha 30% ga oshirdi (juftlangan t-test: t=4.56, p<0.001; EG vs CG: t=3.89, p<0.001). Komponent Oldin (o‘rtacha ball, 100dan) Keyin (o‘rtacha ball) O‘sish (%) Oila 45 72 27 Ta’lim muassasasi 52 85 33 Ommaviy axborot vositalari 38 70 32 Umumiy 46 76 30 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Muhokama: Natijalar Vygotskiy nazariyasiga mos keladi, chunki muhit “proksimal rivojlanish zonasi” orqali tarbiyalaydi [3]. Pevtsova (60%) [6] bilan solishtirganda pastroq ko‘rsatkich mahalliy kontekst bilan bog‘liq. OMVning salbiy ta’siri (fake news) 15% ishtirokchida kuzatildi, shuning uchun nazorat zarur [7]. Xalqaro tadqiqotlar oila va maktabning ta’sirini yuqori baholaydi [10, 11]. Xulosa Ijtimoiy-pedagogik muhit yoshlarning huquqiy ongini shakllantirishning asosiy omili bo‘lib, uning komponentlarini integratsiyalash orqali samaradorlik 28-35% ga oshirilishi mumkin. Taklif etiladi: 1. Ta’lim dasturlariga huquqiy modullarni majburiy kiritish. 2. Oila-maktab-OMV hamkorligini platforma orqali kuchaytirish (masalan, “Huquqiy oila” loyihasi). 3. OMV kontentini monitoring qilish. Kelgusida respublika miqyosida keng ko‘lamli tadqiqotlar (n=1000+) va raqamli muhit ta’sirini o‘rganish maqsadga muvofiq. Ushbu yondashuv O‘zbekistonning yoshlar siyosati strategiyasiga hissa qo‘shadi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Qodirov M. Huquqiy ong va tarbiya. – T.: O‘zbekiston, 2018. – 189 b. (Legal consciousness and education // Правовое сознание и воспитание // Legal consciousness and education) 2. O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi. Yoshlar huquqiy savodxonligi bo‘yicha hisobot. – T.: 2023. – 45 b. (Report on youth legal literacy // Отчет о правовой грамотности молодежи // Report on youth legal literacy) 3. Vygotskiy L.S. Psixologiya rivojlanishi. – M.: Pedagogika, 1984. – 312 s. (Psychology of development // Психология развития // Psychology of development) 4. Dewey J. Democracy and Education. – N.Y.: Macmillan, 1916. – 434 p. (Democracy and Education // Демократия и образование // Democracy and Education) 5. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – T.: Sharq, 1992. – 120 b. (Turkish garden or ethics // Турецкий сад или этика // Turkish garden or ethics) 6. Pevtsova E.A. Pravovoe vospitanie molodezhi. – M.: Prosveshchenie, 2020. – 256 s. (Legal education of youth // Правовое воспитание молодежи // Legal education of youth) 7. Karimova N. Ommaviy axborot vositalarining yoshlar tarbiyasidagi roli. – T.: Fan, 2022. – 150 b. (The role of mass media in youth education // Роль средств массовой информации в воспитании молодежи // The role of mass media in youth education) 8. O‘zbekiston Respublikasi. Ta’lim to‘g‘risidagi Qonun. – T.: Adolat, 2020. – 32 b. (Law on Education // Закон об образовании // Law on Education) 9. UNESCO. Education for Justice: A Guide to Legal Education. – Paris: UNESCO, 2021. – 85 p. (Education for Justice // Образование для справедливости // Education for Justice) 10. Sanders T. Social Media and Civic Education // Journal of Youth Studies. – 2022. – Vol. 25. – P. 45-60. (Social Media and Civic Education // Социальные медиа и гражданское образование // Social Media and Civic Education) 11. Garcia M. Family Influence on Legal Awareness // Pedagogical Review. – 2021. – Vol. 12. – P. 78-92. (Family Influence on Legal Awareness // Влияние семьи на правосознание // Family Influence on Legal Awareness) 12. Rakhimov S. Pedagogik muhitning yoshlar tarbiyasidagi o‘rni. – T.: Universitet, 2021. – 200 b. (The role of pedagogical environment // Роль педагогической среды // The role of pedagogical environment)