DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI TARKIBIDA BILVOSITA SOLIQLARNING TUTGAN O`RNI

267 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI TARKIBIDA BILVOSITA SOLIQLARNING TUTGAN O`RNI G‘aniyev Ro‘ziboy Bo‘rivich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Moliya va moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi 4-bosqich 5MM-2022 guruh talabasi Telefon raqami:+998 91 238 04 07 Email adres: ganiyevru[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17518970 Annotatsiya: Ushbu maqolada davlat byudjeti daromadlari tarkibida bilvosita soliqlarning ahamiyati va vazifalari yoritib beriladi. Bilvosita soliqlar zamonaviy moliya tizimining ajralmas qismi bo‘lib, davlat byudjeti barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromadga emas, balki tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan soliqlar bo‘lib, iqtisodiyotdagi pul aylanishi va iste’mol jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bilvosita soliqlarning asosiy ahamiyati shundaki, ular davlatga doimiy va barqaror daromad manbaini yaratadi. Chunki bu soliqlarni yig‘ish nisbatan oson, nazorat qilish mexanizmlari kuchli va ular aholining barcha qatlamlari tomonidan to‘lanadi. Shu orqali davlat ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish, infratuzilmani rivojlantirish hamda byudjet taqchilligini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Kalit so`zlar: davlat byudjeti, byudjet daromadlari, bilvosita soliqlar, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i, bojxona bojlari, soliq siyosati, soliq tizimi, soliq bazasi, soliq tushumlari, fiskal siyosat, iqtisodiy barqarorlik, davlat moliyasi, soliq yukini taqsimlash, soliq islohotlari, iste’mol soliqlari, byudjet barqarorligi, soliq ma’murchiligi, iqtisodiy rivojlanish, davlat daromadlari. Annotation: This article highlights the importance and functions of indirect taxes in the structure of state budget revenues. Indirect taxes are an integral part of the modern financial system and play an important role in ensuring the stability of the state budget. They are taxes imposed not on direct income, but on the consumption of goods and services, and have a direct impact on the circulation of money in the economy and consumption processes. The main importance of indirect taxes is that they create a permanent and stable source of income for the state. Because these taxes are relatively easy to collect, have strong control mechanisms, and are paid by all segments of the population. This allows the state to finance social programs, develop infrastructure, and reduce the budget deficit. Keywords: state budget, budget revenues, indirect taxes, value added tax (VAT), excise tax, customs duties, tax policy, tax system, tax base, tax revenues, fiscal policy, economic stability, public finance, tax burden distribution, tax reforms. Kirish: Bilvosita soliqlar ulushining yuqoriligi aholining past daromadli qatlamlariga nisbatan soliq yukining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Davlat byudjeti mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini ta’minlashda asosiy moliyaviy vosita hisoblanadi. Byudjet daromadlari tarkibida soliqlar muhim o‘rin tutadi, ularning ichida esa bilvosita soliqlar eng barqaror va kafolatlangan tushum manbalaridan biridir. Bilvosita soliqlar — bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromadlarga emas, balki tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan soliqlar bo‘lib, ular iste’molchi tomonidan tovar narxiga qo‘shilgan holda to‘lanadi. Ushbu soliqlarning mohiyati shundan iboratki, ular iqtisodiyotdagi iste’mol jarayonini tartibga solish, davlat byudjetiga barqaror tushum keltirish va ijtimoiy siyosatni amalga oshirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bilvosita soliqlar to‘lovchi bilan soliq yukini amalda ko‘taruvchi o‘rtasida bilvosita aloqa mavjudligi bilan bevosita soliqlardan farq qiladi. Ular orqali davlat iqtisodiy faoliyatni nazorat qiladi, narx siyosatini boshqaradi va byudjet barqarorligini ta’minlaydi. Asosiy qism: Bilvosita soliqlar — bu to‘lovchi tomonidan bevosita emas, balki tovar yoki xizmat narxiga qo‘shilgan holda bilvosita tarzda to‘lanadigan soliqlar bo‘lib, ular asosan iste’mol jarayoniga ta’sir qiladi. Ularning iqtisodiy mohiyati shundaki, bu soliqlar daromadga emas, balki iste’molga solinadi. Ya’ni, inson qancha ko‘p xarid qilsa, shuncha ko‘p soliq to‘laydi. Bilvosita soliqlar davlat uchun eng ishonchli va barqaror daromad manbai sanaladi. Chunki ular aholining barcha qatlamlari tomonidan to‘lanadi va iqtisodiy faollikka bevosita bog‘liqdir. Shu bois ular davlat byudjetini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bilvosita soliqlarning turlari va ularning o‘rni: O‘zbekiston soliq tizimida bilvosita soliqlar quyidagi turlarga bo‘linadi: 268 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) – bilvosita soliqlarning asosiy turi bo‘lib, ishlab chiqarishning har bir bosqichida yaratilgan qo‘shimcha qiymatga solinadi. U davlat byudjeti tushumlarining eng katta qismini tashkil etadi. Aksiz solig‘i – zararli yoki hashamat tovarlariga (tamaki, spirtli ichimlik, benzin, avtomobil va boshqalar) solinadi. Bu soliq iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan tartibga soluvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Bojxona bojlari – import qilinadigan mahsulotlardan olinadi va ichki bozorni himoya qilish, hamda byudjet daromadlarini oshirishga qaratilgan. Ushbu soliqlar to‘plami davlat byudjeti daromadlarining 40–50 foizgacha qismini tashkil etib, fiskal siyosatning asosiy poydevorini yaratadi. Xulosa va takliflar: O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli moliyaviyiqtisodiy islohotlar sharoitida bilvosita soliqlar davlat byudjeti daromadlarining barqaror va strategik manbai sifatida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bilvosita soliqlar — bu tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan, narxga qo‘shilgan holda undiriladigan soliqlar bo‘lib, ularning asosiy turlari qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i va bojxona bojlaridan iborat. So‘nggi yillarda bilvosita soliqlar O‘zbekiston davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismini shakllantirib kelmoqda. Masalan, 2018-yilda QQS bo‘yicha islohotlar amalga oshirilganidan so‘ng, bilvosita soliqlar umumiy byudjet tushumlarining qariyb 42 foizini tashkil etgan. 2020-yilda pandemiya sharoitida ichki iste’mol hajmining pasayishiga qaramay, bilvosita soliqlarning ulushi 39 foiz atrofida saqlanib qoldi. 2022– 2024-yillarda esa, iqtisodiy faollik tiklanishi bilan bu ko‘rsatkich 45–47 foizgacha oshdi. Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, bilvosita soliqlar iqtisodiyotdagi kon’yunktura o‘zgarishlariga nisbatan barqaror bo‘lib, davlat byudjeti daromadlarini kafolatli ta’minlovchi asosiy manbaga aylangan. Ayniqsa, QQS stavkasining 15 foizgacha pasaytirilishi va aksiz solig‘ining tarmoq xususiyatiga qarab differensiallashtirilishi byudjet siyosatining muvozanatini saqlashda muhim omil bo‘ldi. 1-jadval. Davlat byudjeti daromadlari 2024-yil (mlrd so’mda) 1 Daromadlar 1-chorak 1-yarim yillik 9 oylik Yillik Bilvosita soliqlar 18 193,0 40 004,0 62 324 88 341 Qo‘shilgan qiymat solig‘i 12 267,0 26 689,3 41 847 59 280 Aksiz solig'i 3 729,8 8 613,9 13 517 19 060 Bojxona boji 2 196,2 4 700,7 6 960 10 001 Resurs to‘lovlari va mulk solig‘i 8 317,3 17 155,7 26 478 36 363 Mol-mulk solig‘i 1 718,0 3 524,9 5 153 6 805 Yer solig'i 1 853,4 4 022,1 6 016 8 216 Yer qaʼridan foydalanganlik uchun soliq 4 506,4 9 183,0 14 687 20 170 Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq 239,5 425,7 623 1 173 Boshqa daromadlar 7 339,6 23 515,8 40 745 58 886 Keltirilgan jadval ma’lumotlariga ko‘ra, davlat byudjeti daromadlari tarkibida bilvosita soliqlar eng katta ulushni egallaganini ko‘rish mumkin. Xususan, yillik hisobda bilvosita soliqlar miqdori 88 341 mlrd so‘mni tashkil etib, umumiy byudjet daromadlarining qariyb yarmiga (48%) teng. Bilvosita soliqlarga oid jahon inqirozlari Tarixda bevosita va bilvosita soliqlarning o‘zi tufayli yuzaga kelgan global inqiroz bo‘lmagan, lekin ular bilan bevosita bog‘liq iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlar bir necha marta ro‘y bergan. Bunday inqirozlar, asosan, soliq yukining oshishi, narxlarning keskin ko‘tarilishi yoki aholi iste’mol qobiliyatining pasayishi natijasida yuzaga kelgan. Quyida bir necha muhim tarixiy misollar keltirilgan: 1 Davlat budjeti daromadlari 2024, www.imv.uz 269 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 1. 1773-yilgi “Choy inqirozi” (Boston choyi isyoni, AQSh) Britaniya hukumati Amerika koloniyalarida choy va boshqa mahsulotlarga bilvosita soliq (boj va aksiz) joriy qilganidan so‘ng, narxlar oshdi va aholining noroziligi kuchaydi. Natijada bu voqea AQSh mustaqillik urushining boshlanishiga sabab bo‘ldi. Bu tarixda bilvosita soliqlar tufayli yuzaga kelgan eng mashhur siyosiy inqirozlardan biri hisoblanadi. 2. 1789-yilgi Fransiya inqilobi: Inqilobdan avvalgi Fransiyada soliqlar asosan oddiy xalq zimmasiga yuklatilgan, xususan, tuz, vino, non, shakar va boshqa mahsulotlarga solingan bilvosita soliqlar aholining turmush darajasini keskin pasaytirgan. Natijada ijtimoiy norozilik avj olib, bu holat Fransiya inqilobiga olib kelgan omillardan biri bo‘ldi. 3. 1970–1980-yillardagi neft inqirozi davri: Energiya resurslari narxining oshishi bilan ko‘plab davlatlar bilvosita soliqlar (ayniqsa, aksiz va QQS) orqali byudjetni to‘ldirishga urinib ko‘rdi. Ammo bu chora inflyatsiya va narxlarning keskin o‘sishiga sabab bo‘lib, iste’molchilarga bosimni kuchaytirdi. Shu davrda bilvosita soliqlarning haddan tashqari oshirilishi iqtisodiy inqirozni yanada chuqurlashtirgan. 4. 2008–2009-yillardagi global moliyaviy inqiroz: Bu davrda bilvosita soliqlar bevosita inqiroz sababchisi bo‘lmagan, ammo inqiroz oqibatida iste’mol darajasi kamaygani uchun bilvosita soliqlar bo‘yicha tushumlar keskin kamaydi. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida QQS tushumlari 10–15% gacha qisqargan, bu esa byudjet defitsitini keltirib chiqargan. 5. 2020-yilgi COVID-19 pandemiyasi davrida yuzaga kelgan global iqtisodiy inqiroz: Ushbu davrda bilvosita soliqlar yana bir bor sinovdan o‘tdi. Pandemiya sababli ishlab chiqarish va savdo hajmi qisqargan, bu esa QQS va aksiz solig‘i tushumlarining keskin kamayishiga olib keldi. O‘zbekiston, Rossiya, Turkiya, Germaniya kabi mamlakatlar bilvosita soliqlarning vaqtincha pasaytirilgan stavkalarini joriy qilib, iste’molni rag‘batlantirishga harakat qildilar. Xulosa: Demak, bilvosita soliqlarning o‘zi bevosita global inqirozga sabab bo‘lmagan, lekin ularning haddan tashqari oshirilishi yoki noto‘g‘ri boshqarilishi tarixda bir necha bor ijtimoiy norozilik, inflyatsiya va iqtisodiy muvozanatsizlik keltirib chiqargan. Shu sababli, bugungi kunda ko‘plab davlatlar bilvosita soliqlar siyosatini muvozanatli va ijtimoiy adolat tamoyiliga asoslangan holda yuritmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Soliq 2. https://cyberleninka.ru/article/n/soliqlarning-turlari-va-funksiyalari/viewer funksiyalari/viewerhttps://www.imv.uz/static/davlat-budjeti-daromadlari-2023-2024 3. https://www.imv.uz/static/davlat-budjeti-daromadlari-2024 4. Davlat budjeti daromadlari 2024, www.imv.uz