O'ZBEKISTONDA KREDIT BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 159 O‘ZBEKISTONDA KREDIT BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI To'xtaqulov Abrorbek Azamatovich O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17532612 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida kredit bozorining hozirgi holati, asosiy rivojlanish tendensiyalari va istiqbollari tahlil qilinadi. Tadqiqotda mamlakat moliyaviy tizimida tijorat banklari va boshqa kredit institutlarining roli, kredit siyosatini liberallashtirish yo‘nalishlari hamda raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali kreditlash mexanizmlarini modernizatsiya qilish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Maqola 2020–2024-yillar statistik ma’lumotlari asosida tahliliy yondashuvni qo‘llagan holda ishlab chiqilgan. Natijalar kredit bozorida raqobatni kuchaytirish, moliyaviy resurslar oqimini optimallashtirish va innovatsion kredit mahsulotlarini keng joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston kredit infratuzilmasini yanada mustahkamlash bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: kredit bozori, tijorat banklari, moliyaviy barqarorlik, raqamli texnologiyalar, kredit resurslari, foiz siyosati, iqtisodiy o‘sish. PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE CREDIT MARKET IN UZBEKISTAN Abstract. This article analyzes the current state of the credit market in the Republic of Uzbekistan, its main development trends and prospects. The study examines the role of commercial banks and other credit institutions in the country's financial system, areas for liberalizing credit policy, and the possibilities of modernizing lending mechanisms through the introduction of digital technologies. The article was developed using an analytical approach based on statistical data for 2020–2024. The results indicate the need to strengthen competition in the credit market, optimize the flow of financial resources, and widely introduce innovative credit products. Also, proposals are put forward to further strengthen the credit infrastructure of Uzbekistan based on international experience. Keywords: credit market, commercial banks, financial stability, digital technologies, credit resources, interest rate policy, economic growth. ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ КРЕДИТНОГО РЫНКА В УЗБЕКИСТАНЕ Аннотация. В статье анализируется современное состояние, основные тенденции развития и перспективы кредитного рынка Республики Узбекистан. В исследовании рассматривается роль коммерческих банков и других кредитных организаций в финансовой системе страны, направления либерализации кредитной политики и возможности модернизации механизмов кредитования посредством внедрения цифровых технологий. Статья разработана с использованием аналитического подхода на основе статистических данных за 2020–2024 годы. Полученные результаты свидетельствуют о необходимости усиления конкуренции на кредитном рынке, оптимизации потоков финансовых ресурсов и широкого внедрения инновационных кредитных продуктов. Также, на основе международного опыта, выдвигаются предложения по дальнейшему укреплению кредитной инфраструктуры Узбекистана. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 160 Ключевые слова: кредитный рынок, коммерческие банки, финансовая стабильность, цифровые технологии, кредитные ресурсы, процентная политика, экономический рост. Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida kredit bozori milliy iqtisodiyotning harakatlantiruvchi kuchi, ishlab chiqarishning uzluksizligi va innovatsion faoliyatning moliyaviy manbai sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiy islohotlar jarayonida bank-moliya tizimining barqarorligini ta’minlash va real sektorga yo‘naltirilgan kreditlash hajmini oshirish masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Kredit bozori, o‘z navbatida, iqtisodiy tizimda ortiqcha mablag‘larga ega subyektlar bilan moliyaviy resurslarga ehtiyoji bo‘lgan subyektlarni bog‘lovchi muhim vosita hisoblanadi. Bu bozorning samarali faoliyati ishlab chiqarish jarayonini kengaytirish, bandlikni oshirish, yangi investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va aholining farovonligini yuksaltirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan, kredit bozori — nafaqat bank sektorining, balki butun iqtisodiy tizimning “moliyaviy yuragi”dir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020–2024-yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” da moliya tizimini liberallashtirish, bank xizmatlarini diversifikatsiya qilish, kredit bozorida raqobatni kuchaytirish va xususiy sektorni keng jalb etish asosiy ustuvor vazifalar sifatida belgilangan. Natijada, Markaziy bankning monetar siyosatini liberallashtirish, foiz stavkalarini bozor mexanizmlari orqali shakllantirish va kredit infratuzilmasini raqamlashtirish bo‘yicha kompleks islohotlar amalga oshirildi. 2020–2024-yillar davomida mamlakatda iqtisodiy faollikni tiklash, tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-quvvatlash, aholining iste’mol kreditlariga kirish imkoniyatini kengaytirish kredit bozorining hajmi va sifat jihatdan o‘sishiga olib keldi. Shu bilan birga, kreditlar hajmining tez sur’atlarda o‘sishi bilan bir qatorda, kredit portfeli sifatining pasayish xavfi, likvidlik yetishmovchiligi, foiz stavkalarining nisbatan yuqoriligi kabi muammolar ham saqlanib qolmoqda. Shu sababli, ushbu ilmiy maqolaning maqsadi — O‘zbekiston kredit bozorining hozirgi holatini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha istiqbolli yo‘nalishlarni asoslab berishdan iborat. Maqolada kredit bozorining rivojlanish omillari, kredit resurslarini diversifikatsiya qilish zaruriyati hamda xalqaro tajriba asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda O‘zbekiston kredit bozorida 2020– 2024-yillar oralig‘idagi makroiqtisodiy o‘zgarishlar tahlil etiladi, tijorat banklarining raqamli kreditlash va risk-menejment amaliyotlari chuqur o‘rganiladi hamda bozorni yanada rivojlantirish uchun innovatsion yondashuvlar taklif etiladi. Adabiyotlar sharhi Kredit bozorini rivojlantirish masalalari iqtisodiyot, moliya va bank ishi sohasida olib borilgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda muhim o‘rin tutadi. Jahon va mahalliy olimlarning ilmiy ishlari ushbu sohaning nazariy asoslarini, kredit mexanizmlarini hamda moliyaviy barqarorlikni ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 161 ta’minlash yo‘llarini yoritib bergan. Quyida O‘zbekiston va xorijiy tajribalar asosida kredit bozorini rivojlantirishga bag‘ishlangan adabiyotlar tahlil qilinadi. Kredit bozorining iqtisodiy mohiyati va funksional tuzilmasi bo‘yicha ilk nazariy yondashuvlar A. Smit, D. Rikardo, K. Marks kabi klassik iqtisodchilar tomonidan ishlab chiqilgan. Ularning asarlarida kredit kapitali jamg‘arilgan boylikni ishlab chiqarishga yo‘naltirish vositasi sifatida talqin qilingan. J. M. Keyns esa kreditni iqtisodiy sikllarni muvozanatlashda muhim turtki deb bilib, kredit ekspansiyasi va foiz siyosatini iqtisodiy o‘sish vositasi sifatida asoslab bergan. XX asrning ikkinchi yarmida J. Schumpeter innovatsion jarayonlar nazariyasi orqali kreditning iqtisodiy o‘sishdagi rolini yangicha yondashuvda yoritgan. Unga ko‘ra, bank kreditlari “ijodiy buzilish” jarayonining moliyaviy asosini yaratadi, ya’ni yangi g‘oyalar va texnologiyalarni amaliyotga joriy etish uchun asosiy kapital manbaidir. So‘nggi yillarda Mishkin F. (2016), Levine R. (2018), Claessens S. (2020) kabi tadqiqotchilar kredit bozorining samaradorligini moliyaviy inklyuziya, raqamli texnologiyalar va risk-menejment bilan bog‘liq omillar orqali baholash zarurligini ta’kidlaydilar. Ularning tadqiqotlari kreditlash tizimini raqamlashtirish orqali tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish va kredit portfeli sifatini oshirish mumkinligini isbotlagan. O‘zbekistonlik olimlar tomonidan ham kredit bozorining shakllanishi, rivojlanish dinamikasi va institutsional o‘zgarishlari yuzasidan qator ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, M. Yo‘ldoshev (2019) “O‘zbekiston moliya tizimida kredit bozorini rivojlantirish omillari” nomli asarida banklararo raqobat, kredit resurslari manbalari va ularning iqtisodiyotga ta’sirini chuqur tahlil qilgan. Muallifning fikricha, O‘zbekiston kredit bozorining barqarorligi moliyaviy resurslarni diversifikatsiya qilish darajasi bilan bevosita bog‘liq. A. Xolboev (2020) esa tijorat banklari kredit siyosatining iqtisodiy samaradorligini baholashda Basel III talablarining joriy etilishi va risk-menejment mexanizmlarini takomillashtirish muhimligini ko‘rsatgan. Shuningdek, u kredit portfelining sifati bank tizimining barqarorligida asosiy indikator ekanini ilmiy asosda isbotlagan. Sh. Shodiyev (2021) o‘z tadqiqotida O‘zbekiston kredit bozorida mikromoliya institutlarining o‘rni va ularning kichik biznesni moliyalashtirishdagi ahamiyatini yoritgan. U, xususan, mikromoliyalash tizimini raqamlashtirish orqali aholi qatlamlarining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytirish zarurligini ta’kidlaydi. N. Abduqodirova (2022) esa kredit bozorining institutsional o‘zgarishlarini empirik tahlil qilib, Markaziy bank tomonidan olib borilayotgan foiz siyosati va kredit resurslarini tartibga solish mexanizmlarini o‘rganadi. Unga ko‘ra, O‘zbekistonda 2020-yildan keyingi davrda kreditlar hajmining keskin oshishi iqtisodiyotda investitsion faollikni rag‘batlantirgan bo‘lsa-da, portfel sifati va likvidlikka bo‘lgan bosimni kuchaytirgan. So‘nggi yillarda kreditlash amaliyotining raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashuvi alohida ilmiy yo‘nalishga aylandi. T. Tadjiboyev (2023) “Fintech va kreditlash tizimining transformatsiyasi” nomli maqolasida sun’iy intellekt asosida kredit scoring tizimlarini joriy etish, “open banking” platformalari orqali kredit risklarini aniqlash va mijoz sodiqligini oshirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqqan. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 162 Xalqaro tajriba nuqtayi nazaridan World Bank (2023) va IMF (2024) hisobotlarida O‘zbekiston kredit bozorida barqaror o‘sish kuzatilayotgan bo‘lsa-da, xususiy sektor ulushi past, kredit axboroti almashinuvi tizimi esa yetarlicha rivojlanmaganligi qayd etilgan. Bu holat mamlakatda kredit resurslarini yanada diversifikatsiya qilish va nodavlat moliya institutlarini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. Metodologiya O‘zbekiston kredit bozorini rivojlantirish istiqbollarini o‘rganish masalasi ko‘p qirrali, tizimli va kompleks ilmiy tahlilni talab etadi. Kredit bozorining shakllanishi, uning iqtisodiy tizimdagi o‘rni va funksional mexanizmlarini o‘rganish uchun nazariy, empirik va statistik yondashuvlar uyg‘unlashtirilgan. Shu boisdan, mazkur tadqiqotda iqtisodiy tahlil, induksiya va deduksiya, taqqoslash, modellashtirish, SWOT va ekspert baholash kabi usullar birgalikda qo‘llanildi. Metodologik yondashuvning markazida O‘zbekiston iqtisodiyotida kredit bozorining evolyutsion rivojlanish bosqichlarini chuqur o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni hal etishning ilmiy asoslangan yo‘llarini ishlab chiqish maqsadi turadi. Shu bilan birga, nazariy bilimlar, amaliy tajriba va xalqaro moliyaviy institutlarning ilg‘or tajribalari o‘zaro integratsiya qilindi. Bu yondashuv kredit bozorini tahlil qilishda nafaqat hozirgi holatni, balki istiqboldagi o‘sish imkoniyatlarini ham baholashga imkon berdi. Metodologiyaning birinchi bosqichida tadqiqotning nazariy asosi sifatida klassik va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar tahlil qilindi. Kredit kapitali nazariyasi (K. Marks, D. Rikardo) orqali kreditning ishlab chiqarish jarayonidagi aylanish mexanizmi o‘rganildi. Bu nazariya kreditning iqtisodiy resurslar aylanishini tezlashtiruvchi va kapital oqimini tartibga soluvchi omil sifatidagi rolini yoritdi. Likvidlik imtiyozi nazariyasi (J. M. Keyns) kreditga bo‘lgan talabning foiz stavkalari, inflyatsiya va iqtisodiy kutilmalar bilan bog‘liqligini tushuntirishda muhim metodologik vosita bo‘ldi. Shu nazariyaga asoslanib, O‘zbekistonda Markaziy bankning foiz siyosati va tijorat banklarining kredit strategiyalari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir tahlil qilindi. Bundan tashqari, J. Schumpeterning innovatsion rivojlanish nazariyasi kreditning iqtisodiy o‘sishdagi “ijodiy buzilish” funksiyasini tushuntirishda asosiy metodologik tayanch sifatida qo‘llanildi. Unga ko‘ra, kredit tizimi – yangi texnologiyalarni, innovatsion loyihalarni va ishlab chiqarish samaradorligini moliyaviy qo‘llab-quvvatlovchi mexanizmdir. Shuningdek, moliyaviy vositachilik nazariyasi kredit bozorining tarkibiy tuzilmasini, banklarning riskni taqsimlashdagi va iqtisodiy resurslarni qayta taqsimlashdagi rolini tushuntirishda qo‘llanildi. Tadqiqotning empirik bazasini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) hamda Osiyo taraqqiyot banki (ADB) hisobotlari tashkil etdi. Shu bilan birga, O‘zmilliybank, Hamkorbank, Ipotekabank, Asakabank kabi tijorat banklarining 2020–2024-yillardagi yillik hisobotlari tahlil qilindi. Ushbu ma’lumotlar kredit bozorining o‘sish dinamikasini, kredit portfeli sifati, sektorlar bo‘yicha taqsimot va foiz siyosatining o‘zgarishini aniqlash imkonini berdi. Statistik tahlil yordamida kredit hajmi, foiz stavkalari, kredit portfeli tarkibi kabi ko‘rsatkichlarning yillik o‘zgarish sur’atlari hisoblab chiqildi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 163 Taqdimiy tahlil (trend analysis) usuli esa 2020–2024-yillar oralig‘ida kredit bozorining o‘sish tendensiyasini aniqlash va istiqboldagi yo‘nalishlarni modellashtirishga imkon berdi. Korrelyatsion tahlil usuli yordamida kredit qo‘yilmalari hajmi bilan yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sish sur’atlari o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasi (R²) baholandi. Natijalar kredit hajmi oshgan sari iqtisodiy faollikning ham ijobiy o‘sishini ko‘rsatdi. Tadqiqotning ilmiy-metodik asosida kompleks tahlil prinsipi yotadi. Kredit bozorini baholashda SWOT-tahlil usuli orqali uning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlari aniqlandi. Masalan, kuchli tomonlar sifatida iqtisodiyotda davlat ishtirokining yuqoriligi, Markaziy bank tomonidan tartibga solishning mustahkam institutsional bazasi ko‘rsatildi. Zaif tomonlar esa kredit resurslarining notekis taqsimlanishi, nodavlat moliya institutlari ulushining pastligi hamda kredit portfeli sifatining nisbatan pastligi bilan izohlandi. Taqqoslash usuli yordamida O‘zbekiston kredit bozorining rivojlanish tendensiyalari Janubiy Koreya, Polsha va Malayziya tajribalari bilan solishtirildi. Ushbu davlatlar tajribasidan kredit axboroti almashish tizimini kengaytirish, kredit reytinglarini baholovchi mustaqil agentliklar faoliyatini rag‘batlantirish, mikromoliyalash tizimini rivojlantirish kabi jihatlar o‘rganildi. Ekspert baholash usuli orqali bank sohasi mutaxassislari, iqtisodchilar va moliyachilarning fikrlari tahlil qilinib, O‘zbekiston kredit bozorini rivojlantirishda ustuvor yo‘nalishlar belgilandi. Tadqiqotda ilgari surilgan asosiy gipoteza shundan iboratki, kredit bozorining o‘sish sur’atlari iqtisodiyotdagi investitsion faollik bilan bevosita bog‘liqdir. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarni kreditlash jarayoniga joriy etish kredit risklarini kamaytiradi va foiz siyosatini barqarorlashtiradi, degan faraz ilgari surildi. Kredit resurslarini diversifikatsiya qilish (mikromoliya, fintech, lizing) orqali moliyaviy tizimning barqarorligi mustahkamlanadi degan ilmiy fikr ilgari surildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda O‘zbekiston kredit bozorining 2020–2024yillardagi o‘sish dinamikasi yangi statistik modellar asosida baholandi. Raqamli kreditlash va sun’iy intellekt asosida scoring tizimining O‘zbekiston amaliyotiga mos modelini ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy takliflar berildi. Bundan tashqari, kredit risklarini boshqarish tizimida Basel III talablariga mos milliy yondashuv ishlab chiqildi. Ushbu tadqiqot natijalari amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega. U O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Moliya vazirligi uchun kredit siyosatini takomillashtirishda, tijorat banklarida risklarni boshqarish tizimini kuchaytirishda, yangi kredit mahsulotlarini ishlab chiqishda metodik asos sifatida foydalanilishi mumkin. Shuningdek, universitetlarning iqtisodiyot va moliya yo‘nalishlari bo‘yicha o‘quv dasturlarini boyitishda ham bu tadqiqot ilmiy manba vazifasini bajaradi. Tahlil va natijalar So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida kredit bozorining rivojlanish jarayonlari davlat iqtisodiy siyosatining markaziy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Chunki kredit bozori mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiya qilish, investitsiya oqimlarini kengaytirish va aholining moliyaviy inklyuziyasini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 164 Shu boisdan, so‘nggi besh yillikda (2020–2024-yillar) kredit siyosatini liberallashtirish, kredit infratuzilmasini raqamlashtirish va banklararo raqobatni oshirish borasida chuqur islohotlar amalga oshirildi. Markaziy bank hisobotlariga ko‘ra, 2024-yilda tijorat banklari tomonidan iqtisodiyotga yo‘naltirilgan kreditlar hajmi 457,2 trillion so‘mni tashkil etib, bu 2020-yildagidan qariyb ikki baravar ko‘pdir. Bunday o‘sish, bir tomondan, pul-kredit siyosatining bosqichma-bosqich yumshatilgani bilan, ikkinchi tomondan, real sektorda investitsion faollik ortgani bilan izohlanadi. Ayniqsa, YaIMning 5,8 foizga o‘sishi, korxonalar uchun qulay kredit shartlarining joriy etilishi va foiz stavkalarining pasaytirilishi ushbu natijalarga asosiy turtki bo‘ldi. Sektorlar kesimida kreditlash dinamikasi ham muhim o‘zgarishlarni ko‘rsatmoqda. Sanoat tarmog‘iga berilgan kreditlar 41 foizgacha oshib, ishlab chiqarish bazasini kengaytirishda asosiy manba bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi kreditlash hajmi esa 19 foiz darajasida saqlanib, barqaror rivojlanish sur’atlarini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, xizmatlar sohasi kreditlashda eng tez o‘suvchi segment sifatida shakllanib, 2020-yildagi 14 foizdan 2024-yilda 21 foizgacha yetdi. Aholiga ajratilgan iste’mol kreditlari esa 3,2 baravar ko‘payib, bu moliyaviy xizmatlar qamrovining kengayganini, ya’ni aholining bank tizimiga ishonchi ortganini anglatadi. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar kredit bozorida tub burilish yasadi. “Hamkorbank”, “O‘zmilliybank”, “Ipoteka-bank” singari yirik banklarda joriy etilgan onlaynkreditlash tizimlari, mobil ilovalar orqali tezkor kredit berish va sun’iy intellekt asosida kredit scoring tizimlarini yo‘lga qo‘yish amaliyoti kredit jarayonini soddalashtirib, inson omilini kamaytirdi. Bu jarayon kreditlash tezligini 70–80 foizga oshirib, mijozlar uchun qulay sharoit yaratdi. Shu bilan birga, kiberxavfsizlikni kuchaytirish orqali moliyaviy ishonch yanada ortdi. Mazkur yondashuv “Raqamli bank 2030” strategiyasining asosiy maqsadlariga mos bo‘lib, kredit operatsiyalarining to‘liq raqamlashtirilishiga yo‘l ochmoqda. 1-rasm. Ajratilgan va so’ndirilgan kreditlar dinamikasi 2024 Manba: Markaziy bank ma’lumotlari ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 165 Kredit risklarini boshqarish tizimi ham yangi bosqichga ko‘tarildi. 2024-yilda muammoli kreditlar (NPL) ulushi 3,9 foizni tashkil etgan bo‘lib, bu xalqaro me’yorlarda (Basel III talabi — 5%) belgilangan chegaradan pastdir. Shunga qaramay, qurilish va transport tarmoqlarida risk darajasi yuqoriligicha qolmoqda. Shu sababli tijorat banklari IFRS 9 — “Moliyaviy asboblar” xalqaro standartiga muvofiq, kutilayotgan kredit yo‘qotishlarini (ECL) hisoblash tizimini keng joriy etdi. Bundan tashqari, kredit byurolarining faoliyati kengaytirilib, mijozlarning kredit tarixi va to‘lov intizomini nazorat qilish tizimi mustahkamlandi. Xalqaro tajribaga nazar tashlansa, rivojlangan davlatlarda kredit bozorining barqarorligi uch asosiy omilga tayanadi: mustaqil reyting agentliklari faoliyati, ochiq kredit ma’lumotlar bazalari va raqamli identifikatsiya tizimlari. Janubiy Koreya tajribasida har bir mijozning kredit tarixi markazlashgan ma’lumotlar bazasida saqlanadi, Polshada esa “open banking” mexanizmi kredit risklarini tezda baholash imkonini beradi. O‘zbekiston ushbu tajribalarni o‘z amaliyotiga moslashtirsa, kredit ishonchliligini oshirish va risklarni yanada kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, O‘zbekiston kredit bozorining hozirgi tuzilmasida tijorat banklarining ulushi juda yuqori — 85 foizdan ortiq. Bu moliya tizimining konsentratsiyalashuv darajasini oshirib, raqobatni cheklaydi. Shu sababli, nodavlat moliyaviy institutlar, jumladan mikromoliya tashkilotlari, lizing kompaniyalari va fintech subyektlarining bozorga kirib kelishini qo‘llabquvvatlash zarur. Kredit manbalarini diversifikatsiya qilish raqobatni oshirib, iqtisodiyot uchun moliyaviy resurslar oqimini kengaytiradi. Ayniqsa, kichik biznes, startaplar va qishloq xo‘jaligi subyektlarini moliyalashtirishda crowdfunding va peer-to-peer lending kabi yangi mexanizmlarni joriy etish katta samara beradi. O‘tkazilgan tahlillar natijasida aniqlanishicha, O‘zbekiston kredit bozorida 2020–2024yillar davomida miqdoriy o‘sish bilan bir qatorda sifat jihatdan ham ijobiy o‘zgarishlar kuzatilgan. Kredit portfeli hajmi kengaygan, kreditlash jarayoni soddalashgan va raqamli texnologiyalar keng joriy etilgan. Shu bilan birga, ayrim muammolar — kredit resurslarining notekis taqsimlanishi, nodavlat institutlar ulushining pastligi va ayrim tarmoqlarda risklarning yuqoriligi — hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Kelgusida kredit bozorini rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlar ustuvor ahamiyatga ega: birinchidan, raqamli kreditlash tizimini to‘liq avtomatlashtirish; ikkinchidan, kredit axborot almashish infratuzilmasini mustahkamlash; uchinchidan, mikromoliyalash va fintech kompaniyalarini qo‘llab-quvvatlash; to‘rtinchidan, xalqaro Basel III va IFRS standartlarini milliy amaliyotga to‘liq integratsiya qilish. O‘zbekiston kredit bozori barqaror o‘sish bosqichiga kirgan bo‘lib, uning yanada samarali ishlashi mamlakat iqtisodiy barqarorligi, investitsion muhitni yaxshilash va aholining moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirishda muhim o‘rin tutadi. Shu ma’noda, kredit bozorining izchil rivojlanishi O‘zbekistonning “Yangi taraqqiyot strategiyasi – 2030” maqsadlarini ro‘yobga chiqarishda strategik moliyaviy tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Muhokama O‘zbekiston Respublikasida kredit bozorining rivojlanish jarayoni mamlakat iqtisodiyotining transformatsion bosqichida muhim o‘rin tutmoqda. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 166 So‘nggi yillarda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar, moliyaviy sektorni liberallashtirish va raqamli texnologiyalarni joriy etish jarayonlari kredit tizimini tubdan yangilash imkonini berdi. Kredit bozorining kengayishi natijasida iqtisodiyotning real sektori yanada faol rivojlanmoqda, tadbirkorlik subyektlari uchun moliyalashtirish manbalari kengaymoqda va aholi moliyaviy xizmatlardan faol foydalanishni boshladi. Ammo ushbu jarayon biryoqlama emas — u bilan bir qatorda bir qator tizimli muammolar va yangi chaqiriqlarni ham yuzaga chiqardi. Muhokama jarayonida O‘zbekiston kredit bozorining hozirgi holati, mavjud muammolar, ularni bartaraf etish yo‘llari hamda xalqaro tajriba asosida takliflar atroflicha tahlil qilinadi. O‘zbekiston kredit bozorining o‘sish sur’atlari so‘nggi besh yil davomida barqaror ijobiy dinamikani namoyon qilmoqda. 2020-yildan 2024-yilgacha kredit hajmi qariyb ikki baravar oshgani moliya tizimining faol faollashganini anglatadi. Biroq, kredit hajmining ortishi o‘zo‘zidan iqtisodiy samaradorlikning oshishini anglatmaydi. Muhimi, bu kreditlarning qayerga yo‘naltirilayotgani, qay darajada samarali ishlatilayotgani va ularning iqtisodiy o‘sishga real ta’siri qandayligidir. 1-jadval Kredit bozoridagi asosiy tendensiyalar, muammolar va rivojlanish istiqbollari Tendensiya Hozirgi Holat Muammolar Kelajakdagi Rivojlanish Istiqbollari Kreditlash hajmining o‘sishi Kreditlar hajmi o‘smoqda, iste’mol va mikrokreditlar ko‘paymoqda. Kichik biznes va qishloq hududlarda kreditlashning yetarli emasligi. Kreditlash hajmini kengaytirish, ayniqsa, kichik va o‘rta biznesga yo‘naltirilgan kreditlarni ko‘paytirish. Raqamli kreditlash va fintech Onlayn kreditlash va fintech xizmatlari rivojlanmoqda. Internet tarmog‘idan foydalanuvchi aholining yetarli darajada qamrab olinmaganligi. Raqamli xizmatlar orqali kreditlashni kengaytirish, fintech startaplarini rivojlantirish. Ijtimoiy mas’uliyatli kreditlash Banklar ijtimoiy va ekologik loyihalar uchun kreditlar ajratmoqda. Kreditlarning ijtimoiy va ekologik loyihalarga yo‘naltirilayotgan qismi yetarli emas. Ijtimoiy va ekologik mas’uliyatni kuchaytirish, yashil iqtisodiyotga qaratilgan kreditlarni ko‘paytirish. Kredit bozori tartibga solish va qonunchilik Kredit bozorida tartibga solish va qonunchilik bazasi rivojlanmoqda. Kreditlar bo‘yicha qarzlarni to‘lashda qiyinchiliklar va yuqori risk mavjud. Tartibga solish tizimini yanada takomillashtirish, huquqiy muhitni yaxshilash. Manba: O'zbekiston Respublikasining Kredit bozorini tartibga solish to'g'risida"gi qonun (2019 yil) Kredit risklarini boshqarish kredit bozorining barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 2024-yilda muammoli kreditlar (NPL) ulushi 3,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa-da, bu ko‘rsatkich ayrim tarmoqlarda yuqori bo‘lib qolmoqda. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 167 Shu sababli, bank tizimida risk-menejment madaniyatini kuchaytirish, ichki audit tizimini mustahkamlash va kredit baholashda raqamli scoring tizimlarini yanada takomillashtirish zarur. Raqamli transformatsiya bugungi kunda kredit bozorining eng muhim drayveri sifatida qaralmoqda. “Hamkorbank”, “O‘zmilliybank”, “Ipoteka-bank” va boshqa yirik tijorat banklari tomonidan joriy etilgan onlayn-kreditlash, sun’iy intellekt (AI) asosidagi scoring tizimlari va “Big Data” texnologiyalaridan foydalanish kredit jarayonining tezligi, aniqligi va shaffofligini keskin oshirdi. Raqamli kreditlashning ijobiy jihatlari shundaki, u inson omilini kamaytirib, qaror qabul qilishda subyektivlikni bartaraf etadi. Bu jarayon korrupsiya xavfini pasaytiradi va moliyaviy ishonchni oshiradi. Biroq, bu bilan birga yangi risklar – kiberxavfsizlik tahdidlari va ma’lumotlar himoyasi muammolari ham paydo bo‘lmoqda. Shu bois, banklar uchun IT-xavfsizlik siyosatini kuchaytirish, ma’lumotlar bazalarini xalqaro “ISO/IEC 27001” standartlariga mos himoya qilish zarur. O‘zbekiston kredit bozorida hali ham tijorat banklari ustuvorlik qiladi. Kredit resurslarining 85 foizdan ortig‘i aynan ularning hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu esa moliya tizimida raqobatni cheklaydi va iqtisodiy subyektlar uchun moliyalashtirish manbalarini toraytiradi. Shu sababli, kredit resurslarini diversifikatsiya qilish — ya’ni, mikromoliya, lizing, fintech va crowdfunding kabi alternativ moliyaviy manbalarni rivojlantirish — bozor barqarorligini oshirish uchun zarur. Xususan, mikromoliyalash kichik biznes va startap loyihalarini qo‘llab-quvvatlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Raqobatni kuchaytirish, o‘z navbatida, kredit stavkalarining pasayishiga va xizmatlar sifatining oshishiga olib keladi. Bu jarayon, ayniqsa, “open banking” tizimi orqali mustaqil moliyaviy platformalarning rivojlanishini rag‘batlantiradi. Xalqaro tajriba tahlili shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda kredit bozorining samaradorligi kredit axboroti tizimining shaffofligi va reyting institutlarining mustaqilligiga bog‘liq. Masalan, Janubiy Koreyada kredit tarixlari yagona ma’lumotlar bazasida saqlanadi va barcha moliyaviy institutlar uchun ochiqdir. Polshada esa “open banking” mexanizmi mijozlarning moliyaviy tarixini banklar o‘rtasida tezkor almashish imkonini beradi. O‘zbekiston uchun bu tajriba muhim saboqlarga ega: kredit ma’lumotlarini markazlashtirish, reyting agentliklarini rivojlantirish va kredit tarixini shakllantirish tizimini kengaytirish orqali bozor shaffofligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, Basel III va IFRS 9 standartlarini milliy qonunchilik bilan to‘liq integratsiya qilish zarur. Kredit bozori O‘zbekiston iqtisodiyotining “moliyaviy yuragi” sifatida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, ishlab chiqarish hajmini oshirish va ijtimoiy farovonlikni mustahkamlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. So‘nggi yillardagi ijobiy o‘zgarishlar kredit tizimining zamonaviylashuviga zamin yaratdi. Ammo, bu sohada raqamli xavfsizlik, diversifikatsiya va samarali risk-menejment kabi masalalar dolzarbligicha qolmoqda. Shunday ekan, kelgusida O‘zbekiston kredit bozorini rivojlantirish siyosati barqarorlik va innovatsiya o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga qaratilishi lozim. Ana shundagina kredit bozori milliy iqtisodiyotning harakatlantiruvchi kuchi sifatida o‘z strategik rolini to‘liq namoyon etadi.