KOLEJNE STWIERDZENIE TREMEX MAGUS (FABRICIUS, 1787) (HYMENOPTERA, SYMPHYTA: SIRICIDAE) W POŁUDNIOWO-ZACHODNIEJ POLSCE

FRAGMENTA NATURAE VOL. 58: 27–32 (2025) 10.5281/zenodo.17536313 Opole Scientific Society ISSN 2544-3941 KOLEJNE STWIERDZENIE TREMEX MAGUS (FABRICIUS, 1787) (HYMENOPTERA, SYMPHYTA: SIRICIDAE) W POŁUDNIOWO-ZACHODNIEJ POLSCE NEW RECORD OF TREMEX MAGUS (FABRICIUS, 1787) (HYMENOPTERA, SYMPHYTA: SIRICIDAE) IN SOUTHWESTERN POLAND GRZEGORZ LEWEK1,4 , JAROSŁAW REGNER2, ANDRZEJ SKIBA3, MARCIN KADEJ 1,5 1 Zakład Biologii, Ewolucji i Ochrony Bezkręgowców, Wydział Nauk Biologicznych, Uniwersytet Wrocławski, ul. Przybyszewskiego 65, 51-148 Wrocław; 2 Kościerzyce 162, 49-314 Pisarzowice, e-mail: jarek.reg[email protected]; 3 ul. Legionów 7/32, 41-200 Sosnowiec, e-mail: [email protected]; 4 e-mail: [email protected]du.pl; 5 e-mail: marc[email protected] ABSTRACT: The authors report the third recent record of Tremex magus in Poland, including the second one within the zoogeographical region of Lower Silesia. KEY WORDS: new record, sawflies, horntails, Poland ~ 28 ~ Lewek G. i in. Tremex magus w południowo-zachodniej Polsce ISSN 2544-3941 Fragmenta Naturae, vol. 58: 27–32 (2025) 10.5281/zenodo.17536313 W Polsce występują dwa gatunki należące do rodzaju Tremex: T. magus (Fabricius, 1787.) i T. fuscicornis (Fabricius, 1787). Charakterystyczną cechą pozwalającą na odróżnienie T. magus są przyciemnione od zewnętrznej strony skrzydła. Pozostałe różnice pomiędzy T. magus i T. fuscicornis przedstawił w swojej pracy Háva (2022). Tremex magus jest jednym z najrzadszych trzpienników w Europie Środkowej (Borowski i Kazaniecka 2020). Gatunek ten znany jest z Armenii, Białorusi, Czarnogóry, Czech, Francji, Kazachstanu, Niemiec, Węgier, Mołdawii, Polski, Austrii, Rumunii, Rosji, Serbii, Szwajcarii i Ukrainy (Háva 2022). Na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” T. magus jest klasyfikowany do kategorii DD (Data Deficient) (Huflejt 2002). Pierwsze pewne dane na temat występowania T. magus w Polsce podaje Karg (1970) z miejscowości Turew [UTM: XT26], gdzie gatunek obserwowany był w latach 1965−1967. Dominik i Starzyk (1983) wymieniali go dodatkowo z Sudetów (niestety bez dokładnej lokalizacji), natomiast Piotrowski i Szołtys (2007) z Puszczy Niepołomickiej [DA43]. Najnowsze obserwacje pochodzą z rezerwatu „Mszar Bogdaniec” [XT62] (Borowski i Kazaniecka 2020) oraz z okolicy miejscowości Wilczyce pod Wrocławiem [XS56] (Lewek i in. 2025) (Ryc. 1). W niniejszej pracy prezentujemy kolejne współczesne stanowisko T. magus w Polsce z Brzegu w krainie Śląsk Dolny, wg podziału Katalogu Fauny Polski (Burakowski i in. 1973). Nowe dane: Śląsk Dolny Brzeg [XS73], GPS: 50.864N, 17.460E (Ryc. 2A), kilkadziesiąt dorosłych osobników obserwowanych na dwóch martwych klonach zwyczajnych Acer platanoides (Ryc. 2B) przy sklepowym parkingu, w dniach 31.05.2025, 3.06.2025, 5.06.2025, 8.06.2025, obs. & leg. J. Regner & S. Regner, det. G. Lewek & M. Kadej. W dniu 1 września 2025 r. obydwa klony zwyczajne zostały wycięte. Pierwsza obserwacja T. magus w Brzegu miała miejsce 31 maja 2025 r. Osobniki licznie przesiadywały na korze klonu zwyczajnego, z którego się wygryzły (Ryc. 2B−C). Tego dnia zaobserwowano 13 samców i dwie samice. Trzeciego czerwca 2025 r. zaobserwowano kolejne dwa samce i dwie samice (Ryc. 3A). W uchyłku kory obecne były również szczątki samic upolowanych przez pająki (Ryc. 3B). Zaobserwowano także samicę składającą jaja w szczelinie kory (Ryc. 3C). Podczas kolejnej obserwacji 5 czerwca 2025 r. obserwowano kilka kopulujących par (Ryc. 3D) oraz pojedyncze samce. Ostatnia obserwacja T. magus miała miejsce 8 czerwca 2025 r., zaobserwowano wtedy tylko jednego samca. Podczas kolejnych wizyt na tym stanowisku nie zaobserwowano już żadnych osobników. Liczne obserwacje pod koniec maja i na początku czerwca mogą sugerować, że był to okres szczytu rójki T. magus. Dokumentacja fotograficzna potwierdza znakomity kamuflaż tego gatunku (Ryc. 3). W połączeniu z małą aktywnością dorosłych osobników, które pozostają w sąsiedztwie miejsc wygryzienia, może to tłumaczyć, dlaczego T. magus jest tak rzadko obserwowany. ~ 29 ~ Lewek G. i in. Tremex magus w południowo-zachodniej Polsce ISSN 2544-3941 Fragmenta Naturae, vol. 58: 27–32 (2025) 10.5281/zenodo.17536313 Rycina 1. Tremex magus (F.) w Polsce (białe punkty – dane historyczne do 1967 r., czarne punkty − stanowiska współczesne, czerwony punkt − nowe stanowisko; mapa wygenerowana niekomercyjnym programem Mapa UTM, Gierlasiński 2025). Figure 1. Tremex magus (F.) in Poland (white points − historical records until 1967, black points − contemporary records, red − new record; map generated by the non-commercial Mapa UTM program, Gierlasiński 2025). ~ 30 ~ Lewek G. i in. Tremex magus w południowo-zachodniej Polsce ISSN 2544-3941 Fragmenta Naturae, vol. 58: 27–32 (2025) 10.5281/zenodo.17536313 Rycina 2. A − miejsce obserwacji Tremex magus, B − martwy klon zwyczajny Acer platanoides, na którym była obserwowana większość osobników, C − otwory wylotowe T. magus (fot. J. Regner). Figure 2. A − the place of observation of Tremex magus, B − the dead maple Acer platanoides on which most of the specimens were observed, C − the exit holes of T. magus (photo by J. Regner). ~ 31 ~ Lewek G. i in. Tremex magus w południowo-zachodniej Polsce ISSN 2544-3941 Fragmenta Naturae, vol. 58: 27–32 (2025) 10.5281/zenodo.17536313 Rycina 3. Tremex magus: A − dwie samice, B − szczątki samic złowionych przez pająka, C − samica składająca jaja, D - samiec i samica podczas kopulacji (fot. J. Regner). Figure 3. Tremex magus: A − two females, B − remains of females caught by a spider, C − female laying eggs, D − male and female during copulation (photo by J. Regner). Piśmiennictwo Borowski J., Kazaniecka A. 2020. New localities of Tremex magus (Fabricius, 1787) (Hymenoptera, Symphyta: Siricidae) and Xeris pallicoxae Goulet, 2015 in Poland. World News of Natural Sciences, 29: 179−84. Burakowski B., Mroczkowski M., Stefańska J. 1973. Chrząszcze Coleoptera – Biegaczowate Carabidae. Część 1. Katalog Fauny Polski, Warszawa, 23(2): 1−233. Dominik J., Starzyk R. J. 1983. Owady niszczące drewno. PWRiL, Warszawa, 440 ss. Gierlasiński G. 2025. MapaUTM v.6. https://www.heteroptera.us.edu.pl/mapautm.ht ml, (dostęp: 10.06.2025). Háva J. 2022. Rozšíření pilořitky druhu Tremex magus (Hymenoptera: Siricidae) v České Republice. Regiom, 31: 4−7. Huflejt T. 2002. Symphyta Rośliniarki, W: Głowaciński Z. [red.], Red list of threatened animals in Poland, ss. 48−50. Polish Academy of Sciences, Institute of Nature Conservation, Cracow. Karg J. 1970. New records of some rare species of Xiphydriidae and Siricidae (Hymenoptera) in Poland. Bulletin Entomologique de Pologne, 40(1): 3−6. Lewek G., Kania J., Kadej M. 2025. Potwierdzenie występowania Tremex magus (Fabricius, 1787) (Hymenoptera, Symphyta: ~ 32 ~ Lewek G. i in. Tremex magus w południowo-zachodniej Polsce ISSN 2544-3941 Fragmenta Naturae, vol. 58: 27–32 (2025) 10.5281/zenodo.17536313 Siricidae) w Polsce. Acta entomologica silesiana, 33: (online 014): 1−6. Piotrowski W., Szołtys H. 2007. Sawflies (Hymenoptera: Symphyta) in collection of the Upper Silesian Museum in Bytom. Part 1: families Xyelidae, Pamphiliidae, Megalodontesidae, Xiphydriidae, Siricidae, Cephidae, Orussidae. Acta entomologica silesiana, 14-15: 45−54. Otrzymano (received): 25.08.2025 Zaakceptowano (accepted): 21.10.2025