TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO'NALISHLARI

2025 №5 2025 №6№11 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 158 sahifa. 2025-yil, noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. MUNDARIJA BANK AKTIVLARI VA PASSIVLARINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ....................................................34 Safarov Sanjar Ravshan o‘g‘li O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI ......................................38 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi HUDUDIY XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA MENEJMENT SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA MODELI .............................................................................................43 Maxmudova Nozimaxon Baxriddinxonovna DAVLATNING BUDJET SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI ............................50 A.A. Ismailov DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGINING MEXANIZMINI SAMARALI TASHKILLASHTIRISHDA MOLIYAVIY MANBALARNI SHAKLLANTIRISHNI YO‘NALISHLARI ...........................................................................56 Mansurov Mansur Alisherovich ANTIKRIZISLI BOSHQARUV TIZIMLARIDA RANGLI SIGNAL MEXANIZMLARINING FUNKSIYALARI .................................................................................................................................................................................61 Aliqulov Aziz Haydarjonovich XODIMLARNI MOTIVATSIYALASHNING XALQARO MODELLARINI O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI .................................................................................................................66 Yormamatov Qodirjon Juraqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT OMILLARI VA ULARNING QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINING SAMARADORLIGIGA TA’SIRI ......................................................................................................................................................71 Yaxshiyev Shahzod Sherali o‘g‘li ОLIY TА’LIM MUASSASALARI VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI BO‘YICHA XОRIJ TАJRIBАLАRI ....................................................................................................................................................................................78 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHDA RIVOJLANGAN VA RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ...........................................................................................................................................................................................84 Aripov Abdulaziz Sakijonovich YASHIL ENERGETIKA RIVOJLANISHINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI EKONOMETRIK BAHOLASH .........................................................................................................................................................................................89 Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva ELEKTRON TO‘LOVLAR VA POS TIZIMLARI — KICHIK BIZNESDA SAMARASI VA XAVFLARI .....................93 To‘lqinov Dilshodxo‘ja Olim o‘g‘li MINTAQADA RAQAMLI IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘NALISHLARI ...............................................................................................................................................................................98 Yusubov In’omjon Ikram o‘g‘li SOLIQ SIYOSATINI RAQAMLI BOSHQARISH ORQALI BUDJET DAROMADLARINI BARQARORLASHTIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................103 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich OZIQ-OVQAT TOVARLARI B2B BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ...............................................................................................................................108 Hayitboyeva Ullijon Bobonazar qizi FARMASEVTIKA SANOATIDA INVESTITSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH ........................113 Yaqubov Timurbek G‘anibekovich STRUCTURE–PROPERTY RELATIONSHIP OF ORGANOSILICON MATERIALS: EVALUATION BASED ON THERMOGRAVIMETRIC ANALYSIS ...............................................................................................................116 Tosheva Dilfuza Farxodovna, Siddikov Ikrom Iminjonovich, Rakhimov Firuz Fazlidinovich SHAXSNI OVOZI ASOSIDA IDENTIFIKATSIYALASH VA AUTENTIFIKATSIYALASH ALGORITMLARI .......123 Ozoda Sabirova Shermaxamatovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL IQTISODIYOT — BARQAROR RIVOJLANISH GENERATORI .......................................................................129 Berdibekova Dilfuza Xoldorbekovna CHET EL MEHMONXONA TARMOQLARINING BRENDING STRATEGIYALARINI O‘RGANISH ....................133 Ergashev Oybek Mamarasul o‘g‘li MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH .................................144 Arzikulov Otabek Ali o‘g‘li TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................152 Ismailov Akmal Maxsudovich, Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 152 2025-yil, noyabr. № 11-son. TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI Ismailov Akmal Maxsudovich Toshkent arxitektura-qurilish universiteti “Menejment” kafedrasi mudiri Email: [email protected] Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi “O‘zbekicton temiryo‘llari” AJ yetakchi buxgalter Email: [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada transport tizimi korxonalarining innovatsion salohiyatini baholash yo‘nalishlari o‘rganiladi. Tadqiqotda innovatsion faollik darajasini aniqlash, texnologik yangiliklarni joriy etish ko‘rsatkichlarini tahlil qilish hamda korxonalar faoliyatining innovatsion rivojlanishdagi rolini baholashga alohida e’tibor qaratilgan. Natijalar transport sektorida innovatsion boshqaruv strategiyasini takomillashtirishga xizmat qiladi. Kalit soʻzlar: transport tizimi, innovatsion salohiyat, baholash yo‘nalishlari, texnologik yangiliklar, innovatsion boshqaruv. Abstract. This article examines the directions for assessing the innovative potential of transport system enterprises. It focuses on evaluating the level of innovation activity, analyzing technological implementation indicators, and assessing the role of enterprises in fostering innovation-driven growth. The results contribute to improving innovation management strategies in the transport sector. Key words: transport system, innovative potential, assessment directions, technological innovations, innovation management. Аннотация. В статье рассматриваются направления оценки инновационного потенциала предприятий транспортной системы. Особое внимание уделено анализу уровня инновационной активности, внедрению технологических новшеств и оценке роли предприятий в инновационном развитии отрасли. Результаты исследования могут быть использованы для совершенствования инновационного управления в транспортном секторе. Ключевые слова: транспортная система, инновационный потенциал, направления оценки, технологические новшества, инновационное управление. KIRISH Globallashuv va integratsiya jarayonlari, raqobat qoidalarining keskinlashuvi, geosiyosiy o‘zgarishlar hamda jahon iqtisodiy makonida ishlab chiqarish va texnologik kuchlarning qayta taqsimlanishi barcha ishtirokchilar oldiga o‘z pozitsiyalarini saqlab qolish va rivojlantirish zaruratini qo‘ymoqda. Iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘nalishlari, shu jumladan korxonalarning innovatsion faoliyatini ushbu taraqqiyotning asosiy omili sifatida baholash, ilm-fan, ishlab chiqarish, ta’lim va jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni shakllantirish korxonalarning iqtisodiy hamda innovatsion rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois innovatsion salohiyat samaradorligini oshirishning fundamental va amaliy jihatlarini o‘rganish katta e’tibor qaratilayotgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shunga qaramay, xo‘jalik yurituvchi korxonalarning innovatsion faoliyati hamda innovatsion salohiyatni boshqarish bilan bog‘liq masalalar hali ham munozarali bo‘lib qolmoqda. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, YE.A. Lapteva [1] ta’rifiga ko‘ra, innovatsion jarayonlar iqtisodiy tizimning asosiy bo‘g‘ini bo‘lgan korxonaning modernizatsiya va yangilanish qobiliyatini ochib beruvchi, texnik yetakchilik va ustunligini belgilovchi innovatsion salohiyatdir. Innovatsiya nazariyasida uning tarkibiy qismlari sifatida uch tur ajratiladi: umumiy innovatsion salohiyat, resurs, ishlab chiqarish va ichki salohiyat — iqtisodiy kategoriya sifatida namoyon bo‘ladi [2]. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 153 2025-yil, noyabr. № 11-son. Mamlakatimizda innovatsiyalarni rivojlantirish bo‘yicha amaliy harakatlar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 27-apreldagi PQ-3682-sonli “Innovatsion g‘oyalar, texnologiyalar va loyihalarni amaliyotga tatbiq etish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroridan boshlangan bo‘lib, unda “ilmiy va amaliy tadqiqotlar natijalarini ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash jarayonlariga nou-xau elementlarini keng joriy etish, bu borada ilmiy tashkilotlar hamda real iqtisodiyot tarmoqlari korxonalari o‘rtasidagi yaqin hamkorlik mamlakatning jadal innovatsion rivojlanishidagi eng muhim omil hisoblanadi” deb qayd etilgan. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Innovatsiya nazariyasining asoschisi avstriyalik olim Y. Shumpeter hisoblanadi. 1911-yilda u radikal texnologik o‘zgarishlarni rag‘batlantirish iqtisodiy tanazzulni yengish uchun yangi imkoniyatlar yaratishini ilmiy asoslab bergan. Keyinchalik, XX asrning 30-yillarida u “innovatsiya” tushunchasini ilmiy muomalaga kiritdi. MDH olimlaridan V. A. Balukova, I. A. Sadchikov va V. Ye. Somovlar [3] innovatsiyani ixtirodan foydalanish jarayoni sifatida izohlaydilar. I. T. Balabanov esa innovatsiya tushunchasini natija sifatida o‘rganadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, innovatsiyaning paydo bo‘lish sabablari borasida olimlar turlicha yondashuvlarga ega [4]. Mahalliy olim I. Abdurahmonovning fikricha, “Ilm mablag‘ga aylansa, ana shu innovatsiya” degan ta’rif dolzarb hisoblanadi. Mahalliy iqtisodchi olimlar Sh. N. Zaynutdinov, D. Shodiyeva, I. S. Xotamov, M. Rasulov, A. E. Norov va G. P. G‘ulomovalar [5] o‘z ilmiy izlanishlarida sanoat korxonalarida innovatsion boshqaruv samaradorligini oshirish yo‘lida inson omili, kadrlar tayyorgarligi va innovatsion ishlanmalardan foydalanishga oid yondashuvlarni ilgari surganlar. Innovatsion rivojlanish nazariyasini tahlil etish turli ilmiy maktablarning rivojlanishiga qo‘shgan hissasini baholash imkonini beradi. Dastlabki bosqichda innovatsiyalar nazariyasining fundamental asoslari shakllanib, ularning mehnat unumdorligini oshirishdagi ahamiyati asoslab berilgan (merkantilistlar — A. Monkretyen, T. Men, A. L. Ordin-Nashekin, I. T. Pososhkov va boshqalar [6]; fiziokratlar — F. Kene, A. Tyurgo, S. Bodo, I. Tyunen va boshqalar [7]). Keyingi bosqichda innovatsiyalarni iqtisodiy o‘sish omili sifatida talqin etish, bilimning ahamiyatini anglash va mahsulot yaratish jarayonida davlatning rolini belgilash kabi g‘oyalar ilgari surilgan (klassik maktab: R. Kantilyon, A. Smit, D. Rikardo va boshqalar [8]). TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqot metodologiyasi transport tizimi korxonalarining innovatsion salohiyatini baholashda statistik ma’lumotlar, soha hisobotlari va korxona ko‘rsatkichlari asosida amalga oshiriladi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Transport vazirligi va tegishli tarmoq korxonalari hisobotlaridan olingan bo‘lib, ularning tahlili korrelyatsion-regression va komparativ usullar orqali bajarilgan. TAHLIL VA NATIJALAR Innovatsion rivojlanishning zamonaviy nazariyasi “iqtisodiy rivojlanish, innovatsiya va tadbirkorlik” nazariyalarining sintezi, tadqiqot obyektini har tomonlama tahlil qilish, metodologik va uslubiy yondashuvlarni diversifikatsiya qilish orqali takomillashib bormoqda [9]. Innovatsiyalarning paydo bo‘lish manbalari va sabablarini aniqlash, bu jarayonda davlat hamda institutlarning rolini belgilovchi nazariyalar shakllanmoqda. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda milliy innovatsion tizimni rivojlantirish uchun mustahkam zamin yaratildi. Kimyo, energetika, biologiya, ta’lim, tibbiyot, elektronika, qishloq xo‘jaligi kabi sohalarda keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Shuni ta’kidlash lozimki, o‘zbekistonlik olimlar iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishi yo‘nalishida faol ilmiy izlanishlar olib borishmoqda. A. Sh. Bekmurodov, B. B. Berkinov, N. Q. Yuldashev, B. K. G‘oyibnazarov va boshqalar shular jumlasidandir. Sh. N. Zaynutdinov hamda R. I. Nurimbetovlarning qurilish materiallari sanoatining innovatsion rivojlanishini o‘rgangan tadqiqotlari alohida e’tiborga molikdir [10], [11], [12]. Shunday qilib, innovatsion salohiyatni aniqlashda resursli yondashuv tarafdorlari S. N. Yashin, N. A. Murashova va S. D. Karlinalar [14] mavjud resurslar salohiyatini, jumladan kadrlar, texnologik, moliyaviy hamda ilmiy-tarkibiy qismlarni umumlashtirish zarur deb hisoblaydilar. Ushbu yondashuvga ko‘ra, korxonaning innovatsion salohiyati innovatsiyalarni belgilovchi moddiy va nomoddiy resurslardan iborat deb baholanadi. Bunday yondashuv “innovatsiya” atamasining ilk paydo bo‘lgan davrlarida ancha keng tarqalgan edi. Mazkur yondashuv asosida korxonaning innovatsion salohiyati 1-rasmda keltirilgan salohiyat turlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu salohiyat turlari o‘z navbatida kadrlar salohiyati, texnologik salohiyat, moliyaviy salohiyat va ilmiy salohiyatdan iborat. Bizning fikrimizcha, bunday yondashuv korxonadagi innovatsion rivojlanganlik holatini, IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 154 2025-yil, noyabr. № 11-son. ya’ni innovatsion salohiyat darajasini baholash imkonini beradi. Biroq u korxonaning innovatsion rivojlanganlik darajasini to‘liq aks ettira olmaydi. Shu bois bu yo‘nalishda yanada chuqurroq ilmiy tadqiqotlar olib borish zarur (1-rasm). 1-rasm. Korxonadagi mavjud resurslari bo‘yicha innovatsion salohiyat tarkibi [13] Korxonaning innovatsion salohiyatini aniqlashda navbatdagi yondashuv sifatida shuni aytish mumkinki, ko‘p miqdordagi zaxiralarga ega bo‘lib, ammo innovatsion salohiyati past bo‘lgan korxonalar mavjud. Shuningdek, aksincha, innovatsion salohiyati yuqori, biroq mavjud zaxiralari cheklangan ishlab chiqarish korxonalari ham mavjud. Mazkur yondashuv mualliflari V. L. Gorbunov va P. G. Matveyevlar korxonaning innovatsion salohiyatini quyidagicha tavsiflaydilar (2-rasm). Ularning fikricha, korxonaning innovatsion salohiyati — bu korxonaning innovatsion faoliyatini belgilovchi ko‘rsatkichlar majmuasidir. Bunda innovatsion faoliyat olingan patentlar, nomoddiy aktivlar, intellektual mulk obyektlari, zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlanganlik darajasi hamda intellektual salohiyatni o‘z ichiga oladi. Biroq bizningcha, bunday yondashuv bir qator kamchiliklarga ega. Eng avvalo, u korxonaning innovatsion salohiyatini faqat mavjud holat asosida baholaydi, bu esa innovatsion rivojlanishning istiqbolli yo‘nalishlarini yetarlicha aks ettirmaydi (2-rasm). 2-rasm. Korxonaning innovatsion salohiyat tarkibiga natijaviylik bo‘yicha yondashuv [15] Iqtisodchi olim B. Lisinning [16] fikricha, innovatsion salohiyat maqsadlarga erishish uchun harakatga keltirilishi mumkin bo‘lgan to‘plangan resurslarning foydalanilmagan, kam foydalanilgan yoki yashirin imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi. Bizning nuqtayi nazarimizcha, bunday ta’rif innovatsion salohiyatning mohiyati va tuzilishini anglashda ma’lum darajada noaniqlik keltirib chiqaradi. Korxonaning innovatsion salohiyatini natijaviylik bo‘yicha aniqlash yondashuvi tarafdorlari — J. A. Mingaleva va I. I. Platinyuklar [17] — korxonaning innovatsion faoliyati samaradorligi ko‘rsatkichlarini innovatsion salohiyat natijasi sifatida talqin qiladilar. Biroq shuni ta’kidlash joizki, korxonaning innovatsion faoliyati natijalari har doim ham uning innovatsion salohiyat darajasini to‘liq ifodalab bera olmaydi. Navbatdagi yondashuv korxonaning innovatsion salohiyatini ichki imkoniyatlarga asoslangan holda shakllantirishga tayanadi. Ushbu yondashuv tarafdorlari A. N. Plotnikov va S. N. Litoninskiylar [18] bo‘lib, ular fikricha, korxonaning innovatsion salohiyati uning mohiyatini, innovatsion faoliyatni kengaytirish imkoniyatini ifodalaydi. Mazkur yondashuvga ko‘ra, innovatsion salohiyat nafaqat ma’lum zaxiralar yoki erishilgan natijalar yig‘indisi sifatida, balki jarayonlar va ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning tabiatini ham aks ettiradi (3-rasm).