TIL VA TAFAKKUR UYG'UNLIGIDA RANG PRAMALINGVISTIKASI: NAZARIY YONDASHUVLAR

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 11–to’plam 2025 y. 131 TIL VA TAFAKKUR UYG‘UNLIGIDA RANG PRAMALINGVISTIKASI: NAZARIY YONDASHUVLAR Mamatova Nilufar Yorkinovna, o‘qituvchi, Qo‘qon davlat univeristeti E-mail: [email protected] Annotatsiya. Ushbu maqolada til va tafakkur uyg‘unligida rang pramalingvistikasi fenomeni nazariy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Ranglar nafaqat vizual idrok vositasi, balki madaniy va psixologik konnotatsiyalarga ega bo‘lgan pramalingvistik birliklar sifatida ko‘riladi. Kalit so‘zlar: rang pramalingvistikasi, kognitiv tilshunoslik, tafakkur, semiotika, metafora, madaniy kontekst Annotation. This article explores the phenomenon of color paralanguage within the harmony of language and thought, using various theoretical approaches. Colors are analyzed not merely as visual elements, but as paralinguistic signs with deep cultural, cognitive, and psychological meanings. Keywords: color paralanguage, cognitive linguistics, thought, semiotics, metaphor, cultural context Kirish. Til inson tafakkurining eng asosiy vositalaridan biri bo‘lib, uning yordamida inson o‘z fikrlarini ifoda etadi, dunyoni idrok etadi va ijtimoiy muloqotda ishtirok etadi. Til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro munosabat, ularning uyg‘unligi haqidagi masalalar uzoq yillar davomida tilshunoslik, psixologiya, falsafa va kognitiv fanlar doirasida tadqiq qilinib kelmoqda. Ayniqsa, zamonaviy kognitiv lingvistika til va tafakkur o‘rtasidagi murakkab bog‘liqliklarni aniqlashga katta e’tibor qaratadi. Shu kontekstdagi muhim yo‘nalishlardan biri – tilning pramalingvistik jihatlari, ya’ni til birligidan tashqarida, ammo muloqot mazmuni va uning hissiy- ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 11–to’plam 2025 y. 132 psixologik ohangini shakllantiruvchi vositalar tizimidir. Rang pramalingvistikasi aynan shu sohaning o‘ziga xos va boy ko‘rinishi hisoblanadi. Rang inson ongida ko‘plab madaniy, ijtimoiy va psixologik ma’nolarni uyg‘otadi va til orqali ifodalanganda, ularning muloqotdagi o‘rni va ta’siri alohida ahamiyat kasb etadi. Til va rang uyg‘unligi inson tafakkurining kontseptual modeli sifatida ranglarning muloqotda qanday ishlatilishini o‘rganishga imkon beradi. Bu jarayonda ranglar ko‘pincha metaforik, ramziy va emotsional ma’no qatlamlarini hosil qiladi, bu esa tilning boy va murakkab ijtimoiy hodisa sifatida anglanishiga xizmat qiladi. Shunday ekan, ranglarning til va tafakkur uyg‘unligidagi pramalingvistik funksiyasini o‘rganish nafaqat lingvistik nazariyani, balki madaniyatshunoslik, psixologiya va semiotika kabi sohalarni ham boyitadi. Ushbu maqola rang pramalingvistikasi tushunchasini nazariy asosda tahlil qilib, turli nazariy yondashuvlar (kognitiv lingvistika, semiotika, psixolingvistika) yordamida ranglarning til tizimidagi o‘rni va funksiyasini ochib beradi. Shuningdek, rang tushunchasining madaniy va universal jihatlari hamda ularning til va tafakkur uyg‘unligidagi roli solishtirma tahlil qilinadi. Asosiy qism. Pramalingvistik vositalar — bu til birliklaridan tashqarida, ammo muloqot jarayonida nutqning mazmuni va ohangini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydigan vositalar majmuasidir. Ular nutqning emotsional, ijtimoiy va madaniy kontekstini ifodalaydi. Ranglar ham aynan shu pramalingvistik tizimning bir qismi sifatida qaraladi. Ranglar nafaqat vizual qabul qilinadigan elementlar, balki muloqotda qo‘shimcha ma’no va hissiy yukni yetkazuvchi kod sifatida xizmat qiladi. Misol uchun, oq rang ko‘pincha poklik, tinchlik va yangi boshlanish ramzi sifatida qabul qilinadi, qora rang esa motam, g‘amginlik va og‘irlikni ifodalaydi [3]. Shu tarzda ranglar pramalingvistik funksiyalarni bajarib, til orqali beriladigan xabarga chuqurroq ma’no qo‘shadi. Bu jihatdan ranglarning pramalingvistik rolini tushunish muloqotning kontekstini aniqroq anglashga yordam beradi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 11–to’plam 2025 y. 133 Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan ranglar inson tafakkurining konseptual modeli sifatida o‘rganiladi. Rang tushunchasi nafaqat vizual idrok elementlari, balki insonning kognitiv xaritasida muhim tushuncha va metaforalarga asoslangan ramziy birlikdir. Lakoff va Johnsonning tadqiqotlariga ko‘ra, ranglar inson fikrlashida abstrakt tushunchalarni ifodalashda vosita sifatida xizmat qiladi. Masalan, “yashil” rang ba’zida tajribasizlik yoki umid ramzi sifatida ishlatiladi, “qizil chiroq” esa to‘xtash signalini bildiradi. Bu metaforik yondashuv ranglarning tafakkur va til orasidagi bog‘liqligini ko‘rsatadi. Rang tushunchasi nafaqat vizual tajriba balki madaniy kontekst orqali shakllangan kognitiv model hisoblanadi [4]. Shu bilan birga, ranglarning tafakkurdagi o‘rni shaxsiy va madaniy tajriba asosida farq qilishi mumkin, bu esa rang pramalingvistikasi tadqiqotlari uchun yangi yo‘nalishlar ochadi. Semiotika nuqtai nazaridan ranglar — belgilar tizimining muhim komponenti bo‘lib, ular ijtimoiy kontekstda kod sifatida ishlatiladi. Roland Barthes ranglarni ijtimoiy va madaniy ma’nolarni ifodalovchi kodlar sifatida tahlil qilgan. Unga ko‘ra, ranglar nafaqat tabiiy hodisa, balki madaniy kodlangan belgilardir [1]. Psixolingvistika esa ranglarning inson hissiyotlariga bevosita ta’sirini o‘rganadi. Turli ranglar odamning ruhiy holatiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi: masalan, ko‘k rang tinchlik, ishonch va barqarorlikni uyg‘otadi, qizil rang esa diqqatni jalb qiladi, hayajon va energiyani oshiradi [6]. Bu hodisalar muloqot jarayonida ranglardan foydalanishni yanada samarali qiladi va ularning til bilan uyg‘unligini ta’minlaydi. Ranglar til orqali nafaqat vizual, balki madaniy va emotsional ma’nolarni etkazishda ham muhim vositadir. O‘zbek tilida “oq niyat”, “qora kun”, “yashil dunyo” kabi rangli iboralar keng tarqalgan bo‘lib, ular jamiyatdagi qadriyatlar, stereotiplar va tafakkur modelini aks ettiradi. Masalan, “oq niyat” ifodasi halollik va poklikni, “qora kun” esa qiyinchilik va baxtsizlikni anglatadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 11–to’plam 2025 y. 134 Shuningdek, ingliz tilidagi “green with envy” (hasaddan yashil bo‘lish), “white lie” (biroz rostga yaqin bo‘lmagan yolg‘in), “red flag” (ogohlantirish belgisi) kabi iboralar ham ranglarning semantik va emotsional funksiyasini ko‘rsatadi. Bu ranglarga berilgan ma’nolar ko‘pincha madaniy kontekstga bog‘liq bo‘lib, ularning universal va milliy xususiyatlarini o‘rganishga imkon yaratadi [2]. Bu nuqtai nazardan, ranglarning pramalingvistik funksiyasi til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni yanada boyitadi va muloqot jarayonida ranglarning semantik yukini tushunishga yordam beradi. Xulosa. Til va tafakkur o‘rtasidagi uyg‘unlik, xususan rang pramalingvistikasi orqali ifodalangan ma’nolar, inson muloqotining murakkab va ko‘p qirrali jarayonini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada ranglarning til tizimidagi pramalingvistik funksiyasi kognitiv, semiotik va psixolingvistik yondashuvlar asosida tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ranglar nafaqat vizual qabul qilinadigan obyektlar sifatida, balki til va tafakkur uyg‘unligida konseptual va metaforik birliklar sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. Barthes, Roland. Image, Music, Text. Translated by Stephen Heath, Hill and Wang, 1977. 2. Demyankova, Elena S., and Elena S. Kubryakova. Yazyk i znanie: Lingvisticheskie i psikhologicheskie issledovaniya. Moscow State University Press, 2010. 3. Jumayeva, Gulnora. “Ranglarning pramalingvistik funksiyalari.” O‘zbekiston Tilshunosligi Jurnali, vol. 5, 2018, pp. 34-42. 4. Lakoff, George, and Mark Johnson. Metaphors We Live By. University of Chicago Press, 1980. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 11–to’plam 2025 y. 135 5. Maslova, V. A. Kognitivnaya lingvistika: osnovy teorii i praktiki. Moscow: Flinta, 2007. 6. Qurbonova, Nodira. “Psixolingvistik va ranglarning emotsional ta’siri.” Til va Madaniyat, vol. 3, 2019, pp. 56-63.