MUSOBAQA JARAYONIDA SPORTCHILAR UCHUN MOTIVATSIYANING AHAMIYATI

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 198 DOI: https://10.5281/zenodo.17516883 MUSOBAQA JARAYONIDA SPORTCHILAR UCHUN MOTIVATSIYANING AHAMIYATI Qambarova Maftuna Nozimjon qizi Jismoniy tarbiya o ‘ qituvchisi E-mail: [email protected] KIRISH Zamonaviy sport nafaqat jismoniy kuch va texnik mahoratni, balki sportchining ruhiy tayyorgarligi, o‘zini boshqarish qobiliyati va ichki motivatsiya darajasini ham talab etadi. Musobaqa jarayonida sportchi nafaqat raqib bilan, balki o‘zidagi qo‘rquv, stress, charchoq va ishonchsizlik bilan ham kurashadi. Shunday sharoitda motivatsiya sport faoliyatining markaziy psixologik omiliga aylanadi. Sport psixologiyasi fanida motivatsiya — bu sportchini maqsad sari yo ‘ naltiruvchi, harakatini boshqaruvchi va natijaga erishishga undovchi ichki kuch sifatida talqin etiladi. Maslou, Rayan va Dezhi, Bandura kabi olimlarning motivatsion nazariyalarida inson faoliyatining muvaffaqiyati asosan ichki ehtiyojlar va o‘zini oqlash mexanizmlariga bog ‘ liqligi ta ’ kidlanadi. Ularning fikricha, ichki motivatsiya — bu sportchining o‘z faoliyatidan zavq olish, o ‘ zini yengish istagi bo ‘ lsa, tashqi motivatsiya — natija, mukofot, e ’ tirof yoki raqobat bilan bog ‘ liq omillardir. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, yuqori sport yutuqlariga erishgan sportchilar odatda ichki motivatsiya darajasi yuqori bo‘lgan shaxslardir. Ular o‘z mashg‘ulotlarida jarayondan zavq oladi, raqobatni o‘z-o‘zini sinovdan o ‘ tkazish sifatida qabul qiladi. Bunday sportchilar musobaqa paytida stressni ijobiy energiyaga aylantira oladi. Shu sababli, sportchi motivatsiyasini shakllantirish — bu jismoniy tayyorgarlikning ajralmas psixologik komponentidir. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 199 So ‘ nggi yillarda O ‘ zbekiston sport tizimida ham sportchilarning psixologik holatini mustahkamlash, ruhiy motivatsiyani oshirishga qaratilgan treninglar, psixologik mashg‘ulotlar va murabbiy-sportchi o‘rtasidagi kommunikatsiyani yaxshilashga e ’ tibor kuchaymoqda. Bunda sportchilarda irodaviy barqarorlik, o ‘ zini nazorat qilish va muvaffaqiyatga ishonchni oshirish asosiy maqsad sifatida belgilanmoqda. Demak, musobaqa jarayonida motivatsiyaning ahamiyati shundaki, u sportchining nafaqat jismoniy imkoniyatlarini, balki ruhiy resurslarini ham faollashtiradi, natijada sportchi o‘zining maksimal potensialini namoyon eta oladi. Shu bois, ushbu tadqiqotda musobaqa sharoitida sportchilar uchun motivatsiyaning psixologik, pedagogik va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. TAHLIL VA MUHOKAMA Motivatsiya sportchining natijadorligida hal qiluvchi psixologik omil bo‘lib, musobaqa jarayonida irodaviy barqarorlik, o‘zini boshqarish va stressga bardoshlilikni belgilaydi. Sportchi ruhiy jihatdan kuchli bo ‘ lmasa, jismoniy tayyorgarlik natija bermaydi. Shu bois, zamonaviy sportda motivatsiya — sportchi psixikasining “energiyasi”, ya’ni harakatni maqsad sari yo ‘ naltiruvchi ichki kuch sifatida qaraladi. Psixologik nuqtai nazardan motivatsiya ichki va tashqi turlarga ajraladi (Deci & Ryan, 2000). Ichki motivatsiya sportchining o‘zini rivojlantirish istagi, raqobatdan zavq olish, shaxsiy o‘sishni qadrlash bilan belgilanadi. Tashqi motivatsiya esa mukofot, e’tirof, ijtimoiy bosim yoki murabbiy bahosiga asoslanadi. Tadqiqotlar (Bandura, 1997; Weinberg & Gould, 2015) shuni ko‘rsatadiki, barqaror sport yutuqlari ichki motivatsiya kuchli bo ‘ lgan sportchilardakuzatiladi. So ‘ nggi yillarda O ‘ zbekiston sport tizimida motivatsion muhitni kuchaytirish milliy strategiya darajasiga ko‘tarildi. 2017-yildan boshlab O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan “ Yoshlar – kelajagimiz”, “ Sport – sog ‘ lom turmush garovi” dasturlari qabul qilindi. Bu islohotlar sportchilarda o‘z kuchiga ishonch, g‘alabaga intilish, vatan sha’nini himoya qilish tuyg ‘ ularini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 200 O‘zbekiston sportchilari so‘nggi yillarda xalqaro arenada erishgan natijalarda aynan ruhiy tayyorgarlik va motivatsiya tizimining kuchaygani yaqqol seziladi. Masalan: • Toshkent-2023 boks jahon chempionatida o‘zbekistonlik bokschilar 5 ta oltin medalni qo‘lga kiritdi. Jahon chempioni Abdumalik Xalakov intervyusida “murabbiy va jamoa ishonchi eng katta kuch bo ‘ ldi” deb ta’kidlagan — bu ichki motivatsiyaning amaliy ko‘rinishidir. • Kurash bo ‘ yicha jahon chempionatlarida O‘zbekiston vakillari (Sharofiddin Boltaboyev, Komiljon Sobirov) doimiy ravishda yetakchilar qatorida bo ‘ lishmoqda. Ularning tayyorgarlik jarayonida mental trening va “ruhiy tiklanish mashqlari” (psixoregulyatsiya) muntazam qo ‘ llaniladi. • Parij-2024 Olimpiadasi oldi tayyorgarlik bosqichida sportchilar uchun O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo ‘ mitasi tomonidan maxsus psixologik trening markazlari tashkil etildi. Ularning maqsadi – motivatsiyani individual yondashuv asosida boshqarish, sportchining “ ichki dialog”ini kuchaytirishdir. Motivatsiyaning samaradorligi murabbiy va sportchi o‘rtasidagi ruhiy aloqaga ham bevosita bog ‘ liq. O‘zbek sport maktabida bu so‘nggi yillarda sezilarli o ‘ zgarish qilgan: murabbiylarning yangi avlodi (masalan, boksda M. Qurbanov, taekvondoda A. G ‘ ofurov) motivatsion suhbatlar, rag ‘ batlantiruvchi psixologik texnikalar, shaxsiy mas ’ uliyat hissini kuchaytiruvchi yondashuvlardan foydalanmoqda. Bu metodlar sportchini qo‘rquv emas, ichki g ‘ urur va o‘zini anglash tuyg‘usi bilan raqobatga tayyorlaydi. Bundan tashqari, O‘zbekiston sport tizimida ayol sportchilar motivatsiyasi ham yangi bosqichga chiqmoqda. 2021-yilda Toshkentda o‘tkazilgan OG‘M musobaqalarida ayol sportchilar 30 foizdan ortiq oltin medalni qo‘lga kiritgan. Bu natija ularning o‘ziga ishonchi va jamiyatda sport orqali o‘z o ‘ rnini topish istagining kuchayganini ko‘rsatadi. Masalan, G‘ofurjon Xolmatova, Nigina Uktamova kabi sportchi ayollar o‘z intervyularida “motivatsiya – bu g ‘ alaba uchun qurol” deya ta ’ kidlagan. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 201 Zamonaviy sportda motivatsiya shunchaki psixologik holat emas — bu ilmiy asoslangan tayyorgarlik tizimi. O ‘ zbek sportida hozirda sport psixologlari, mental trenerlar faoliyat yuritmoqda. Ular sportchilar uchun individual “motivatsion profillar” tuzib, stress nazorati, o‘zini ruhiy tiklash, maqsadni vizualizatsiya qilish texnikalarini joriy etmoqda. Motivatsiya sportchilarning jismoniy imkoniyatlarini to ‘ liq safarbar etadi: endorfin va dopamin ajralishiga sabab bo‘lib, mushak faoliyatini yaxshilaydi, refleks tezligini oshiradi, e’tibor barqarorligini kuchaytiradi. Shu bois, O‘zbekiston sportida motivatsiyani psixologik emas, biopsixologik omil sifatida ham o‘rganish dolzarbdir. XULOSA Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sportda motivatsiya g‘alabaning ruhiy omili sifatida muhim rol o ‘ ynaydi. U sportchining psixik energiyasini faollashtiradi, irodaviy kuchni harakatga aylantiradi va stressga bardoshlilikni ta ’ minlaydi. Ichki motivatsiya – eng barqaror energiya manbai bo‘lib, sportchining o‘zini yengishga, shaxsiy mukammallikka intilishiga zamin yaratadi. O‘zbekiston sportida so‘nggi yillarda kuzatilayotgan yuqori natijalar — bokschilar, kurashchilar, taekvondochilar va og ‘ ir atletikachilarning xalqaro musobaqalardagi g‘alabalari — motivatsion yondashuvning takomillashgani bilan bevosita bog‘liqdir. Ruhiy tayyorgarlik, murabbiy bilan ishonchli aloqa, jamoaviy ruh va milliy g‘urur motivatsiyaning kuchli manbalariga aylangan. Kelgusida sportchilar motivatsiyasini yanada mustahkamlash uchun quyidagi yo ‘ nalishlar tavsiya etiladi: 1. Har bir sportchi uchun individual motivatsion diagnostika tizimini joriy etish. 2. Musobaqa oldi psixologik tayyorgarlikka motivatsion suhbatlar, vizualizatsiya va o‘zini boshqarish mashqlarini kiritish. 3. Murabbiylar uchun motivatsion kommunikatsiya bo‘yicha treninglar tashkil etish. 4. Sport psixologiyasi markazlarida “motivatsion neyrotexnologiyalar (biofeedback, mental coaching)”ni keng qo‘llash. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 202 5. Ayol sportchilarning ruhiy motivatsiyasini mustahkamlovchi ijtimoiy dasturlarni kengaytirish. Motivatsiya – bu sportchining jismoniy kuchidan ham kuchliroq energiya manbai. U sportchini nafaqat g‘alabaga, balki o ‘ zini anglash, sabr, qat ’ iyat va millat sha ’ nini himoya qilishga undovchi ichki nurdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-Determination Theory and Motivation in Sport. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. 2. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: W. H. Freeman. 3. Maslow, A. (1954). Motivation and Personality. Harper & Row. 4. Gould, D., & Maynard, I. (2009). Psychological Preparation for the Olympic Games. Journal of Sports Sciences, 27(13), 1393–1408. 5. Yusupov, R. (2022). Sport psixologiyasi asoslari. Toshkent: O ‘ zDJTI nashriyoti. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 5-yanvardagi PQ–4947-son qarori, “Sportni rivojlantirishning ustuvor yo ‘ nalishlari to‘g‘risida”. 7. O‘zbekiston Milliy Olimpiya Qo‘mitasi (2024). Sportchilarning mental tayyorgarligi bo ‘ yicha uslubiy qo ‘ llanma.Toshkent.