SAN'AT ORQALI IJTIMOIY INTEGRATSIYA: NOGIRONLIGI BO'LGAN SHAXSLARNI BIRLASHTIRISH TAJRIBAS

International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 145 SAN’AT ORQALI IJTIMOIY INTEGRATSIYA: NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI BIRLASHTIRISH TAJRIBAS Bahrom Yakubov Rejissorlik: (estrada va ommaviy tomoshalar rejissorligi) mutaxassisligi magistranti Annotatsiya: maqolada san'atning ijtimoiy integratsiyadagi roli va nogironligi bo'lgan shaxslarni jamiyatga birlashtirish jarayonidagi ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqotda san'atning turli shakllari - teatr, musiqa, tasviriy san'at orqali inklyuziv muhit yaratish tajribalari ko‘rib chiqilgan. Yevropa va Osiyo mintaqalarida amalga oshirilgan loyihalar – “Madhouse re:exit” (Buyuk Britaniya), ARTplus dasturi (Germaniya), True Colours Festival (Singapur), Art for All Foundation (Tailand), UNFPA inklyuziv san'at maktabi (Ozarbayjon) va “Art & Inclusion” Erasmus loyihasi keng yoritilgan. Kalit so‘zlar: san'at, ijtimoiy integratsiya, inklyuziya, nogironlar, teatr, Erasmus, UNFPA, ARTplus, raqamli platformalar, madaniy almashinuv, norasmiy ta'lim. Аннотация: в статье анализируется роль искусства в социальной интеграции и его значение в процессе интеграции людей с ограниченными возможностями в общество. В исследовании рассматривается опыт создания инклюзивной среды посредством различных видов искусства – театра, музыки, изобразительного искусства. Широко освещаются проекты, реализованные в Европе и Азии: «Madhouse re:exit» (Великобритания), программа ARTplus (Германия), фестиваль True Colors (Сингапур), фонд «Искусство для всех» (Таиланд), инклюзивная художественная школа ЮНФПА (Азербайджан) и проект Erasmus «Искусство и инклюзивность». Ключевые слова: искусство, социальная интеграция, инклюзивность, люди с ограниченными возможностями, театр, Erasmus, ЮНФПА, ARTplus, цифровые платформы, культурный обмен, неформальное образование. Abstract: The article analyzes the role of art in social integration and its importance in the process of integrating people with disabilities into society. The study examines experiences in creating an inclusive environment through various forms of art - theater, music, visual arts. Projects implemented in Europe and Asia - “Madhouse re:exit” (Great Britain), ARTplus program (Germany), True Colors Festival (Singapore), Art for All Foundation (Thailand), UNFPA Inclusive Art School (Azerbaijan) and the Erasmus project “Art & Inclusion” are widely covered. International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 146 Keywords: art, social integration, inclusion, people with disabilities, theater, Erasmus, UNFPA, ARTplus, digital platforms, cultural exchange, non-formal education. Har bir tur o‘zining funksiyalari va vazifalariga ega. San’atning ijtimoiy integratsiyadagi roli ko‘p asrlardan buyon o‘rganilib kelinmoqda. Turli xalqlarning tarixiy tajribalarida san’at insonlarning ruhiy ehtiyojlarini qondirish bilan birga, ularni bir maqsadga yo‘naltirish, ijtimoiy birdamlik va madaniy merosni avloddan avlodga yetkazishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Zamonaviy tadqiqotlar san’atning insonlarning hissiy holatiga ta’siri, ularni birlashtirishdagi rolini neuropsixologik, sotsiologik va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan batafsil yoritmoqda. Masalan, musiqaning ritmi va tembrining inson miyasi faoliyatiga ijobiy ta’siri, teatr san’atining empatiya va insonlararo tushunishni rivojlantirishi, badiiy tasviriy san’atning esa insonlarni ichki olamlarini ifoda etishda qo‘llanilishi haqida ko‘plab ilmiy ma’lumotlar mavjud. Zamonaviy texnologiyalar, xususan raqamli platformalar va ijtimoiy tarmoqlar san’atning ommaviylashuviga va kengroq auditoriyaga yetib borishiga yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Virtual ko‘rgazmalar, onlayn teatrlar, musiqiy festivallar va interaktiv badiiy loyihalar orqali dunyoning turli burchaklaridagi odamlar bir joyda birlashtirilishi mumkin. Bu esa madaniy almashinuvni faollashtiradi, stereotiplar va oldingi qarashlarni yengillashtiradi hamda turli jamiyatlarda inklyuzivlikni oshiradi. Ammo san’at orqali odamlarni birlashtirish jarayoni murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u turli ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda o‘rganilishi zarur. Shu sababli, mazkur dissertatsiyada san’atning turli shakllari va platformalarining odamlarni birlashtirishdagi imkoniyatlari chuqur tahlil qilinadi, zamonaviy amaliy misollar bilan yoritiladi va samarali strategiyalar ishlab chiqiladi. San’at orqali nogironligi bo‘lgan odamlarni birlashtirish – ijtimoiy inklyuziya va tenglikni ta’minlashda samarali vosita sifatida tan olinmoqda. Yevropa va Osiyo mintaqalarida bu yo‘nalishda amalga oshirilgan tadqiqotlar va tashabbuslar bilan tanishib chiqamiz. Xususan, Access All Areas tomonidan ishlab chiqilgan “Madhouse re:exit” [1.] teatri, o‘qish qobiliyati cheklangan san’atkorlar ishtirokida yaratilgan. Ushbu spektakl, ijtimoiy izolyatsiya va ijtimoiy yordam mablag‘larining qisqarishi kabi mavzularni yoritadi. Loyiha, nogironligi bo‘lgan san’atkorlar o‘zlarini ifoda etishlari va jamiyatda o‘z o‘rnini topishlari uchun imkoniyat yaratadi. ARTplus dasturi (Germaniya) EUCREA [1.] e.V. tomonidan Germaniyaning to‘rtta shtatida amalga oshirilayotgan ARTplus dasturi, nogironligi bo‘lgan san’atkorlarga professional san’at ta’limi olish imkoniyatini yaratadi. Dastur, san’at ta’limida inklyuziyani ta’minlashga qaratilgan yangi modellarni sinab ko‘rmoqda. International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 147 Zero Project Inclusive Arts tashabbusi Zero Projec [2.] nogironligi bo‘lgan shaxslarning san’atga faol ishtirokini ta’minlashga qaratilgan global tashabbusdir. Ushbu tashabbus, san’at va madaniyat orqali jamiyatni ijtimoiy inklyuziya va tenglikka chaqiradi. True Colours Festival (Singapur) [3.] 2018-yilda Singapurda o‘tkazilgan True Colours Festival, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi nogironligi bo‘lgan san’atkorlarning san’atini namoyish etdi. Festival, nogironligi bo‘lgan san’atkorlarning iste’dodini tan olish va jamiyatda ularning o‘rnini mustahkamlashga qaratilgan. Art for All Foundation (Tailand) Art for All Foundation, nogironligi bo‘lgan yoshlarga, tubjoy qabilalarga mansub bolalarga va qamoqxona aholisi uchun san’at dasturlarini amalga oshiradi. Ushbu tashabbus, san’at orqali ijtimoiy inklyuziya va tenglikni ta’minlashga qaratilgan UNFPA tomonidan tashkil etilgan inklyuziv san’at maktabi (Ozarbayjon) Ozarbayjonda UNFPA [4.] tomonidan tashkil etilgan inklyuziv san’at maktabi, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun san’at ta’limi beradi. Maktab, nogironligi bo‘lgan shaxslarning o‘zini ifoda etishlari va jamiyatda o‘z o‘rnini topishlari uchun imkoniyat yaratadi. Ozarbayjonda taxminan 600,000 nogiron insonlar mustaqil va to‘laqonli hayot kechirishda ko‘plab to‘siqlarga duch kelmoqdalar. Bu to‘siqlar jismoniy to‘siqlardan, masalan, jamoat joylariga, transport va dam olish joylariga cheklangan kirish imkoniyatlaridan tashqari, ta'lim va ishga joylashish imkoniyatlarini cheklovchi ijtimoiy prejuditsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. San'at maktabining tashkil etilishi BMT ahvolini yaxshilash dasturining Ozarbayjondagi nogiron insonlarga to‘siqlarni yengishga yordam berish bo‘yicha uzoq muddatli majburiyatining bir qismidir. U "Nogiron ayollar va Nogorno-Qorabog‘ mojarosi faxriylari huquqlari va farovonligini ta'minlash" nomli qo‘shma loyiha doirasida tashkil etilgan bo‘lib, bu loyiha Ozarbayjonning Birinchi Vitse-prezidenti Mehriban Aliyeva tashabbusi bilan ishga tushirilgan. Loyiha Mehnat va ijtimoiy himoya vazirligi tomonidan moliyalashtiriladi va BMT ahvolini yaxshilash dasturi (UNFPA) va BMT taraqqiyot dasturi (UNDP) tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu yil COVID-19 pandemiyasi boshlanganidan so‘ng, san'at maktabi onlayn ta'limga o‘tdi. Qiyin davrlarda hamma uchun ruhiy kayfiyatni saqlab qolish maqsadida, loyiha maktabga yil oxirida san'at asarlari va qo‘l mehnatlari ko‘rgazmasini tashkil etishga yordam berishni qo‘llabquvvatladi. Talabalarning aksariyati uchun bu ularning san'atiga jamoatchilik e'tiborini qaratish va o‘z ishlaridan daromad olish imkoniyatidir. "Art & Inclusion" Erasmus [5.] loyihasi: Bu loyiha, nogironligi bo‘lgan va ruhiy salomatlik muammolari bo‘lgan shaxslar uchun san’at orqali ijtimoiy inklyuziya va ta’limni rivojlantirishga qaratilgan. International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 148 ART & INCLUSION loyihasining maqsadli guruhlari nogironligi bo‘lgan va ruhiy kasalliklari bor kattalardir. Nogironlar va ruhiy kasalliklari bor insonlar ijtimoiy integratsiyani yanada samarali amalga oshirish uchun o‘qitish va ishga joylashish sohalarida maxsus javoblar va xizmatlarga ehtiyoj sezadilar, jumladan, asosiy ko‘nikmalar, shu jumladan yumshoq ko‘nikmalarni rivojlantirishga imkon beruvchi norasmiy ta'lim javoblari. Maqsadli guruhlar o‘z hayot loyihalarini to‘liq ijtimoiy integratsiyaga erishish uchun zarur bo‘lgan yumshoq ko‘nikmalarni rivojlantiruvchi o‘qitish javoblariga muhtojdir. San'at va madaniyat faoliyatlari, kattalar ta'limida maqsadli ravishda qo‘llanilganda, o‘rganish va inklyuzivlik uchun kuchli vosita hisoblanadi. Ushbu turdagi faoliyatlarga asoslangan kattalar ta'limi dasturlarining qo‘llanilishi nafaqat ko‘nikmalarni rivojlantirishga, balki har bir ishtirokchining individual xususiyatlari va hayot yo‘lini baholash va tasdiqlashga ham imkon beradi, bu esa yangi ijtimoiy inklyuzivlik shakllarini yaratadi. Loyiha maqsadlari quyidagilardir: Nogironlar va ruhiy kasalliklari bor kattalarning ijtimoiy integratsiyasini rag‘batlantirish, bu sohada ishlayotgan mutaxassislar va tashkilotlarni malakasini oshirish orqali. Nogironlar va ruhiy kasalliklari bor insonlarning individual hayot loyihalarini qurishda san'at metodologiyalaridan foydalanish kontekstida bilim ishlab chiqarishni rag‘batlantirish. Mutaxassislar o‘rtasida yaxshi amaliyotlarni almashishni rag‘batlantirish, bu amaliyotlarning transmilliy takrorlanishini maqsad qilib qo‘yish. San'at orqali norasmiy ta'limda innovatsion amaliyotlarni rivojlantirishga hissa qo‘shishdir. INCLUSION & ART loyihasi orqali biz Yevropa Ittifoqi tomonidan belgilangan Upskilling Pathways tavsiyalariga, ET2020, 2010-2020 yillarga mo‘ljallangan Yevropa nogironligi strategiyasiga, Yevropa Ijtimoiy Huquqlar Pillariga, 2008/2209 (INI) raqamli Yevropa Parlament qaroriga va Yevropa Ruhiy Salomatlik va Farovonlik Paktiga global miqyosda hissa qo‘shmoqchimiz. Loyihaning natijalari quyidagilardan iborat: Loyiha boshida va oxirida ikki transmilliy uchrashuv bo‘kib o‘tadi. Yaxshi amaliyotchilarni almashish va mutaxassislar va tashkilotlarning malakasini oshirish uchun qisqa muddatli qo‘shma xodimlar uchrashuvi; ishtirokchilar va manfaatdor tomonlarni mahalliy, mintaqaviy, milliy va yevropa darajasida tajriba almashishni yo‘lga qo‘yish; ishtirokchilar o‘qituvchilar, tarbiyachilar, psixologlar, ijtimoiy ishchilar, ijtimoiy tarbiyachilar, san’at faoliyatlari kuzatuvchilari, tashkilotlar boshqaruvchilari va boshqa tegishli mutaxassislar tajriba almashishda ishtirok etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. https://www.theguardian.com/social-care-network/2018/apr/30/theatreproject-learning-disabled-artists-isolation-austerity2. https://zeroproject.org/initiatives/zero-project-inclusive-arts. International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 149 3. https://www.unesco.org/en/articles/asia-pacific-festival-artistsdisabilities-successfully-celebrated-extraordinary-talents. 4. https://eeca.unfpa.org/en/news/first-ever-inclusive-art-school-azerbaijanfosters-sense-belonging-people-disabilities 5. erasmusly.com