IQTISODIY ISLOHOTLAR SHAROITIDA KICHIK BIZNES SUB'EKTLARINI SOLIQQA TORTISH MEXANIZMLARI

273 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 IQTISODIY ISLOHOTLAR SHAROITIDA KICHIK BIZNES SUB’EKTLARINI SOLIQQA TORTISH MEXANIZMLARI Sharifov Samandar Shernazar o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika insitiuti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy texnologiya yoʻnalishi 4-bosqich talabasi Tel:+998 (97)-069-37-38 https://doi.org/10.5281/zenodo.17518996 Annotatsiya: Ushbu ilmiy tezisda O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar jarayonida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimining mohiyati, mexanizmlari hamda ularni takomillashtirish yo‘llari keng yoritilgan. Kichik biznes mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmog‘i sifatida iqtisodiy o‘sish, bandlik va aholining daromad darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatuvchi omil hisoblanadi. Shu boisdan soliq siyosatini soddalashtirish, imtiyozlarni kengaytirish, soliq yuki darajasini optimallashtirish va soliq ma’murchiligini raqamlashtirish orqali tadbirkorlik subyektlari faoliyatini qo‘llabquvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida tahlil qilinadi. Tezisda iqtisodiy islohotlar kontekstida soliq mexanizmlarining samaradorligi, kichik biznes subyektlari uchun soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimining afzalliklari va xorijiy tajribalarni o‘rganish natijalari keltiriladi. Kalit so‘zlar: kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, soliq tizimi, iqtisodiy islohotlar, fiskal siyosat, soliq siyosati, soliq yukini kamaytirish, soliq imtiyozlari, soliq ma’murchiligi, soddalashtirilgan tizim, elektron soliq, raqamli iqtisodiyot, yagona soliq to‘lovi, daromad solig‘i, QQS, ijtimoiy soliq, yer solig‘i, foyda solig‘i, soliq nazorati, soliqqa oid islohotlar, biznes muhiti, investitsiya jozibadorligi, soliq turlari, tadbirkorlikni rag‘batlantirish, moliyaviy barqarorlik, davlat byudjeti, fiskal barqarorlik, soliq stavkalari, soliq ma’lumotlari, raqamlashtirish, davlat qo‘llab-quvvatlovi, iqtisodiy modernizatsiya, byudjet daromadlari, soliq to‘lovchi huquqlari. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida chuqur tarkibiy o‘zgarishlar amalga oshirildi. Ayniqsa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishida, bandlikni ta’minlashda va aholining daromadlarini oshirishda muhim omilga aylandi. Shu boisdan ham iqtisodiy islohotlarning markazida tadbirkorlik subyektlarini qo‘llabquvvatlash va ularning soliq yukini kamaytirish masalasi alohida e’tibor bilan ko‘rilmoqda. Kichik biznes subyektlarini soliqqa tortish mexanizmlari hozirgi davrda iqtisodiy barqarorlik va fiskal siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Soliq tizimining soddalashtirilgan shakli kichik korxonalarga o‘z faoliyatini qulay muhitda yuritish imkonini beradi. Shu maqsadda O‘zbekiston Respublikasida 2020-yildan boshlab “yagona soliq to‘lovi” tizimi joriy etildi. Mazkur tizim tadbirkorlik subyektlariga turli soliq turlarini birlashtirilgan holda to‘lash imkonini beradi. So‘nggi yillarda olib borilgan iqtisodiy islohotlar natijasida soliq siyosati ham tubdan takomillashtirildi. Soliq stavkalari qisqartirildi, ayrim soliq turlari bekor qilindi, soliq to‘lovchilar uchun elektron xizmatlar joriy qilindi. Xususan, kichik biznes subyektlari endilikda soliq hisobotlarini my.soliq.uz elektron platformasi orqali onlayn tarzda topshirish imkoniyatiga ega. Bu esa ma’muriy xarajatlarni kamaytirish, shaffoflikni ta’minlash va korrupsiya xavfini bartaraf etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kichik biznesni soliqqa tortish mexanizmlari asosan quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: • soddalashtirilgan soliq tizimi (yagona soliq to‘lovi orqali); • qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha imtiyozlar; • daromad solig‘i bo‘yicha chegirmalar; • ijtimoiy soliqning pasaytirilgan stavkalari; • elektron hisob-fakturalar tizimi orqali avtomatlashtirilgan nazorat. Ushbu mexanizmlar tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy yukini kamaytirish, ularni rasmiy sektorga jalb etish va davlat byudjeti daromadlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Ammo amaliyotda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, kichik korxonalarning buxgalteriya hisobi yuritishdagi murakkabliklar, soliq ma’lumotlarini elektron shaklda topshirishda texnik nosozliklar, soliq organlari bilan o‘zaro muloqotning sustligi va ayrim hollarda soliq yukining noteng taqsimlanishi bunga misol bo‘ladi. Shu sababli soliq tizimini yanada liberallashtirish, soliq stavkalarini optimallashtirish hamda kichik biznes uchun soliq imtiyozlarini kengaytirish zaruriyati mavjud. 274 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Kichik biznes subyektlarini soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirishda xorijiy tajriba ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, Turkiya, Polsha va Janubiy Koreya tajribasida kichik korxonalarga dastlabki faoliyat yillarida “soliq ta’tili” (tax holiday) berilishi, raqamli soliq tizimining keng joriy etilishi ularning tez o‘sishiga sabab bo‘lgan. O‘zbekistonda ham 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan “Soliq siyosatini takomillashtirish strategiyasi” doirasida shunga o‘xshash chora-tadbirlar bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Jadval 1. Kichik biznes subyektlari uchun amaldagi soliq stavkalari va undirish mexanizmlari № Soliq turi Stavka (%) Soliq to‘lovchi toifasi Undirish mexanizmi Izoh 1 Yagona soliq to‘lovi 4 % Mikrofirmalar, kichik korxonalar Har oyda avtomatik hisobkitob asosida Barcha soliqlarni birlashtiruvchi soddalashtirilgan tizim 2 Ijtimoiy soliq 1 % Xususiy tadbirkorlar Ish haqi fondiga nisbatan Kichik biznes uchun pasaytirilgan stavka 3 Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) 12 % Ixtiyoriy to‘lovchi korxonalar Elektron hisobfakturalar orqali Kichik korxonalarning aksariyati QQSdan ozod 4 Yer solig‘i O‘zgaruvchan Tadbirkorlik uchun foydalanilgan yer maydoni Kadastr ma’lumotlari asosida Mahalliy hokimiyatlar tomonidan nazorat qilinadi 5 Daromad solig‘i 7,5 % Yuridik shaxs maqomidagi kichik korxonalar Sof foydadan to‘lanadi Foyda miqdoriga bog‘liq tarzda hisoblanadi Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, kichik biznes uchun soliqqa tortish tizimi maksimal darajada soddalashtirilgan. Bunda “yagona soliq to‘lovi” asosiy mexanizm sifatida ishlaydi. Mazkur tizim korxonalar uchun ma’muriy yukni kamaytiradi va ularning rasmiy iqtisodiyotdagi ulushini oshiradi. 1 Xulosa: Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy islohotlar sharoitida kichik biznes subyektlarini soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirish mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Soliq siyosatidagi soddalashtirish, imtiyozlar va raqamli boshqaruv tizimining keng joriy etilishi tadbirkorlikni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va davlat byudjeti barqaror daromad manbaini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Kelgusida soliq siyosatining liberallashtirilishi kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda muhim omil bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 520 b. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-sonli Farmoni. “2022–2026-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. – 2022-yil 28-yanvar. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4848-sonli qarori. “Soliq ma’murchiligini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – 2020-yil 25-sentabr. 4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risida hisobot”, 2024-yil. – T.: Moliya vazirligi nashriyoti. 5. Davlat soliq qo‘mitasi. “Kichik biznes uchun soddalashtirilgan soliq tizimi natijalari”. – T.: DSQ, 2023. 6. Karimov, A. Soliq tizimi va fiskal siyosat asoslari. – T.: “Iqtisod-Moliya”, 2022. – 248 b. 1 O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 327-bet.