FORS TILI LEKSIK BIRLIKLARINI QO'LLASH KO'NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 122 DOI: https://10.5281/zenodo.17516564 FORS TILI LEKSIK BIRLIKLARINI QO‘LLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI Abduvaliyev Abdulhamid Abdumo‘minovich Jizzax davlat pedagogika universiteti Katta o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada fors tili leksik birliklarini qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash masalasi yoritilgan. Leksik birlik tushunchasi, ularning turli kommunikativ vaziyatlarda qo‘llanishi hamda o‘quvchilarda faol lug‘atni rivojlantirishning psixolingvistik asoslari tahlil qilingan. Maqolada an’anaviy va innovatsion yondashuvlar taqqoslanib, mobil ilovalar, korpus tahlili, avtomatik talaffuzni aniqlash (ASR), gamifikatsiya, multimediali materiallar va integratsiyalangan o‘qitish texnologiyalarining afzalliklari misollar orqali ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, o‘qituvchilar uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular o‘quvchilarning fors tilidagi leksik birliklarni kontekstda to‘g‘ri va faol qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: fors tili, leksik birlik, texnologiya, mobil o‘qitish, gamifikatsiya, korpus, nutqiy kompetensiya, interaktiv ta’lim. ABSTRACT This article discusses the use of modern technologies in the process of developing skills in using Persian lexical units. The concept of a lexical unit, its use in various communicative situations, and the psycholinguistic foundations of developing active vocabulary in students are analyzed. The article compares traditional and innovative approaches and shows the advantages of mobile applications, corpus analysis, automatic speech recognition (ASR), gamification, multimedia materials, and integrated learning technologies through examples. Practical recommendations for teachers are also developed, which are aimed at developing students' skills in the correct and active use of Persian lexical units in context. Keywords: Persian, lexical unit, technology, mobile learning, gamification, corpus, speech competence, interactive learning. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 123 АННОТАЦИЯ В данной статье рассматривается применение современных технологий в процессе развития навыков использования персидских лексических единиц. Анализируются понятие лексической единицы, её использование в различных коммуникативных ситуациях, а также психолингвистические основы развития активного словарного запаса учащихся. В статье сравниваются традиционные и инновационные подходы, на примерах показаны преимущества мобильных приложений, корпусного анализа, автоматического распознавания речи (ASR), геймификации, мультимедийных материалов и технологий интегрированного обучения. Также разработаны практические рекомендации для преподавателей, направленные на развитие у учащихся навыков правильного и активного использования персидских лексических единиц в контексте. Ключевые слова: персидский язык, лексическая единица, технологии, мобильное обучение, геймификация, корпус, речевая компетенция, интерактивное обучение. KIRISH Til o‘rganishda lug‘at (leksika) — tilning eng asosiy unsurlaridan biridir. Biror tilni so‘zsiz fikr bildirish, tushunish deyarli imkonsiz. Shu sababli, til o‘rgatishda leksik birliklarni nafaqat yodlatish, balki to‘g‘ri kontekstd a qo‘llash ko‘nikmalarini yaratish juda muhimdir. Fors tilida so‘z boyligini oshirish va lug‘at birliklarini amalda qo‘llash qobiliyatini shakllantirish uchun turli zamonaviy texnologiyalar, metod va strategiyalar qo‘llanilishi mumkin. METODOLOGIYA Leksik birliklar — til tizimining eng muhim, ma’noni ifodalovchi unsurlari bo‘lib, ular so‘z, ibora, frazeologik birikma, kollokatsiya yoki multiword expression kabi turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Har bir tilning lug‘at boyligi shu birliklar orqali ifodalanadi va ular o‘sha tilning madaniy, ijtimoiy hamda tarixiy tajribasini o‘zida mujassamlashtiradi. Shu sababli, til o‘rganish jarayonida leksik birliklarni o‘zlashtirish — kommunikativ kompetensiyaning asosi hisoblanadi. Leksik birliklar nutqning asosiy materiali sifatida mazmunni shakllantirish, fikrni ifodalash, emotsional ta’sir ko‘rsatish va nutq uslubini belgilash kabi vazifalarni bajaradi. Til o‘rganuvchi uchun ularni nafaqat yod olish, balki ularni real kontekstda to‘g‘ri va tabiiy tarzda qo‘llash ko‘nikmasi ham muhimdir. Shu jihatdan, leksik birliklarni qo‘llash ko‘nikmasi — bu o‘rganuvchining o‘z bilimini nutqiy faoliyatda faol, maqsadga muvofiq va grammatik jihatdan to‘g‘ri tarzda ishlata olish qobiliyatidir. Tilshunos olimlar (Masalan, M. Lewis, P. Nation, J. Schmitt) ta’kidlashicha, leksik kompetensiya ikki asosiy bosqichdan iborat: INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 124 1.Receptiv (qabul qiluvchi) bosqich — o‘quvchi yoki talaba yangi so‘z yoki iborani tinglash yoki o‘qish orqali tanib oladi, uning ma’nosini tushunadi. 2.Produktiv (faol qo‘llovchi) bosqich — o‘rganuvchi o‘sha birlikni o‘z nutqida (og‘zaki yoki yozma) faol ishlata oladi. Ko‘p hollarda o‘rganuvchilar so‘zning ma’nosini bilsalar-da, uni real nutqda ishlatishdan qiynaladilar. Bu holat faol lug‘at (active vocabulary) va passiv lug‘at (passive vocabulary) o‘rtasidagi tafovut bilan izohlanadi. Faol lug‘at — o‘rganuvchining nutqida faol ishlatiladigan birliklardir; passiv lug‘at esa u faqat tushunadigan, lekin ishlatmaydigan birliklardan iborat. MUHOKAMA VA NATIJALAR Til o‘qitish jarayonida leksik birliklarni o‘zlashtirishga yondashuvlar tarixan o‘zgarib kelgan. An’anaviy metodlar asosan o‘qituvchining markaziy roliga, yodlash, takrorlash va nazorat mashqlariga tayanadi. Zamonaviy texnologik yondashuvlar esa o‘quvchini jarayonning faol ishtirokchisiga aylantiradi, interaktivlik, mustaqillik va motivatsiyani oshiradi. An’anaviy metodlar esa ko‘proq reproduktiv faoliyatga, ya’ni so‘zlarni yodlab olishga qaratilgan. Bu metodlarga quyidagilar kiradi: • So‘z kartochkalari (flashcards) – o‘quvchi so‘z va uning tarjimasini yodlaydi, eslab qolish uchun takrorlaydi. • Lug‘at listalari – so‘zlarni yozma tarzda sanab chiqish, ma’nosini eslab qolish, sinonim/antonimlarni qo‘shish. • Matn asosida lug‘at ishlari – darslikdagi matndan yangi so‘zlarni ajratish, tarjima qilish, gap tuzish. • Test va yozma mashqlar – so‘zlarni qo‘llashni tekshirish maqsadida grammatik va tarjima mashqlari bajarish. Bu metodlarning afzalligi — tizimlilik va nazoratning qulayligidir. Ammo ularning kamchiligi shundaki, o‘quvchi ko‘pincha so‘zlarni faqat yodlaydi, lekin ularni real nutqda faol ishlatishga o‘rganmaydi. O‘quv jarayoni biryoqlama bo‘lib, o‘quvchining mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvi cheklanadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi til o‘rganishga yangi imkoniyatlar yaratdi. Bugungi kunda TELL (Technology-Enhanced Language Learning) va MALL (Mobile-Assisted Language Learning) konsepsiyalari asosida lug‘at o‘qitishning innovatsion shakllari keng qo‘llanmoqda. Zamonaviy texnologiyalar o‘qituvchiga quyidagi imkoniyatlarni beradi: • O‘quvchining individual tezligiga mos mashg‘ulotlar yaratish; • Multimedia vositalari (rasm, video, audio) orqali esda qolarli ta’lim jarayoni tashkil etish; • Gamifikatsiya orqali motivatsiyani oshirish (ball, daraja, musobaqa elementlari); • Real vaqtli muloqot va tarmoq orqali o‘rganish imkonini yaratish; INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 125 • Talaffuz va nutqni avtomatik tahlil qilish uchun AI asosidagi vositalardan foydalanish. Masalan, Quizlet, Kahoot, Duolingo, Anki kabi platformalar talabalarga so‘zlarni interaktiv tarzda yodlash, testlardan o‘tish, o‘z yutuqlarini kuzatish imkonini beradi. ASR (Automatic Speech Recognition) texnologiyasi esa talaffuzni avtomatik baholab, o‘quvchiga real vaqtli teskari aloqa beradi. Zamonaviy texnologik yondashuvning asosiy afzalligi — u passiv o‘rganishdan faol o‘rganishga o‘tish, ya’ni talabani nutqiy faoliyat markaziga olib chiqish imkonini beradi. Shu boisdan, fors tili o‘qitishda ham bunday vositalar o‘quv jarayonining ajralmas qismiga aylanishi zarur. XULOSA Fors tili leksik birliklarini qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Leksik birliklarni o‘rganish jarayoni shunchaki so‘z yodlash emas, balki ularni turli kontekstlarda to‘g‘ri qo‘llay olish, nutqda faol ishlata olish bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab kognitiv va kommunikativ jarayondir. Shu bois, an’anaviy yodlash va test asosidagi yondashuvlar o‘rnini interaktiv, multimodal va shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalar egallab bormoqda. Umuman olganda, fors tili leksik birliklarini o‘qitishda texnologik vositalardan foydalanish — bu nafaqat ta’limni zamon talablari darajasiga olib chiqish, balki o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi, mustaqil o‘rganish layoqati va kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishning eng samarali yo‘lidir. Shu bois, har bir o‘qituvchi texnologiyalarni o‘z pedagogik amaliyotiga maqsadli, tizimli va yangilikka ochiq ruhda tatbiq etishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Ахмедова, Н. (2022). Chet tillarini o‘qitishda innovatsion texnologiyalarni qo‘llashning nazariy asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 2. Бахшиллоев, Ш. (2021). Til o‘rgatishda zamonaviy metod va texnologiyalar. Samarqand: SamDU nashriyoti. 3. Nation, I. S. P. (2013). Learning Vocabulary in Another Language (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. 4. Schmitt, N. (2020). Vocabulary in Language Teaching. Cambridge: Cambridge University Press.