PROFESSIONAL NUTQIY JANRLARDA IDIOMALAR VA IBORALARNING O`RNI

2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 59 PROFESSIONAL NUTQIY JANRLARDA IDIOMALAR VA IBORALARNING O`RNI Fatxiddinova Iqboloy Faroxiddin qizi Andijon viloyati Shahrixon tumani 26-maktab ona tili va adabiyot fani o'qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17526644 Annotatsiya. Ushbu maqolada professional nutq janrlarida, ya'ni kasbiy kontekstlarda iboralar va idiomalardan foydalanishni ahamiyati toʻgʻrisida soʻz boradi. Bu omillar yordamida fikrlar aniq, tushunarli va to‘g‘ri yetkazilishi misollar yordamida tahlil qilingan. Kalit soʻzlar: professional nutq janri, idioma, ibora, pragmatik struktura, nutq shakllari. Annotation. This article discusses the importance of using phrases and idioms in professional speech genres, that is, in occupational contexts. It analyzes how these elements help convey ideas clearly, accurately, and effectively, supported by relevant examples. Keywords: professional speech genre, idiom, phrase, pragmatic structure, forms of speech. Professional nutqiy janrlar - ya’ni tibbiy, huquqiy, pedagogik, jurnalistik, texnik va boshqa kasbiy sohalarga oid nutq shakllari — o`zlarining funksional-mavzuviy va kommunikativ xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu janrlarda idiomalar, ya’ni ko`chma ma’noli, barqaror frazeologik birliklar muhim lingvistik vosita sifatida qatnashadi. Idiomalarning professional nutqda qo`llanishi, bir tomondan, tildagi ifoda uslubining boyligini, ikkinchi tomondan, kasb sohiblari orasidagi o`zaro tushunuvchanlik va nutqdagi ixchamlikni ta’minlaydi. Masalan, jurnalistik matnlarda “ochiq karta bilan o`ynash”, “nozik ip ustida yurish”, “voqeani ko`z qorachig`iday asrash” kabi idiomalar fikrni obrazli yetkazish vositasi bo`lsa, tibbiy sohada “hayot-mamot masalasi”, “yurakni qo`lga olish”, “quloq solmoq (organizmga)” kabi birikmalar bemor bilan shifokor o`rtasidagi muloqotni soddalashtiradi. Yuridik matnlarda esa “qonunni aylanib o`tmoq”, “qalamga tushmoq”, “qonun oldida javob bermoq” kabi iboralar rasmiy hujjatlar va chiqishlarda sodda, ammo ta’sirchan ifodaviylik yaratadi. Professional janrlardagi idiomalar odatiy uslubdan farqli ravishda kontekstga muvofiq o`zgarishga moyil bo`lib, ular ko`pincha metaforik asosda ishlatiladi. Bu holat ularni semantik jihatdan chuqur va ko`p qirralilikka ega vosita sifatida qadrlash imkonini beradi. Idiomalar, shuningdek, kasbiy identitetni shakllantirishda ham muhim rol o`ynaydi, ya’ni har bir soha vakillari o`zlariga xos idiomatik lug`atdan foydalanib, bir-birlarini tez va aniq tushunish imkoniga ega bo`ladi. Shu bois, professional nutqiy janrlar tarkibida idiomalarning qo`llanishi, birinchi navbatda, nutqiy tajriba, muloqot madaniyati va semantik boylik belgisi sifatida namoyon bo`ladi. Ular fikrni mantiqiy izchillikda, emotsional ta’sir kuchi bilan ifodalash imkonini yaratadi, professional muloqotni an’anaviy va madaniy asosda barqarorlashtiradi. Masalan: 1. Jurnalistik nutqda idiomalar. - “Ochig`ini aytganda” - haqiqatni yashirmasdan bildirayotganligini ifodalaydi. Jurnalistning pozitsiyasini kuchaytiradi. - “So`z o`ynatmoq” - til ustaligini yoki kinoyaviy ohangni bildiradi. Stilistik jihatdan matnni qiziqarli qiladi. - “Suvdan quruq chiqmoq” - aybdan qutulish, muammoga tortilmaslik ma’nosida qo`llanadi. Tanqidiy maqolalarda ishlatiladi. 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 60 2. Tibbiy nutqda idiomalar. - “Hayot-mamot masalasi” - nihoyatda muhim, hal qiluvchi holat. Kasallik holatlarida ishlatiladi. - “Ko`zni ochmoq” - real holatni anglash, hushyorlikka kelish. Operatsiyadan keyin yoki tushuntirish jarayonida ishlatiladi. - “Yuragi siqilmoq” -jismoniy yoki ruhiy holatni bildiradi. Simptom sifatida bemor holatini ifodalaydi. 3. Yuridik nutqda idiomalar - “Qonun oldida javob bermoq” - jinoyat yoki qonunbuzarlik uchun javobgarlikni anglatadi. Rasmiy chiqishlarda uchraydi. - “Qilmishni bo`yniga olish” - aybni tan olish ma’nosida. Sud protsesslari bayonida qo`llanadi. - “Qonunni aylanib o`tmoq” - huquqiy cheklovlardan qochish, noqonuniy yo`llarni izlash. Tanqidiy-huquqiy tahlillarda ishlatiladi. 4. Pedagogik nutqda idiomalar. - “Boshlang`ich nuqtadan chiqmoq” -mavzuni boshlash. Dars jarayonlarida ishlatiladi. - “Zamonga mos fikrlamoq” - tanqidiy va mustaqil fikrga o`rgatish maqsadida. Pedagogik motivatsiyada qo`llanadi. - “Aql bilan yondashmoq” - emotsional emas, mantiqiy fikrlash zarurligini bildiradi. O`quvchilarni ongli fikrlashga undaydi. 5. Texnik nutqda idiomalar. - “Tugmani bosish bilan hal bo`lmaydi” - masala murakkabligini bildiradi. Texnik nosozliklarda ishlatiladi. - “Sistema ishdan chiqqan” - jismoniy emas, balki tashkiliy yoki kommunikativ muammolarni ham ifodalashi mumkin. - “Qotib qolgan fikr” - innovatsiyaga qarshi pozitsiyani bildiradi. Muhokamalarda ishlatiladi. Idiomalar professional nutqiy janrlarda nafaqat stilistik, balki funktsional-pragmatik vazifani ham bajaradi. Ular: mutaxassislararo o`zaro tushunishni soddalashtiradi, og`zaki va yozma nutqni emotsional va obrazli qiladi, ixtisoslashgan matnni o`quvchi yoki tinglovchiga yaqinlashtiradi. Masalan: “Ba’zi xodimlar bor ishni boshqalarga yuklab, o`zlari esa qo`lni sovuq suvga ham urmaydi”. “Qo`lni sovuq suvga urmaslik” idioma mas’uliyatsizlik, loqaydlik holatini bildiradi. Rasmiy tanqidiy tildan foydalanilib, mehnat intizomini ta’minlashga qaratilgan. “Jinoyat ishlari bo`yicha sudlanuvchi 172-modda asosida qonun oldida javob beradi”. “Qonun oldida javob bermoq” idioma qonuniy javobgarlikni bildiradi. Rasmiy-huquqiy janrga xos aniq, sodda va mazmunli ifoda. “U minbarga chiqqach, og`zidan olov chiqqandek gapirdi — har bir so`zida g`azab va alam bor edi.” “Og`zidan olov chiqdi” idioma kuchli emotsional holatni bildiradi. Stilistik boyitish va tasviriylik maqsadida ishlatilgan. 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 61 “Sudlanuvchi o`z qilgan ishini bo`yniga olib, pushaymonligini bildirdi.” “Qilmishni bo`yniga olish” bu ibora jinoyatni tan olish holatini bildiradi. Rasmiy va aniq yuridik kontekstda ishlatiladi. “Imtihon oldidan o`quvchilarning tinkasi quriydi - bu ularning ruhiy holatiga bevosita ta’sir qiladi”. “Tashvishdan tinkasi qurimoq” idioma ruhiy charchoqni obrazli yetkazadi. Pedagogik tahlil doirasida emotsional yuklama berilgan. Tahlil etilgan misollar shuni ko`rsatadiki, professional nutqiy janrlarda idiomatik birliklar muhim stilistik va kommunikativ vazifani bajaradi. Ular nafaqat tilni obrazli va ifodali qiladi, balki matnning emotsional, baholovchan va ijtimoiy-ma’naviy yuklamasini kuchaytiradi. Bundan tashqari, idiomalar orqali professional nutqga milliy-madaniy rang-baranglik ham kiradi. Chunki ular o`zbek xalqining tarixiy tajribasi, ijtimoiy qadriyatlari va kollektiv tafakkurini aks ettiradi. Til birliklari orasida iboralar, xususan qoliplangan ifodalar va idiomatik birikmalar professional nutqiy janrlarning uslubiy tashkil topishida muhim o`rin egallaydi. Har bir sohaning o`ziga xos kommunikativ talablari mavjud bo`lib, bu talablar matnda qisqa, lo`nda, mazmunan to`liq va esda qoladigan ifodalarni qo`llashni zarur etadi. Ana shunday talablar iboralarning faol ishlatilishiga sabab bo`ladi. Shuningdek, iboralar nutqni rasmiylik yoki norasmiylik darajasiga moslashtiradi, tinglovchining diqqatini jalb etadi, u yoki bu ijtimoiy-huquqiy holatga baho berish imkonini yaratadi. Ular professional nutqdagi genetik, funksional va stilistik xususiyatlarni ajratishda tilshunoslik uchun ham muhim tahlil obyekti hisoblanadi. “Deputatning so`zlariga ko`ra, ayrim rahbarlar haligacha ko`zbo`yamachilik bilan shug`ullanmoqda, real islohotlar esa sust bormoqda”. “Ko`zbo`yamachilik qilmoq” bu ibora ijtimoiy tanqidni kuchaytirish uchun ishlatilgan. Mazmunan yolg`onchilik, soxtalik ma’nosini bildiradi. Jurnalistik janrga xos ekspressivlik va baholovchanlikni oshiradi. “Ayblanuvchi o`z qilgan jinoyatini bo`yniga olib, qonun oldida javob berishga tayyor ekanini bildirdi”. “Bo`yniga olish, qonun oldida javob bermoq” ushbu iboralar yuridik nutqda aybni tan olish va javobgarlikni bildiruvchi rasmiy-stilistik vositalardir. Ular yuridik jarayonning mohiyatini aniqlik bilan ifodalashga xizmat qiladi. “Ko`p yillik stress va xavotir natijasida bemorning tinkasi qurigan, u mutaxassis ko`rigiga muhtoj”. “Tinkasi qurimoq” bu ibora organizmning holatini emotsional-psixologik nuqtayi nazardan tasvirlaydi. Tibbiy janrda bemorning ruhiy holatini obrazli bayon etish uchun ishlatilgan. Demak, idiomatik birliklar professional nutqiy janrlarning ekspressivligi, uslubiy xilmaxilligi va ta’sirchanligini ta’minlovchi asosiy vositalardan biridir. Ularning maqsadli, kontekstga mos qo`llanilishi matnning semantik boyligiga, kommunikativ samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, professional nutqni o`rganishda idiomatik birliklarning funksional-stilistik xususiyatlarini chuqur tahlil qilish dolzarb ilmiy vazifalardan hisoblanadi Xulosa qilib aytganda, iboralar professional nutqiy janrlarning semantik va pragmatik strukturasini shakllantiruvchi asosiy til vositalaridandir. Ularning qo`llanishi nafaqat uslubiy rangbaranglikni ta’minlaydi, balki ijtimoiy muomala samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. Нурмoнoв A. Ўзбек тилшунoслиги тaрихи. -Т.:Шaрқ., 2002. 8.Седoв К.Ф. Дискурс и личнoсть. – М.: Лaбиринт, 2004. 2. Шмелёвa Т.В. Мoдель речевoгo жaнрa // Жaнры речи. – Сaрaтoв: Кoлледж,1997. 3. Деметьев В.В. теoрия речевых жaнрoв. -Мoсквa: Знaк, 2010. 4. Miller, Carolyn R. (2015). "Genre Change and Evolution." In N. Artemeva & A. Freedman (Eds.), Genre Studies around the Globe: Beyond the Three Traditions (pp.154–185). Edmonton, AB: Trafford Publishing.