FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING O'ZBEK, TURK, RUS VA INGLIZ TILLARIDAGI O'XSHASH VA FARQLI JIHATLARI HAMDA ULARNING MORFOLOGIK TARKIBI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Xatamov O‘tkirjon Rustam o‘g‘li FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING O‘ZBEK, TURK, RUS VA INGLIZ TILLARIDAGI O‘XSHASH VA FARQLI JIHATLARI HAMDA ULARNING MORFOLOGIK TARKIBI Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek, turk, rus va ingliz tillaridagi frazeologik birliklar tizimi qiyosiy tahlil qilinadi. Har bir tildagi frazeologizmlarning shakl, ma’no va morfologik tuzilish jihatlari solishtirilib, ularning milliy madaniyat bilan bog‘liqligi ochib beriladi. Shuningdek, maqolada frazeologik birliklarning tarkibida ishtirok etuvchi so‘z turkumlari, grammatik shakllar va morfologik tuzilmalar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida frazeologik birliklarning umumiylik va o‘ziga xoslik tomonlari aniqlanib, ular orqali tillarning dunyoqarashi va milliy tafakkuridagi farqlaryoritiladi. Kalit so‘zlar: frazeologizm, idiom, turg‘un birikma, qiyosiy tahlil, morfologiya, semantika, madaniyat. Kirish Tilning boyligi va ifoda kuchi ko‘p jihatdan frazeologik birliklarga bog‘liq. Frazeologizmlar millatning madaniyati, tarixiy tajribasi va milliy tafakkurini aks ettiruvchi noyob birliklardir. Har bir tilda mavjud bo‘lgan turg‘un birikmalar inson tafakkuri, milliy mentalitet va dunyoqarashning o‘ziga xos ko‘zgusidir. Shu bois frazeologik birliklarni boshqa tillar bilan qiyosiy o‘rganish tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada o‘zbek, turk, rus va ingliz tillaridagi frazeologik birliklarning o‘xshash va farqli jihatlari, ularning morfologik tarkibi hamda grammatik shakllanish xususiyatlari tahlil qilinadi. 1. Frazeologik birliklarning umumiy xususiyatlari Frazeologik birliklar — bu so‘zlarning grammatik va leksik jihatdan mustahkam bog‘langan, ma’nosi tarkibidagi so‘zlarning bevosita ma’nosidan kelib chiqmaydigan, turg‘un birikmalardir. Masalan, o‘zbek tilida “ko‘ngli tog‘dek bo‘ldi”, turk tilida “gözü kara”, rus tilida “бить баклуши”, ingliz tilida esa “to kick the bucket” kabi ifodalar mavjud. Bu birikmalarda asosiy belgi — ma’nodagi turg‘unlik va ko‘chma mazmundir. Frazeologik birliklar xalqning madaniy hayoti, urf-odatlari va tarixiy tafakkuridan kelib chiqadi. Shu sababli har bir til frazeologizmlarida milliy ruh aks etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2. O‘zbek, turk, rus va ingliz tillaridagi frazeologizmlarning o‘xshash va farqli tomonlari 2.1. O‘xshash jihatlar Frazeologik birliklarda o‘xshashlik ko‘p hollarda insoniy umumiy his-tuyg‘ular, hayotiy holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan: • O‘zbekcha: og‘zi qulog‘ida • Turkcha: ağzı kulaklarında • Ruscha: улыбаться до ушей • Inglizcha: smile from ear to ear Bu ifodalar bir xil ma’noni — “juda xursand bo‘lish” holatini bildiradi. Yoki: • O‘zbekcha: boshi osmonda • Turkcha: başını göğe erdirmek • Ruscha: на седьмом небе • Inglizcha: on cloud nine Bu to‘rtta tilda ham “nihoyatda baxtiyorlik” holati o‘xshash metafora orqali ifodalanadi. 2.2. Farqli jihatlar Farqlar esa milliy madaniyat, tabiat, hayot tarzi va mentalitet bilan bog‘liq. Masalan: • O‘zbekcha: choyni suzmoq (harakatga tayyorlik yoki mehmondo‘stlik belgisi) • Turkcha: lafı ağzından almak (so‘zni og‘zidan olish — sabrsizlik belgisi) • Ruscha: вешать лапшу на уши (quloqqa lapsha osmoq — aldayotgan ma’nosida) • Inglizcha: spill the beans (sirni ochib qo‘ymoq) Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, har bir xalqning turmush tarzi va tarixiy tajribasi frazeologik birliklarda o‘z aksini topadi. 3. Frazeologik birliklarning morfologik tarkibi Frazeologik birliklar tarkib jihatidan turli morfologik birliklardan tashkil topadi. O‘zbek tilida ular asosan otli birikma, fe’lli birikma va sifatli birikma shaklida uchraydi: • Ko‘ngli tog‘dek bo‘ldi (fe’lli birikma) • Qo‘li uzun (sifatli birikma) • Yurak og‘risi (otli birikma) Turk tilida ham shunga o‘xshash tuzilma mavjud: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL • Elini taşın altına koymak (fe’lli) • Kara gün dostu (otli) • Gözleri açık (sifatli) Rus tilida ko‘proq sintaktik birikma tarzida keladi: • Сесть в лужу (fe’lli) • Золотые руки (sifatli) • Бедовая голова (otli) Ingliz tilida esa frazeologizmlar predikativ (fe’l asosli) shaklda ko‘p ishlatiladi: • Break the ice (fe’lli) • Hot potato (otli) • Green with envy (sifatli) Bu tillardagi frazeologizmlar morfologik jihatdan o‘xshash strukturalarga ega bo‘lsa-da, ularning semantik yo‘nalishi milliy tafakkurga bog‘liq ravishda farqlanadi. 4. Frazeologizmlarning madaniy-semantik mohiyati Frazeologik birliklar nafaqat grammatik, balki madaniy kod sifatida ham ishlaydi. Masalan: • O‘zbek tilida “non tishlab qo‘yish” — niyatni mustahkamlash, • Turk tilida “kırk yılda bir” — juda kam hollarda, • Rus tilida “делать из мухи слона” — haddan ortiq oshirib ko‘rsatish, • Ingliz tilida “a piece of cake” — juda oson ish degan ma’noda ishlatiladi. Bu misollar har bir tildagi frazeologik birliklarning xalq dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi. Xulosa Frazeologik birliklar tildagi obrazlilik va ifoda boyligini namoyon etadi. Ularning o‘zbek, turk, rus va ingliz tillaridagi o‘xshash va farqli jihatlarini tahlil qilish tillarning semantik, morfologik hamda madaniy xususiyatlarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, morfologik tuzilma jihatidan frazeologik birliklar ko‘p jihatdan o‘xshash, ammo semantik va madaniy mazmun jihatidan har bir tilning milliy xususiyatiga mos shakllangan. Bu esa frazeologiya fanining xalqaro qiyosiy tadqiqotlarda alohida o‘ringa ega ekanini tasdiqlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Hojiyev A. O‘zbek tilining frazeologiyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 1973. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2. Koonin A.V. Frazeologiya angliyskogo yazyka. – Moskva, 1986. 3. Aksoy Ö. A. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. – Ankara, 1988. 4. Shirinova M. Til va madaniyat: frazeologizmlarning milliy xususiyatlari. – Toshkent, 2015. 5. McCarthy M., O’Dell F. English Idioms in Use. – Cambridge University Press, 2010.