KUZATISh VIZUVAL FAOLIYATNING ASOSI SIFATIDA

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 210 DOI: https://10.5281/zenodo.17522247 KUZATISh VIZUVAL FAOLIYATNING ASOSI SIFATIDA Bozorova Hamida Shukrilloyevna Buxoro viloyati, Kogon shahar 11 - maktab tasviriy san’at va chizmachilik fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada kuzatish vizual faoliyatning asosi sifati haqida yetarli ma’lumotlar keltiriladi. Ma’lumotlar faktlarga asoslanib xulosalanadi. ABSTRACT This article provides enough information about portrait drawings, poster pictures, drawings and their development. The data are summarized based on Fakt. Keywords: drawing, mural, portet, cartoon, gaze, poetic creativity, composition. Bu metodda o‘qituvchilar vizual, ya’ni koʻrgazmali qo‘llanmalarni (jad vallar, rasmlar, badiiy buyumlarning reproduksiyalari va boshqalar) na moyish etishlari kerak. Vizual oʻqitish o‘rganilayotgan mavzu va ixtirochilik vazifalarining mazmuni bilan bog‘liq boʻlgan asboblar, tajribalar, texnik qurilmalar, film lar, taqdimotlar va boshqalarni namoyish qilishni o‘z ichiga oladi. Ixtiro chilik vazifalarini shakllantirish uchun o‘qituvchilar texnik vosita, ko‘rgaz mali qurollar, video, biologik obyekt va boshqalarni namoyish etganda o‘quvchilarning o‘zlari kerakli ma’lumotlarni topishadi. Erta bolalik davrida kelajakdagi shaxsning ma’naviy asoslari qo‘yiladi. Bola turli xil ijodkorlik turlariga ongli qiziqishni imkon qadar erta uyg‘otishi kerak. Bunday unumdor keng qamrovli asos bolalarni vizual faoliyatga erta jalb qilishdir. Ijodkorlik bolaga dunyoni o‘rganishga, hayratga tushishga, san’atga qo‘shilishga undaydi. “Bolalar rasmi, rasm chizish jarayoni bola ma’naviy hayotining zarrasi hisoblanadi. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 211 Ular shunchaki bo‘yoqlarni qog‘ozga o‘tkazmaydilar, balki bu dunyoda yashaydilar, unga go‘zallik yaratuvchisi sifatida kiradilar. (V.A. Suxomlinskiy). Afsuski, o‘qituvchilar tomonidan unchalik e’tibor berilmaydigan erta yosh bolalarni tarbiyalash tizimida ajralib turadi. Bu birinchi qadam, o‘ziga xos tramplin bo‘lib, ko‘p narsa bolaning kelajakdagi rivojlanishiga bog‘liq bo‘lib, kelajakda sifatli ta’lim olish uchun asos bo‘lish uchun zarur ko‘nikma va ko‘nikmalarni to‘plashga yordam beradi. Nima uchun bu yosh o‘qituvchilar tomonidan alohida davrga ajratilgan maktabgacha yoshdagi rivojlanish? Buning sababi chaqaloqning psixologik va fiziologik rivojlanishi. Uning barcha xatti-harakatlari vaziyatga bog‘liq, uning hissiy kayfiyati beqaror va o‘zgaruvchan. Bu yoshdagi his-tuyg‘ular va ta’sirlar bir lahzada, bevosita muayyan vaziyatda paydo bo‘ladi. Bolalar juda ta’sirchan va atrof-muhitga sezgir, ular uchun har bir narsa hissiy zaryadga ega. Atrofdagi voqelikning in’ikosi bo‘lgan, bolaning tajribali tajribasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan tasavvur o‘yin jarayonida, kattalarning tanish harakatlari, ularning xatti-harakatlarining mumkin bo‘lgan variantlari va bolaning o‘zi boshidan kechirgan tajribalari ijro etilganda rivojlana boshlaydi. Tasavvurning rivojlanishiga qo‘shimcha turtki - bu nutqning rivojlanishi. Kelajakda yanada murakkab rivojlana boshlaydi - assotsiativ idrok, almashtirishlar asta-sekin o‘yin harakatlarining repertuariga kiradi. Erta bolalik davridagi o‘yinning asosiy mazmuni kattalarning harakatlariga taqlid qilishdan iborat bo‘lib, keyinchalik mustaqil faoliyat, ijodkorlikni rivojlantiradi. Bolalar faoliyatida uchta eng muhim bosqichni ajratib ko‘rsatish kerak: reproduktiv, samarali, ijodiy. Erta yoshda bolalarda reproduktiv bosqich rivojlanadi, bu shunday ko‘rinadi: "men qilgandek qiling", "o‘zingiz takrorlang".Ijodiy tasavvur erta yoshda ob’ektga, uning xususiyatlariga tayanishni, syujetli o‘yin epizodlarida, nutq va ob’ekt bilan harakatlar bilan uyg‘unlikda ishlash va u bilan o‘ynashni talab qiladi.Erta yoshda etakchi faoliyat sub’ekt hisoblanadi. 1,5 yoshli bola tasvirni taniydi. Dastlab, bola qog‘oz varag‘ini cheksiz tekislik sifatida qabul qiladi. Shuning uchun, u chizadi, uni turli xil tasvirlar bilan to‘ldiradi, uni aylantiradi, agar uning rejasi mos kelmasa, stolga chizadi. Bolaning birinchi qadamlari: qog‘oz varag‘ining yuqori va “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 212 pastki qismini, so‘ngra markazni tanlang, undagi rasmdagi asosiy ob’ektni (elementni) joylashtiring. U mavzuni umumlashtirilgan tarzda aks ettiradi, eng muhimlarini ta’kidlaydi. Idrok va his-tuyg‘ular hali bir-biridan ajratilmagan, bu chaqaloqlarning haddan tashqari ta’sirchanligini, ularning his-tuyg‘ularining yorqinligi va o‘tkinchiligini keltirib chiqaradi Bolaning idrok etish jarayoni doimo vosita komponentlarini o‘z ichiga oladi: ob’ektlarni his qilish va butun va qismni idrok etishda ko‘zlarni harakatga keltirish.Tasavvurni rivojlantirish uchun muhim stimul bu bolada o‘yin faoliyatini shakllantirishdir (masalan, fantastik hikoya xarakter haqida - quyon, ayiq, biz bolalarni ularga yordam berishga, o‘yin qahramonlariga yaxshi munosabatda bo‘lishga, qahramonlarga yordam berish istagini uyg‘otishga undaymiz.Eng oddiydan murakkabgacha bosqichlarni bosqichma-bosqich oshirib, asosiy tamoyilga - ta’limning uzluksizligiga rioya qilib, biz keyingi natijalarga erishamiz: ob’ektda uning qismlaridan oldin butunni ko‘rish, dunyoqarashini kengaytirish. kichkina odam, ijod quvonchi. Yoshlar ma’lumotni, ayniqsa uning vizual diapazonini juda yaxshi qabul qiladilar. Ular har qanday faoliyat turiga qiziqishadi: barmoqlar bilan dog‘larni chizishning oddiy elementlaridan, yo‘lda izlar, yomg‘ir, o‘t, turli materiallardan tayyorlangan tayyor vizual tasvirgacha. Lug‘at va ensiklopediyalarimizda “shaxs” tushunchasi “shaxs” tushunchasiga qisqartirilgan. Va faqat falsafiy lug‘at bu tushunchalarni ajratadi, lekin falsafiy ensiklopediya (Moskva, 1970) - bu tushunchalar nihoyat chalkashtiradi.U yerda “Inson” tushunchasi uchun “Shaxs” (TZ) va “Falsafiy antropologiya” (T.5) maqolalarini o‘rganish taklif etiladi. Ulardan birinchisida “shaxs” tushunchasi aslida “shaxs” tushunchasiga qisqartiriladi: integral shaxs uning individual xususiyatlari va u bajaradigan ijtimoiy rollar birligida ko‘rib chiqiladi. Ikkinchisida inson haqidagi falsafiy ta’limotlar muhokama qilinadi, lekin bu toifa tabiatshunoslik tushunchalarini hisobga olgan holda uning ko‘p o‘lchovli ta’rifida ochib berilmaydi. Insonning biologik va boshqa tarkibiy qismlari e’tiborga olinmaydi.Shaxsning xususiyatlari ko‘p qirrali bo‘lib, shaxsiyat go‘yo uning faqat rasmiy qismi jamiyatga qaratilgan. Inson bilish tarixida koinotning bir bo‘lagi, ruh va tana o‘rtasidagi bog‘liqlik, ijtimoiy hayvon, Xudoning surati va o‘xshati deb atalishi bejiz emas.“Inson” tushunchasiga murojaat uning mazmuniy amaliy faoliyati va “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 213 muhim kuchlarining mohiyatini ochib berish uchun prinsipial ahamiyatga ega bo‘ldi. Hozirgi vaqtda uning tushunchasida uning xususiyatlarining ijodiy tarkibiy qismiga urg‘u beriladi.Didaktikani o‘rganish uchun shaxsga nisbatan eng muhim narsa sub’ektob’ekt va sub’ekt-sub’ekt munosabatlarini ko‘rib chiqishdir. “Idrok sub’ekti – ongga ega, bilimga ega bo‘lgan shaxsdir. Subyekt maqsadli faoliyat manbai, ob’ektga yo‘naltirilgan amaliy faoliyatning tashuvchisi, bilishni baholashdir. “Ammo ob’ekt - bu sub’ektga qarama-qarshi bo‘lgan narsa, uning faoliyati unga qaratilgan (o‘sha erda). Ob’ekt va sub’ektni faoliyat bilan birlashtiradi va ajratadi: o‘zgargan va o‘zgargan faoliyat ob’ekti, go‘yo sub’ektning bir qismiga aylanadi, uning insoniylashuvi sodir bo‘ladi. Faoliyat bilan shug‘ullanadigan, dunyoni o‘zgartiradigan va o‘zgartiradigan odam o‘zini o‘zgartiradi. Yangi narsalarni o‘rganish, inson o‘z ongini shakllantiradi va ong "tashqi dunyoni maqsadli aks ettirish, harakatlarning dastlabki aqliy qurilishi va ularning natijalarini oldindan ko‘rish, shaxs tomonidan uning voqelik bilan munosabatlarini to‘g‘ri tartibga solish va nazorat qilish". So‘nggi yillardagi ta’lim fani ta’lim maqsadi sifatida shaxsga nisbatan kamida ikkita vazifani qo‘ydi: 1)shaxsda ijodkorlikni tarbiyalash; 2)unda o‘z hayotining dizaynerini, alohida tarixiy ijod sub’ektini tarbiyalash. Shaxsdagi ijodiy tamoyil - bu ijodiy vaziyatni ko‘rish va uni muammoli tarzda hal qilish qobiliyati: hal qilish bosqichlarini ilgari surish va rad etish, g‘oyani isbotlash va amalga oshirish. Hayot inson yaratuvchisiga yuqori talablar qo‘yadi: a) paradokslar soyasida yashash (yangilik hissi); b) bog‘lanmaganlarni ulash, yangisini sintez qilish (sezgi); v) taglikning mustahkam yoki yo‘qligini tekshiring (o‘zini tanqidiy). Agar avvalgi pedagogika asosan shaxsning o‘ziga e’tibor bermay, shaxsning rolga asoslangan tarbiyasi bilan shug‘ullangan bo‘lsa, yangi pedagogika bu muammo bilan bir qatorda shaxsning ichki dunyosi muammosini ham hal qiladi. Faylasuf E. From [176-177] kelajakdagi shaxsning quyidagi fazilatlarini nomlagan:) to‘liq egalik qilish uchun egalik qilishning barcha shakllaridan voz kechishga tayyorlik; 2)xavfsizlik tuyg‘usi, o‘ziga xoslik hissi va o‘ziga bo‘lgan ishonch, uning mavjudligi, o‘zi ekanligiga ishonish, insonning mehr, qiziqish, muhabbat, dunyo bilan “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 214 birlikka bo‘lgan ichki ehtiyojlari, ega bo‘lish istagi o‘rnini bosgan. , egalik qiling, dunyoga hukmronlik qiling va shu tariqa mulkingizga qul bo‘ling; 3)o‘zimizdan tashqarida hech kim va hech narsa hayotimizga ma’no bera olmasligini, faqat mustaqillik va moddiylikni rad etish qo‘shnimizga xizmat qilishga qaratilgan eng samarali faoliyatning sharti bo‘lishi mumkinligini anglash; 4)hayotni barcha ko‘rinishlarida sevish va hurmat qilish, inson va uning yaqinlarini har tomonlama kamol toptirish hayotning oliy maqsadi sifatida. E.From, endilikda inson zotining jismonan omon qolishi uchun “inson qalbida tub oʻzgarishlar” zarur, deb hisoblaydi va bu jamiyatning insonga nisbatan funksiyalari oʻzgargandagina, ishlab chiqarish sogʻlom isteʼmolga yoʻnaltirilgandagina va har bir inson oʻzgargandagina mumkin boʻladi, deb hisoblaydi. yashash huquqiga ega.Ammo insonni jamiyat unga go‘zal aura taqdim etishi bilangina qondira olmaydi. Uning uchun shaxs sifatida, individual sifatlarning oziga xos birligi va oziga xosligi sifatida bilish muhimdir.Bu jarayon faqat boshqa odamlar va ijtimoiy guruhlar va butun insoniyat bilan muloqotda amalga oshirilishi mumkin. Avvaliga bu boshqa odamlarning umumiy xususiyatlari, ijtimoiy xulq-atvori asosida sodir bo‘ladi. Kelajakda inson buni ijtimoiy me’yorlar va qadriyatlarga asoslanib amalga oshiradi. O‘z-o‘zini bilishning asosiy yo‘li - bu faoliyat va muloqotning turli shakllarida faol ishtirok etish, undan keyin tahlil va introspektsiya, haqiqiy motivlarni, bilimlarni, qobiliyatlarni, ko‘nikmalarni ochish. Introspektsiyaning faqat bir nechta sohalari mavjud: a) sub’ektning o‘ziga va boshqa odamlarga bo‘lgan motivatsion va rag‘batlantiruvchi munosabatlaridan xabardorligi; b) boshqalarni va o‘zini baholashning axloqiy mezonlarini tushunish; v) ularning estetik mulohazalari mezonlarini bilish; G) ularning intellektual imkoniyatlari, bilim va qobiliyatlarini aks ettirish; e) ularning amaliy munosabatlarini tushunish; e) intellektual, axloqiy, estetik, amaliy munosabatlarni ularning fazilatlarining namoyon bo‘lishi sifatida anglash; g) o‘z borlig‘i va sifatlarining jamiyat taraqqiyoti shartlari va talablari bilan bog‘liqligini anglash; h) o‘z faoliyatidan xabardor bo‘lish, muhim fazilatlarni “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 215 rivojlantirishda shaxsiy boshlash, ularning "men" imkoniyatlari chegaralarini baholash;va) ularning sifatlarini ijtimoiy ahamiyati nuqtai nazaridan baholash; j) ularning ijtimoiy munosabatlar tizimidagi mavqei va rolini tushunish. Ko‘rinadiki, o‘quvchining o‘z-o‘zini bilishi boshqalar bilan va eng avvalo o‘qituvchi bilan muloqotda amalga oshiriladi. Bu bizga sub’ekt-sub’ekt munosabatlarini o‘rganish jarayonining o‘zi haqida xulosa chiqarish imkonini beradi. Bunday munosabatda bo‘lgan o‘qituvchi o‘quvchini o‘zi bilan teng deb qabul qiladi, lekin o‘z dunyosida o‘z qonunlariga muvofiq yashaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Abramova G.S. Yoshga bog‘liq psixologiya: Qo‘llanma uchun universitet talabalari / G.S. Abramova. - M.: Ma’rifat, 2009. -342 b.Belobrikina kichik sehrgarlar,ijodkorlik. Novosibirsk: Davlat. ped. instituti, 1993. -166 b.Biz rivojlanamiz tasavvur.maktabgacha ta’lim muassasasi ta’lim. 2001. - 1-son. - 23-bet.Demina E.S. Yosh bolalarni rivojlantirish va tarbiyalash DOW. M.: TK "Sfera", 2005. -203 b.Dudetskiy Nazariy tasavvur ijodkorlik - Smolensk, 2004. - 326 p.Dyachenko O.M. Maktabgacha yoshdagi bolaning tasavvuri. - M.: Ma’rifat.Noyob texnikasi rivojlanish tug‘ilish 3 yoshgacha. M.: 2012.-180 b. Kirillova G. D. Ijodiy tasavvurning boshlang‘ich shakllari bolalar. // Maktabgacha ta’lim. 2008. - No 2. S. 41 - 46. Badiiy va estetik rivojlanish maktabgacha yoshdagi bolalar. Volgograd, 2005. -250 b. Korshunova Tasavvur ratsionallik. Uslubiy kognitiv tasavvur. - Kravtsova E. Tasavvurni rivojlantirish. // Psixologiya savollari. 2005 yil. № 12. - P.17.Psixologiya: talabalar ta’lim muassasalari: psixologiya. Ma’rifat, 2007. - 478 b.Chizma yoshi. "Mozaika-Sintez", 2006. -237 b