AMUDARYO O'ZGARISHLARI VA TO'RTKO'L SHAHRINING IJTIMOIY-MADANIY RIVOJLANISHIGA TA'SIRI

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 227 DOI: https://10.5281/zenodo.17523149 AMUDARYO O‘ZGARISHLARI VA TO‘RTKO‘L SHAHRINING IJTIMOIYMADANIY RIVOJLANISHIGA TA’SIRI Allabergenova Rushana O‘rinboy qizi magistrant To‘rtko‘l tumani maktabgacha va maktab ta’lim bo‘limiga qarashli 12sonli umumiy o‘rta ta’lim maktabi tarix fani o‘qituvchisi E-mail: [email protected] Kalit so‘zlar: Amudaryo, eski To‘rtko‘l, yangi To‘rtko‘l, ekologik o‘zgarishlar, urbanizatsiya, madaniyat, tarixiy xotira. KIRISH O‘zbekistonning shimoliy-g‘arbiy qismida joylashgan Qoraqalpog‘iston Respublikasi tabiiy-geografik jihatdan Amudaryo daryosi bilan chambarchas bog‘liq hududlardan biridir. Daryo o‘zani tarix davomida bir necha bor o‘zgarib, butun vohaning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, Amudaryo o‘zgarishlari To‘rtko‘l shahrining shakllanishi, rivojlanishi hamda uning ijtimoiy-madaniy qiyofasini belgilashda muhim rol o‘ynagan. Mazkur tezisda Amudaryo o‘zani o‘zgarishining To‘rtko‘l shahrining ijtimoiymadaniy taraqqiyotiga, aholining turmush tarziga, me’morchilik an’analariga hamda mahalliy aholi xotirasiga ta’siri tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va o‘lkashunoslik materiallari asosida tahlil qilinadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ekologik, tarixiy va madaniy jarayonlarni uyg‘un tarzda o‘rganish zarurati bilan ham dolzarbdir. ASOSIY QISM Amudaryo Markaziy Osiyoning eng qadimiy daryolaridan biri bo‘lib, ming yillar davomida Orol dengiziga quyilib kelgan. Uning tabiiy o‘zgarishlari — o‘zanning o‘zgarishi, suv toshqinlari yoki qurg‘oqchilik — tarixan Xorazm vohasi aholisi “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 228 hayotiga, ayniqsa, To‘rtko‘l atrofidagi yerlar taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. XIX asr oxiriga kelib, To‘rtko‘l (o‘sha paytda Petro-Aleksandrovsk deb atalgan) Amudaryo bo‘yidagi muhim savdo va harbiy markazga aylangan. Shahar Amudaryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan bo‘lib, daryo orqali Orol dengizi tomonga ham, Xiva va Turkmaniston tomonga ham aloqalar amalga oshirilgan. Ammo XX asr boshlariga kelib, daryoning yo‘nalishi o‘zgara boshladi va bu o‘zgarishlar katta ekologik hamda ijtimoiy oqibatlarga sabab bo‘ldi. 1920–1930-yillar davomida Amudaryo o‘zani shimolga siljib, eski To‘rtko‘l suv ostida qolish xavfi yuzaga keldi. Shu sababli 1930-yilda shahar yangi joyga ko‘chirilgan va bu voqea nafaqat To‘rtko‘l, balki butun Qoraqalpog‘iston tarixida muhim burilish nuqtasiga aylandi. “Yangi To‘rtko‘l”ning barpo etilishi sovet davrining urbanizatsiya siyosati, yangi iqtisodiy inshootlar va madaniy markazlar tashkil etilishi bilan bog‘liq bo‘ldi. Eski To‘rtko‘lning suv ostida qolishi bilan birga, ko‘plab tarixiy binolar, madaniy yodgorliklar va arxiv hujjatlari ham yo‘qolgan. Bu holat mahalliy aholi xotirasida chuqur iz qoldirgan bo‘lib, xalq og‘zaki ijodida “suv yutgan shahar” motivi keng tarqalgan. Shu bois To‘rtko‘l tarixini o‘rganishda nafaqat yozma manbalar, balki xalq xotirasi, afsonalar va rivoyatlar ham muhim manba sifatida ahamiyat kasb etadi. Amudaryo o‘zgarishlari To‘rtko‘lning ijtimoiy hayotiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Yangi joyda shahar qurilishi boshlanganidan so‘ng, aholining ko‘chirilishi, yangi infratuzilmaning yaratilishi, madaniyat va ma’rifat o‘choqlarining tashkil etilishi natijasida shahar yangi bosqichga ko‘tarilgan. Sovet davrida bu yerda maktablar, muzeylar, teatrlar, kutubxonalar tashkil etilgan. Bu esa To‘rtko‘lni Qoraqalpog‘iston madaniy hayotining markazlaridan biriga aylantirgan. Arxiv manbalari orasida 1930yillardagi “Qoraqalpog‘iston Sovet Avtonom Respublikasi Ma’muriy Kengashi” qarorlari muhim o‘rin tutadi. Ularning ayrimlarida “eski shahar xavfsiz emasligi sababli yangi joyda barpo etilishi” haqida yozilgan. 1933-yilga kelib yangi To‘rtko‘lning bosh rejalari tasdiqlanib, 1934-yilda ko‘chirish ishlari yakunlangan. Shu davrda “Orolbo‘yi” hududi uchun ham yangi meliorativ tizimlar loyihalashtirilgan. To‘rtko‘lning yangi joyga ko‘chirilishi faqat ekologik yoki texnik zarurat natijasi emas, balki ijtimoiy-madaniy qayta qurilish jarayonining ham bir ko‘rinishi edi. Bu davrda “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 229 shahar me’morchiligi soddaligi, sovet davrining yangi qurilish estetikasini aks ettirgan. Ayniqsa, ma’muriy binolar, teatr, muzey, va o‘quv yurtlarining qurilishi shahar hayotining yangicha shakllanishiga turtki bo‘lgan. Bugungi kunda Amudaryo o‘zgarishlari masalasi faqat tarixiy jihatdan emas, balki ekologik xavfsizlik, suv resurslarini boshqarish va madaniy merosni asrash nuqtayi nazaridan ham o‘ta muhimdir. To‘rtko‘l misolida biz tabiiy jarayonlarning inson hayotiga, tarixiy xotiraga va madaniyatga qanday chuqur ta’sir ko‘rsatishini aniq ko‘ramiz. Shu bois To‘rtko‘l tarixini o‘rganish Amudaryo o‘zani o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘langan holda olib borilishi lozim. XULOSA Amudaryo daryosining o‘zgarishlari To‘rtko‘l shahrining tarixiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanish jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Eski To‘rtko‘lning suv ostida qolishi va yangi shahar barpo etilishi insonning tabiat bilan o‘zaro munosabatini, ekologik sharoitga moslashuv mexanizmlarini va jamiyatning yangicha madaniy muhitda shakllanish jarayonini aks ettiradi. Bugungi kunda bu tarixiy tajribani o‘rganish ekologik madaniyatni rivojlantirish, suv resurslarini oqilona boshqarish va mahalliy tarixiy xotirani tiklash uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. To‘rtko‘lning o‘tmishi orqali inson va tabiat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni, xalq madaniyatidagi ekologik ongning ildizlarini anglash mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1.Абулгазий. Шажара-и-турк (маъсул мухаррир ва сўз боши муаллифи Б.Ахмедов). – Ташкент, 1992. 2.Ахмедов Б. Историко-географическая литература о Средней Азии XVI-XVIII вв. – Ташкент, 1985. 3.Ата-Мирзаев О., Гентшке В., Муртазаева Р., Салиев А. Историкодемографические очерки урбанизации Узбекистана. – Ташкент: Изд-во «Университет», 2002. 4.Джумашев А., Нуржанов С., Уразова Л., Таджиева Р. Қарақалпақстан тарийхы (1991-2015 жыллар). – Нөкис: Илим, 2018. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 230 5.Досумов Я. Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Каракалпакии. – Нукус, 1958. – с. 60-61. 6.Есбергенов Х. Традиции и их преобразование в городском быту каракалпаков. – Нөкис, 1975. 7.История Каракалпакской АССР с древнейших времен до наших дней. – Ташкент: Фан,1974. Т. 1-2. 8.История Каракалпакской АССР. – Ташкент: Фан, 1986. – с. 368. 9.Камалов С.К. Қарақалпақлардың халық болып қәлиплесиўи ҳәм мәмлекетиниң тарийхынан. – Нөкис. 2001. – с. 82 10.Камалов С., Кощанов А., Хажиев Ғ. Төрткүл – Қарақалпақстанның биринши пайтахты. – Н., 1993. 11.Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. Қарақалпақстан XIX әсирдиң екинши ярымынан XXI әсирге шекем. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2003. – с. 556. 12.Кожагелдиев А. История города Турткуля (1873-1941 гг.). АКД. – Н., 1996.