KREATIV YONDASHUV ASOSIDA BO'LAJAK MUHANDISLARNI KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH

485 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 KREATIV YONDASHUV ASOSIDA BO‘LAJAK MUHANDISLARNI KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH Ibragimov Abdullo Abduraimovich Denov tadbirkorlik va pedagogika inisituti mustaqil tatqiqotchisi Tel:+998 (90) 519-65-61 https://doi.org/10.5281/zenodo.17527035 Annotatsiya: Mazkur tezisda muhandislik ta’limida kreativ yondashuvning o‘rni, bo‘lajak muhandislarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda ijodiy fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal etish, innovatsion loyihalar asosida o‘qitishning metodik imkoniyatlari tahlil qilingan. Ta’lim jarayonida kreativ yondashuvni qo‘llash orqali talabalarning mustaqil fikrlashi, amaliy ko‘nikmalarni egallashi va texnologik tafakkurini rivojlantirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan. Kirish. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot, sanoatning avtomatlashtirilishi va “Industry 4.0” konsepsiyasi muhandislik kasbiga yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Muhandislik ta’limi faqat nazariy bilim emas, balki kreativ fikrlash, innovatsion muammolarni hal etish, jamoaviy ish va texnologik tafakkurni shakllantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarur. Bo‘lajak muhandislarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda kreativ yondashuv — bu ta’lim jarayonini shunchaki texnik tayyorgarlik emas, balki ijodiy faoliyatga asoslangan integratsiyalashgan tizim sifatida tashkil etishni nazarda tutadi. Shunday ekan, zamonaviy o‘qitish metodikasini takomillashtirishda pedagogik innovatsiyalar, loyiha asosida o‘qitish, amaliy mashg‘ulotlarni raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Kreativ yondashuvning nazariy asoslari “Kreativlik” atamasi lotincha creatio — “yaratish”, “yangilik kiritish” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, ta’lim jarayonida yangi g‘oya va echimlarni topish qobiliyatini anglatadi. Muhandislik ta’limida kreativ yondashuv deganda, muammoli, loyihaviy va dizayn asosidagi o‘qitish usullari orqali talabalarni real ishlab chiqarish sharoitlariga tayyorlash tushuniladi. Psixolog olimlar E. Torrens, D. Gilford va A. Maslowning tadqiqotlarida kreativlik inson tafakkurining eng yuqori bosqichi sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekistonlik pedagog olimlar (X. Yo‘ldoshev, O. Hasanboyeva, M. Usmonov va boshqalar) esa kreativ yondashuvni ta’limning innovatsion metodik komponenti sifatida baholaydilar. Kreativ yondashuvning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat: • Ta’lim jarayonida erkin fikrlash va muammoli vaziyatlar yaratish; • Nazariya bilan amaliyotni uyg‘unlashtirish; • Talabaning shaxsiy tajribasiga tayanish; • O‘qituvchi va talabalar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish; • “O‘qituvchi – mentor – loyiha rahbari” uchlik tizimini joriy etish. Bo‘lajak muhandislarni kasbiy tayyorlashda kreativ metodlar Muhandislik ta’limida kreativ yondashuvni qo‘llash uchun quyidagi zamonaviy pedagogik texnologiyalar samarali hisoblanadi: 1. Loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning) – talabalar real muammolarni aniqlab, ularning yechimi uchun texnik loyiha ishlab chiqadilar. Masalan, energiya tejovchi qurilma modeli yoki avtomatlashtirilgan tizim yaratish. 2. Muammoli o‘qitish (Problem-Based Learning) – o‘qituvchi talabaga tayyor yechim emas, balki muammoni beradi. Talaba esa tahlil, tajriba va texnologik fikrlash orqali yechim topadi. 3. STEAM yondashuvi – fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika fanlarini integratsiyalash orqali muhandislik tafakkurini kengaytiradi. 4. Virtual laboratoriyalar va simulyatsiya – real texnik jarayonlarni kompyuter modellari orqali o‘rgatish, talabalarda amaliy tajriba hosil qiladi. 486 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 5. Dizayn fikrlash (Design Thinking) – texnik masalalarni inson ehtiyojlariga yo‘naltirib hal etish; bu muhandisning ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytiradi. Bu metodlar yordamida o‘quv jarayoni faqat bilim berish emas, balki yaratuvchan fikrlash, amaliy dizayn va jamoaviy ishlab chiqish madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. 3. Kreativ kompetensiyalarni shakllantirish va baholash Kreativ yondashuv asosida tayyorlangan muhandis faqat texnik bilimga ega emas, balki quyidagi kasbiy kompetensiyalarni egallashi lozim: • Innovatsion fikrlash kompetensiyasi – yangi g‘oya va texnologiyalarni ishlab chiqish qobiliyati; • Konstruktiv tafakkur – texnik muammolarga yechim topish, modellash va loyihalash ko‘nikmasi; • Axborot-kommunikatsion kompetensiya – raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish; • Jamoaviy hamkorlik – ko‘p tarmoqli loyihalarda birgalikda ishlash; • O‘zini rivojlantirish kompetensiyasi – kasbiy yangiliklarni muntazam o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish. Kreativ kompetensiyalarni baholashda test, loyiha himoyasi, refleksiya, “portfel” tizimi, amaliy topshiriqlar va interaktiv monitoring metodlari qo‘llanilishi lozim. Kreativ ta’lim metodikasini takomillashtirish yo‘nalishlari Bo‘lajak muhandislarni kreativ yondashuv asosida tayyorlash tizimini takomillashtirish uchun quyidagi metodik yo‘nalishlar taklif etiladi: 1. Ta’lim mazmunini yangilash – muhandislik fanlarini amaliy loyihalar bilan bog‘lash, o‘quv dasturlariga “innovatsion fikrlash” modullarini kiritish. 2. Pedagogik hamkorlik modelini joriy etish – o‘qituvchi, sanoat korxonasi va talaba o‘rtasida integratsion tizim yaratish. 3. Kreativ muhitni shakllantirish – universitetlarda “texno-hakaton”, “innovatsion laboratoriya”, “startap inkubator” platformalarini tashkil etish. 4. O‘qituvchilarning kreativ salohiyatini rivojlantirish – qayta tayyorlov va malaka oshirish jarayonlarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni o‘rgatish. 5. Xalqaro tajribani o‘rganish – Finlyandiya, Janubiy Koreya, Germaniya va Yaponiya muhandislik ta’limidagi kreativ o‘qitish modellarini milliy tizimga tatbiq etish. Xulosa Kreativ yondashuv asosida muhandislarni tayyorlash – bu zamonaviy ta’limning eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bunday yondashuv orqali talaba nafaqat texnik bilimlarni egallaydi, balki muammoli vaziyatda mustaqil qaror qabul qilish, ijodiy yechim topish va kasbiy yangilik kiritish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Oliy ta’lim tizimida kreativ metodikani takomillashtirish – muhandislik kadrlarini xalqaro mehnat bozorida raqobatbardosh, innovatsion tafakkurli, texnologik yangiliklarga ochiq shaxslar sifatida shakllantirishning muhim omilidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF–5847-son Farmoni, 2019-yil 8-oktabr. 2. Hasanboyeva O., Yo‘ldoshev X. Pedagogik texnologiyalar va kreativ ta’lim metodlari. – Toshkent: TDPU, 2022. 3. Torrance E. P. Guiding Creative Talent. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1962. 4. UNESCO (2023). Engineering Education for the Future: Creative Skills and Innovation in Higher Education. Paris. 5. G‘anieva N. M. Muhandislik ta’limida innovatsion yondashuvlar. – Toshkent: Innovatsiya nashriyoti, 2021.