RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA INNOVATSIYALAR ASOSIDA MOLIYA-KREDIT TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISH

520 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA INNOVATSIYALAR ASOSIDA MOLIYA-KREDIT TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISH Xidirov Muzaffar Abdimominovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Moliya va bank ishi kafedrasi o`qituvchisi O‘rinboyev Matyoqub Elbek o`g`li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Iqtisodiyot ta’lim yo’nalishi 3-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17529026 Annotatsiya: Mazkur maqolada “Raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar asosida moliya-kredit tizimini modernizatsiya qilish” haqida ma’lumotlar beriladi. Asosan bunda biz raqamli texnologiyalar asosida modernizatsiya qilish, innovatsiyalarni joriy qilishdagi ijobiy natijalar haqida so`z yuritiladi. Kalit so`zlar: modernizatsiya, blokchain, fintech, big data, innovatsiyalar, moliya tizimi, kredit tizimi, modernizatsiya, sun’iy intellekt, onlayn kreditlash, moliyaviy barqarorlik, bank tizimi, raqamlashtirish, kredit scoring, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. Kirish: Globallashuv jarayoni jadal kechayotgan so‘nggi yillarda jahon miqyosida iqtisodiyotning barcha sohalarida raqamli texnologiyalarni joriy etish jarayoni jadallashmoqda. Bu raqamli transformatsiya davrida moliya va kredit tizimi ham tubdan o‘zgarishni boshdan kechirmoqda. Chunki moliyaviy soha iqtisodiyotning asosiy qismi bo‘lib, undagi islohotlar ishlab chiqarish, savdo, xizmat ko‘rsatish va investitsiya jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasida ham “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida moliyaviy xizmatlarni modernizatsiya qilish, elektron to‘lov tizimlarini kengaytirish, fintech yechimlarni qo‘llash bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu esa nafaqat xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi, balki iqtisodiy faoliyatning shaffofligi va samaradorligini ta’minlaydi. Asosiy qism: Moliya va kredit tizimini modernizatsiya qilish zarurati: An’anaviy moliya tizimi ko‘p hollarda qog‘oz hujjatlar, ortiqcha vaqt sarfi va inson omiliga bog‘liq xatoliklar bilan kechgan. Raqamli texnologiyalar esa bu jarayonlarni avtomatlashtirish orqali samaradorlikni oshiradi, shaffoflikni ta’minlaydi va korrupsiya xavfini kamaytiradi. An’anaviy moliya tizimlari ko‘plab byurokratik jarayonlar, inson omiliga bog‘liqlik va ma’lumot almashishdagi kechikishlar bilan tavsiflanadi. Zamonaviy iqtisodiy sharoitda esa bunday tizimlar raqobatbardosh bo‘la olmaydi. Shu bois moliya sektori raqamli yechimlarga o‘tmoqda. Masalan, mobil banking, internet-banking, onlayn kreditlash, elektron to‘lov tizimlari va fintech startaplar moliyaviy xizmatlarni keng ommaga yetkazishda yangi bosqichni boshlab berdi. Moliya tizimini modernizatsiya qilish orqali mijozlarga masofadan turib xizmat ko‘rsatish imkoniyati yaratiladi, kreditlash jarayonlari tezlashadi, ma’lumotlarning xavfsizligi esa yuqori darajada kafolatlanadi. Raqamli texnologiyalarning moliya tizimidagi o‘rni: Raqamli texnologiyalar moliya tizimining barcha yo‘nalishlariga chuqur kirib bormoqda. Fintech texnologiyalari moliyaviy xizmatlarni yangi bosqichga olib chiqib, mijozlar uchun arzon, qulay va tezkor imkoniyatlarni yaratmoqda. Mobil va internet banking xizmatlari orqali mijozlar 24 soat davomida barcha moliyaviy amaliyotlarni masofadan turib bajarish imkoniga ega bo‘lmoqda. Blockchain texnologiyasi ma’lumotlarning o‘zgarmasligi va xavfsizligini ta’minlab, to‘lov tizimlarida ishonchlilikni oshiradi. Shuningdek, sun’iy intellekt va Big Data texnologiyalari yordamida banklar mijozlarning kreditga layoqatliligini tahlil qiladi, firibgarlik holatlarini oldini oladi va risklarni samarali boshqaradi. Innovatsiyalar orqali kredit tizimini takomillashtirish: Innovatsion texnologiyalar kredit tizimining takomillashuviga ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Onlayn kreditlash platformalari orqali mijozlar uyidan chiqmagan holda ariza topshirish, elektron imzo bilan tasdiqlash va kredit olish imkoniga ega bo‘lyapti. Sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan scoring tizimlari qarz oluvchining to‘lov qobiliyatini tez va aniq baholaydi. Yagona raqamli kredit tarixlari bazasi esa banklar o‘rtasida ma’lumot almashinuvi imkonini berib, kredit 521 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 risklarini kamaytiradi. Shuningdek, mikrokreditlar va startaplarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari orqali yosh tadbirkorlar va kichik biznes subyektlari uchun yangi moliyaviy imkoniyatlar yaratilmoqda. O‘zbekiston tajribasi va istiqbollari: O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda moliya tizimini raqamlashtirishda muhim natijalarga erishildi. “Humo” va “UzCard” milliy to‘lov tizimlarining integratsiyasi, “Payme”, “Click”, “Paynet” kabi raqamli to‘lov tizimlarining keng qo‘llanilishi, “Bank-mijoz”, “Mobile banking” va “Internet banking” xizmatlarining rivojlanishi aholining moliyaviy faoliyatini soddalashtirdi. Shuningdek, kriptovalyuta va raqamli aktivlar bozorini tartibga soluvchi huquqiy asoslar ham yaratilmoqda . Bu jarayonlarning barchasi mamlakat moliya sektorini raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirish yo‘lida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga hozirda tajribalarning natijalari ham ijobiy ta’sir ko`rsatmoqda shuningdek xorijiy mamlakatlarning tajribalari o`rganilmoqda masalan; Shvetsiya dunyoda eng raqamli moliya tizimlaridan biriga ega. Aholining deyarli 98 foizi naqd pulsiz to‘lovlardan foydalanadi. “Swish” mobil ilovasi orqali har bir fuqaro real vaqt rejimida pul o‘tkazishi mumkin. Markaziy bank esa raqamli milliy valyuta — e-kronani sinovdan o‘tkazmoqda. Xulosa: Raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar moliya hamda kredit tizimini tubdan o‘zgartirib, uni yanada samarali shuningdek qulay, shaffof va tezkor qiladi. Bu jarayon O‘zbekiston uchun ham yangi iqtisodiy imkoniyatlarni eshikini ochmoqda..Raqamlashtirish jarayonlari orqali moliyaviy xizmatlar aholining barcha qatlamlariga asta-sekin joriy qilinmoqda , banklar faoliyati optimallashtirilmoqda, iqtisodiyotning raqamli eko tizimi shakllanmoqda. Shu sababli, bu jarayonlar mamlakatimizning raqamli iqtisodiyot sari dadil qadam tashlashi, moliyaviy sektorda innovatsion yondashuvlarni kengaytirishi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining asosiy drayverlaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Takliflar: 1) Banklararo ma’lumot almashinuv tizimini blokchain asosida yaratish. Singapurda banklar blokchain orqali kredit ma’lumotlarini almashadi va bu kredit riskini 30 foizga kamaytirgan. O‘zbekistonda “Open Banking” tizimini blokchain bilan integratsiya qilish banklararo ishonch va xavfsizlikni kuchaytiradi. 2) Kiberxavfsizlikni mustahkamlash. 2023-yilda dunyo bo‘yicha moliyaviy sohadagi raqamli hujumlar soni 22% ga oshgan (Statistika ma’lumotlari). Shu bois, O‘zbekistonda “Milliy kiberxavfsizlik markazi” faoliyatini moliya sektori bilan integratsiya qilish muhim. 3) Mobil banking va raqamli to‘lov tizimlarini qishloq joylarda kengaytirish. O‘zbekistonda 2024-yil holatiga ko‘ra, aholi to‘lovlarining 65 foizi raqamli shaklda amalga oshirilmoqda, ammo qishloq joylarda bu ko‘rsatkich 35 foizdan oshmaydi. Shu sababli, “Raqamli moliya infratuzilmasi” loyihasi orqali barcha hududlarda internet qamrovini kengaytirish va mobil banking xizmatlarini soddalashtirish lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Shodmonov, Sh., & G‘ofurov, U. (2022). Bank ishi va moliya bozorlarini raqamlashtirish nazariyasi. – Toshkent: “Iqtisod-moliya” nashriyoti. 2. T.Malikov, O.Olimjonov Toshkent (IQTISOD-MOLIYA) 2019 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi PF–6079-son Farmoni. 4. Abidov, A. (2023). Raqamli texnologiyalar va ularning moliya sohasidagi qo‘llanilishi. O‘zbekiston iqtisodiyotining zamonaviy tendensiyalari. 5. https://cbu.uz/uz/payment-systems/remote-banking services.