Changes in the Water Quality and Bioremediation of Khonkhor Lake (ХОНХОР НУУРЫН УСНЫ ЧАНАРЫН ӨӨРЧЛӨЛТ БА БИОЛОГИЙН НӨХӨН СЭРГЭЭЛТ)

JOURNAL OF WATER RESEARCH AND ENGINEERING Vol.1, No 1 ISSN: 3105-8973 110 DOI: 10.5281/zenodo.17531231 Changes in the Water Quality and Bioremediation of Khonkhor Lake 1Oyunbileg Natsagdorj, 2Ariunzaya Jargalsaikhan, 3Narantsetseg Ochirbat, 4Byambasuren Davaasambuu, 5Batsukh Chultem Contact: [email protected] 1 Abstract: As part of the “Blue Gold” program initiated by the President of Mongolia, projects such as “One Lake–One District”, “333 Lakes” and “Every Drop” are being implemented. These initiatives aim to protect water resources, maintain ecosystem stability, promote water conservation, ensure proper utilization, and prevent pollution. In recent years, the quality of surface water in Mongolia—particularly in lakes and reservoirs—has shown a trend of increasing contamination. Due to factors such as livestock farming, residential waste, agricultural runoff, and other human activities, both organic and inorganic pollutants have accumulated in lake ecosystems, disrupting the balance of aquatic environments. This study investigated the effects of a microbial consortium on improving the water quality of Khonkhor Lake. The consortium, composed of lactic acid bacteria, photosynthetic bacteria, actinomycetes, and yeast, was formulated into mudballs and biopreparations. These were applied to the lake six times during the warm seasons of 2024 and 2025. The results demonstrated a significant reduction in the total microbial count—from 3,500 to 184 (a 94.7% decrease)—with the complete elimination of coliform bacteria and Salmonella spp. Furthermore, heavy metal concentrations (Hg, Zn, Cr, Pb, Cd) were reduced to within standard limits, and key chemical indicators (calcium, chloride, nitrite, nitrate) decreased substantially—by 77.8%, 51.6%, 91.6%, and 73.3%, respectively. Regression analysis confirmed the stabilization of the ecosystem. This research has practical significance as it develops effective methods for improving lake water quality and restoring the ecosystem through biological means. Received: 13 October 2025; Accepted: 1 November 2025 ХОНХОР НУУРЫН УСНЫ ЧАНАРЫН ӨӨРЧЛӨЛТ БА БИОЛОГИЙН НӨХӨН СЭРГЭЭЛТ 1Нацагдоржийн Оюунбилэг, 2Жаргалсайханы Ариунзаяа, 3Очирбатын Наранцэцэг, 4Даваасамбуугийн Бямбасүрэн, 5Чүлтэмийн Батсүх 1Монгол улс, Улаанбаатар, Шинжлэх ухааны академи, Технологийн инкубатор Холбоо барих зохиогчийн и-мэйл хаяг: [email protected] 1 Хураангуй: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Цэнхэр алт” хөтөлбөрийн хүрээнд усны нөөц, экосистемийн тогтвортой байдлыг хамгаалах, усыг хэмнэх, зөв ашиглах, бохирдлоос сэргийлэх зорилгоор “Нэг нуур-Нэг сум”, “333 нуур”, “Дусал бүр” зэрэг ажлууд хийгдэж байгаа билээ. Сүүлийн жилүүдэд Монгол орны гадаргын усны чанар, ялангуяа нуур, усан сангуудын бохирдол нэмэгдэх хандлагатай байна. Мал аж ахуй, суурин хаягдал, хөдөө аж ахуйн урсац болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр нуурын экосистемд органик болон органик бус бохирдол үүсэж, усны экосистемийн тэнцвэр алдагдах болсон. Энэхүү судалгааны ажил нь Хонхор нуурын усны чанарт бичил биетний биобэлдмэлийн нөлөөг судлах зорилготой явагдсан. Сүүн хүчлийн бактери, фотосинтезлэгч бактери, дрожж зэрэг бичил биетнүүдийг агуулсан шавар бөмбөг (Mudball) болон биобэлдмэлийг 2024-2025 онуудад 6 удаагийн давтамжтайгаар нуурт хэрэглэсэн. Судалгааны үр дүнгээс харахад бичил биетний ерөнхий тоо 3500-аас 184 болж 94.7%-иар буурч, гэдэсний бүлгийн бактери болон Salmonella spp илрээгүй. Мөн хүнд металлууд (Hg, Zn, Cr, Pb, Cd) стандартын хязгаарт хүрч, химийн үзүүлэлтүүд (кальци 77.8%, хлорид 51.6%, нитрит 91.6%, нитрат 73.3%) мэдэгдэхүйц буурч, регрессийн шинжилгээгээр экосистем тогтвортой болсон нь батлагдсан. Энэхүү судалгаа нь биологийн аргаар нуурын усны чанарыг сайжруулах, экосистемийг нөхөн сэргээх үр дүнтэй аргачлалыг боловсруулснаар практик ач холбогдолтой юм. Түлхүүр үг: бичил биетэн, усны бохирдол, шавар бөмбөг, биобэлдмэл I. УДИРТГАЛ Монгол орны гадаргын усны нөөц ойролцоогоор 599 км³ бөгөөд энэ нь нийт усны нөөцийн 94%-ийг эзэлдэг. Үүний ихэнхийг 3500 гаруй нуур бүрдүүлж байна [1]. Өөрөөр хэлбэл, гадаргын усны ихэнх хувийг нуурын ус эзэлж, нийт гадаргын усны нөөцийн 80 гаруй хувийг бүрдүүлдэг [14]. Монгол улс өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй боловч уур амьсгалын хувьд эрс тэс, хуурай бүсэд оршдог тул усны нөөц харьцангуй хомс, газар нутгаар жигд бус тархалттай байдаг [2]. Сүүлийн жилүүдэд уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан зарим гол мөрөн, нуур хатаж, усны түвшин буурах, үерийн бохирдол нэмэгдэх, уул уурхайн нөлөөллөөр усны чанар муудах, говийн бүс нутгуудад ундны усны хомсдол гүнзгийрэх зэрэг JOURNAL OF WATER RESEARCH AND ENGINEERING Vol.1, No 1 ISSN: 3105-8973 111 асуудлууд гарч байна [2]. Усны нөөцийг хамгаалах, зохистой ашиглах хүрээнд усны чанарын мониторинг, бохирдлоос сэргийлэх, хяналтыг сайжруулах, биологийн нөхөн сэргээлтийг явуулах зэрэг арга хэмжээг хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай юм. Ус бол амьдралын эх булаг бөгөөд түүний чанар, найрлага нь бичил биетний идэвхтэй хамааралтай байдаг. Усны бичил биетний бүтэц, олон янз байдлын өөрчлөлт нь экосистемийн эрүүл мэндийн шууд үзүүлэлт болдог. Иймээс бид Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын нутагт орших Хонхор нуурын (47°53'51.2"N 103°48'55.2"E) усны бохирдлыг тогтоох, биологийн аргаар нөхөн сэргээлт хийх зорилгоор энэхүү судалгааг 2024 оноос эхлүүлсэн. Биологийн нөхөн сэргээлтийн үндсэн механизм нь органик, органик бус нэгдлүүдийг хуримтлуулах, хувиргах ба задлах, шингээх үйлчлэл бүхий ашигтай бичил биетний идэвх, чадавхыг ашиглах юм [3,15-17]. Хонхор нуур нь Умард мөсөн далайн ай савд багтдаг, Монгол орны төвийн бүсийн уул, хөндий, тал хээрийн заагт орших, жижиг хэмжээтэй, дунд зэргийн гүнтэй цэнгэг уст нуур бөгөөд байгалийн экосистемийн хувьд эмзэг бүсэд оршино [4, 5]. Нутгийн иргэдээс авсан тандан судалгаагаар болон өмнөх судлаачдын мэдээлснээр сүүлийн жилүүдэд нуурын ус нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөж усны түвшин буурсан нь тогтоогдсон [18]. Үүний үр дүнд шүвтэр зэрэг органик болон органик бус нэгдлийн агууламжийн тэнцвэр алдагдаж, улмаар усны экосистемийн тогтвортой байдал доройтож, бохирдлын түвшин нэмэгддэг болох нь өмнөх судлаачдын судалгаагаар нотлогдсон [19]. Хонхор нуурын усны бохирдлын талаарх нарийвчилсан судалгааны мэдээлэл одоогоор хэвлэгдээгүй байгаа тул энэхүү судалгааны үндсэн зорилго нь нуурын усны бохирдлыг тогтоож, биологийн аргаар нөхөн сэргээх явдал юм. Үндсэн зорилгыг хэрэгжүүлэхийн тулд дараах зорилтуудыг дэвшүүлсэн. Үүнд: 1. Хонхор нуурын усны бохирдлын түвшнийг тогтоох; 2. Бичил биетний биобэлдмэлээр боловсруулалт хийх; 3. Туршилтын өмнөх ба дараах микробиологи, химийн үзүүлэлтүүдийг харьцуулан шинжлэх; 4. Судалгааны үр дүнд статистик боловсруулалт хийх. зэрэг болно. Энэхүү судалгааны ажил нь тухайн нуурын уснаас ундаалдаг орон нутгийн мал сүрэг, хүнсний аюулгүй байдал, нийтийн эрүүл мэндэд эерэг нөлөө үзүүлэх нийгэм, эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтой. Мөн өмнөх судалгааны үр дүнгүүдэд тулгуурлан, биологийн нөхөн сэргээлтийн аргыг Хонхор нуурын нөхцөлд туршсан анхны ажил бөгөөд цаашдын ижил төрлийн нөхөн сэргээлтийн арга зүй боловсруулахад суурь мэдээлэл болох ач холбогдолтой юм. II. МАТЕРИАЛ АРГА ЗҮЙ Бид судалгааны материал болох Хонхор нуурын усны бохирдлыг тогтоохын тулд тухайн бүс нутгийн бохирдлын эх үүсвэрийн талаарх судалгааг хийсэн. Энэхүү нуур нь Хишиг-Өндөр сумын төвөөс 45 орчим км-ийн зайд орших тул бохирдлын эх үүсвэр нь хөрсний эвдрэл, задран муудсан органик бодисуудын үлдэгдлүүд, малын ялгадас, ахуйн хог хаягдал юм. Иймээс бид нуурын усанд усны чанарГэдэсний бүлгийн бичил биетэн , халуунд тэсвэртэй гэдэсний бүлгийн бичил биетэн болон таамаглаж буй E coli-г илрүүлэх ба тоолох, усан дахь салмонеллын төрлийн нянг илрүүлэх, амьдрах чадвартай бичил биетний тоог тогтоох, усны орчны чанарын үзүүлэлт, хүнд металлын агууламж зэргийн Монгол улсад мөрдөгддөг стандартуудын дагуу ШУА-гийн Биологийн хүрээлэн Микробиологийн лаборатори, БОЯ-ны харьяа Байгаль орчин хэмжил зүйн төв лаборатори, олон улсын магадлан итгэмжлэгдсэн “SGS Mongolia” лаборатори, “Land owner” ХХК-ын хөрс усны мэргэшсэн лабораториудад усны бохирдлыг тодорхойлсон [12-18]. Биологийн нөхөн сэргээлтийг өмнөх судалгааны үр дүнд боловсруулсан арга зүйн дагуу L.plantarum, L. casei, Str.lactis, R. palustrus, R. spaeroides, S. cerevisiae, C. utilis, S. albus болон S. griseus, A.oryzae, Penicillium sp., M.hiemalis зэргийг агуулсан шавар бөмбөг болон биобэлдмэлээр 2024 оны 5 сараас 2025 оны 9 дүгээр сар хүртэлх хугацаанд дулааны улиралд 6 удаагийн давтамжтай үйлчлүүлж нуурын гадаргын уснаас 47°53'53.0"N 103°48'51.0"E, 47°53'49.0"N 103°48'55.0"E, 47°53'56.0"N 103°48'55.0"E, 47°53'51"N 103°49'02"E 4 цэгүүдэд 4 удаа дээж авч туршилтын үр дүнгийн дундаж утгад боловсруулалт хийсэн [3,15,20,21]. Судалгааны үр дүнгийн статистик боловсруулалтыг олон регрессийн загварчлалын аргаар SPSS 28.0 статистик программ ашиглан гүйцэтгэсэн [22-24]. III. ҮР ДҮН БА ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ Усны бохирдол нь шим тэжээл, химийн бодис, хуванцар зэрэг хортой нэгдлүүд болон өвчин үүсгэгчдийн усанд орсноор экосистемийн тэнцвэрт байдал алдагдаж, хортой нэгдлүүдийн хуримтлал ихсэж, хүчилтөрөгчийн дутагдал, өвчин үүсгэгчдийн амьдрах таатай орчны өөрчлөлт зэрэг сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. Иймээс энэхүү судалгаанд усны бохирдлыг микробиологийн болон химийн бохирдол гэж ангилан авч үзсэн. 3.1. Микробиологийн дүн Байгалийн усан сангийн бичил биетний тоо болон бүрэлдэхүүн нь усан санд агуулагдах органик бодисын хэмжээ, усан сангийн байрлал, улирал, цаг агаар болон орчны нөхцөлөөс хамаарч өөрчлөгддөг. Ус нь өвчин үүсгэгч бичил биетний хувьд урт хугацаанд үржих таатай орчин биш боловч тэдгээр нь тодорхой хугацаанд амьдрах чадвартайгаар хадгалагдан, усны эрүүл ахуйд сөрөг нөлөө үзүүлдэг [12]. Эрүүл ахуйн үүднээс усыг хоёр үндсэн микробиологийн үзүүлэлтээр шинжилдэг. Монгол Улсад мөрдөгдөж буй MNS (ISO) 6222:1998 стандартад зааснаар бичил биетний ерөнхий тоо (ББЕТ) нь 1 мл усанд 100-аас ихгүй байх ёстой. Гэтэл судалгаанд хамрагдсан Хонхор нуурын усанд ББЕТ хэмжээ 3500 буюу стандартаас 35 дахин их байв. Мөн MNS (ISO) 9308-1:1998 стандартын дагуу гэдэсний бүлгийн савханцар, MNS ISO JOURNAL OF WATER RESEARCH AND ENGINEERING Vol.1, No 1 ISSN: 3105-8973 112 19250:2017 стандартын дагуу Salmonella spp. илрэх ёсгүй байтал бүх дээжид илэрсэн нь тухайн нуурын ус эрүүл ахуйн шаардлага хангахгүй, бохирдолттой болохыг баталж байна [6-8]. Иймээс нуурын нийт эзлэхүүнийг 1,600,000 м³ гэж тооцон, 1:10,000 харьцаагаар бичил биетний биобэлдмэл болон 300 ширхэг шавар бөмбөгийг тус бүр 6 удаагийн давтамжтайгаар нуурт хэрэглэсэн [3,16,17]. Туршилтын явцад ББЕТ улирлын хэлбэлзэлтэй байсан бөгөөд 2024 оны 7-р сар, 2025 оны 5-р саруудад өндөр утгатай байсан нь бичил биетний идэвх, бактери өсөлттэй холбоотой байж болох юм. Харин 2025 оны 9-р сар гэхэд 1 мл усанд ББЕТ-ийн хэмжээ 19 дахин буурсан, гэдэсний бүлгийн савханцар болон Salmonella spp. илрээгүй байна (1-р Зураг) 1-р зураг. Эрүүл ахуйн үзүүлэлтийн дундаж утгын харьцуулалт Тайлбар: Зураасан шугамууд–ББЕТ-ийн өөрчлөлт, Улаан тэмдэг (×) – гэдэсний бүлгийн савханцар, Ягаан тэмдэг (×) – Salmonella spp Бичил биетний биобэлдмэлд агуулагддаг фотосинтезлэгч бактерийн нөлөөгөөр усан дахь аммиак, хүхэрт устөрөгч зэрэг үнэрт нэгдлүүд задрах нь өмнөх судалгааны үр дүнтэй нийцэж байна [16,21]. Энэ үйл явцыг Аkira (1995), Higa (1998), Patel (2020) нарын судлаачдын тэмдэглэсэн бичил биетний үйлчлэх механизмаар тайлбарлаж болно. Тухайлбал, ашигтай бичил биетнүүд нь усан дахь анаэроб бактериудыг нэмэгдүүлж, фотосинтезлэгч бактерийн идэвхтэй үйл ажиллагааны үр дүнд аммиак, хүхэрт устөрөгч, метан зэрэг эхүүн хийн агууламжийг бууруулж, замгийн ургалтыг зогсоож, лагийг задалдаг. Нэмж хэлэхэд, сүүн хүчлийн бактерийн ялгаруулдаг сүүний хүчил нь хүчтэй ариутгах үйлчилгээ үзүүлж, өвчин үүсгэгч бичил биетний өсөлтийг дарангуйлдаг [20,21,25]. Энэхүү механизм нь манай судалгаанд хамрагдсан Хонхор нуурын хамгийн сүүлд авсан дээжинд өвчин үүсгэгч бичил биетэн илрээгүй байх үзэгдлийг тайлбарлаж байна. Эдгээр үр дүн нь нуурын биологийн гаралтай бохирдлыг ашигтай бичил биетний биобэлдмэлээр бууруулах бүрэн боломжтой болохыг нотолж байна. 3. 2. Химийн шинжилгээний дүн Усны чанарын химийн үзүүлэлтүүд нь усанд агуулагдах бодисуудын хэмжээ, хүний амьдралд тохирох экологийн тэнцлийг илтгэдэг гол шалгуур юм. Хэрэв химийн бодисын агууламж стандартын дээд хэмжээнээс хэтэрвэл ус бохирдолттойд тооцогдож, нөхөн сэргээлт хийх шаардлагатай болдог. Иймээс усны найрлага дахь химийн элементүүдийн өөрчлөлт нь бохирдлын түвшнийг тодорхойлох гол үзүүлэлт болдог (2,3-р зураг). 2-р зураг. Хүнд металлын агууламжийн харьцуулалт (4 удаагийн дундаж, мг/л) Тайлбар: Улбар шар– Зөвшөөрөгдөх хэмжээ, Ногоон - Туршилтын өмнөх дундаж үзүүлэлт Цэнхэр - Туршилтын дараах дундаж үзүүлэлт Туршилт эхлэхээс өмнөх шинжилгээгээр Хонхор нуурын усанд дараах хүнд металлууд стандарт хэмжээнээс давсан байв: Мөнгөн ус (Hg) – 0.5 мг/лээс их; Цайр (Zn) – 5 мг/л-ээс их; Хром (Cr) – 0.064 мг/л буюу MNS 4586:1998 ба MNS 0900:2018 стандартаас 0.014-өөр их; Хар тугалга (Pb) болон Кадмий (Cd) стандарт хэмжээнээс бага зэрэг өндөр [11,13]. Биологийн нөхөн сэргээлтийн дараа эдгээр үзүүлэлтүүд стандартын хязгаар дотор орсон байна. Энэ нь бичил биетнүүдийн хүнд металлыг бууруулах чадвартай холбоотой бөгөөд тэдгээр нь металлыг 3-р зураг. Химийн үзүүлэлтүүдийн харьцуулалт (4 удаагийн дундаж, мг/л) Тайлбар: Цэнхэр– Зөвшөөрөгдөх хэмжээ, Улбар шар - Туршилтын өмнөх дундаж үзүүлэлт СааралТуршилтын дараах дундаж үзүүлэлт JOURNAL OF WATER RESEARCH AND ENGINEERING Vol.1, No 1 ISSN: 3105-8973 113 эсийн гадаргууд шингээх, эс дотор хуримтлуулах, химийн хэлбэрийг бууруулах, комплекст нэгдэл үүсгэх замаар уснаас хүнд металлыг зайлуулдаг болохыг Igiri (2018) дурдсан байдаг [26]. Бичил биетнүүд нь хүнд металлыг холбох чадвартай цистеинээр баялаг металлотионин төст уургийг агуулдаг бөгөөд металлууд нь эсийн хана, мембран, бөөм, рибосом, фотосинтезийн аппарат зэрэг доторх бүтцэд шингэж тогтдог [15,27]. Анхны дүнгээс харахад усны ерөнхий хатуулаг стандарт хэмжээнээс 7.2 мг-экв/л-ээр, кальци 84.4 мг/л-ээр, хлорид 30.8–40.5 мг/л-ээр, пераманганатын исэлдэх чанар 15.4 мгО/л, хуурай үлдэгдэл 550 мг/лээр тус тус их байсан нь тухайн усанд органик бохирдол их, экосистемийн стресс өндөр байсныг харуулж байна [13]. Харин туршилтын дараа дараах өөрчлөлтүүд гарчээ: Кальци 184.4 → 40.9 мг/л (77.8%), Хлорид 390.5 → 188.8 мг/л (51.6%), Хуурай үлдэгдэл 1550 → 300 мг/л (80.6%), Нитрит 0.24 → 0.02 мг/л (91.6%), Нитрат 0.3 → 0.008 мг/л (73.3%) тус тус буурсан. Эдгээр үзүүлэлтүүдийн бууралт нь усны чанар сайжирч, экосистем илүү тогтвортой болсон болохыг харуулж байна. Бичил биетний биологийн денитрификацийн процесс нь нитрит болон нитратын хэмжээг бууруулахад чухал үүрэгтэй бөгөөд энэ үед нитратын ион азотын хийн (N₂) хэлбэрт хувирдаг. Кальци, магни, хлорид зэрэг хатуулгийн үзүүлэлт буурах нь биологийн минералжуулалт болон физик-химийн процессоор явагддаг. Бичил биетнүүдийн үйлчлэлээр кальци зэрэг эрдсүүд уусаж, хадгалагдах замаар усны хатуулгийг бууруулдаг бол хлоридын бууралт нь шууд биологийн бус боловч физик-химийн болон биологийн процессуудын (ион солилцох, мембран шүүлтүүр, биологийн денитрификац) нөлөөгөөр буурч болохыг Mohseni (2013), Ucisik (2004), Ren (2023) нарын судалгаанд дурдсан байдаг [28-30]. Wahidah & Azman (2016) нарын судалгаагаар голын усанд бичил биетний шавар бөмбөг хэрэглэсний дараа нитрит ба нитрат агууламж 60–70% буурсан бол манай судалгаанд нитрит 91.6%, нитрат 73.3% буурсан нь тэдний дүнгээс өндөр байна [31]. Энэ нь туршилтад ашигласан бичил биетний концентраци илүү идэвхтэй, эсвэл илүү урт хугацааны исгэх процесс хийгдсэнтэй холбоотой байж болох юм. Van der Steen & Korthals (2015) нарын судалгаанаас бидний туршилтын дүн илүү өндөр (NO₃⁻, Ca²⁺ бууралтад 70–90%) гарсан нь бичил биетний биобэлдмэлийн технологийн орчны нөхцөлөөс хамаарал өндөртэй болохыг нотолж байна [32]. 3.3. Үр дүнгийн статистик боловсруулалт Судалгааны үр дүнгийн статистик анализыг регрессийн загварчлалын аргаар гүйцэтгэсэн. Бичил биетний биобэлдмэлийн үйлчлэлийн үр дүнг тодорхойлох гол хувьсагчдын (ББЕТ, нитрит, нитрат, хүнд металлууд) хоорондын хамаарлыг регрессийн коэффициентоор тоон үнэлгээнд оруулсан. Загварын статистик ач холбогдлыг детерминацийн коэффициент (R²), F-тест, p-value зэрэг үзүүлэлтээр үнэлж, мультиколлинеар байдлыг вариацын инфляцын коэффициент (VIF) үзүүлэлтээр шалгасан [33] (1-р бүдүүвч). Регрессийн загварчлалаар ББЕТ ба бохирдлын үзүүлэлтүүдийн хамаарлыг судлахад R² 0.894-ээс 0.523 болж буурсан нь экосистем тогтвортой болсныг илтгэж байна (p < 0.05). R²-ийн бууралт нь экосистем илүү тогтвортой, урьдчилан таамаглах аргагүй болсон гэдгийг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, бохирдлын үзүүлэлтүүдийн хоорондын хортой хамаарал суларч, экосистем өөрийгөө зохицуулах чадвартай болсон гэсэн үг юм. Эдгээр статистик үзүүлэлтүүдийн бууралт нь бичил биетний биобэлдмэлийн үйлчлэл үр дүнтэй ажилласныг баталж байна. 1-р бүдүүвч. Биобэлдмэлээр үйлчлүүлсэн Хонхор нуурын экосистемийн тогтвортой байдал ба регрессийн хамаарлын өөрчлөлт ДҮГНЭЛТ Бичил биетний биобэлдмэл болон шавар бөмбөгийг нуурын усанд хэрэглэснээр микробиологийн болон химийн шинжилгээний үр дүнгээс харахад дараах эерэг өөрчлөлтүүд ажиглагдаж Усны чанар Монгол улсын MNS 0900:2018 стандартад нийцсэн. Үүнд: • Бичил биетний ерөнхий тоо 3500-аас 184 болж буурсан бол Salmonella spp. болон Гэдэсний бүлгийн савханцар бүрэн арилсан. JOURNAL OF WATER RESEARCH AND ENGINEERING Vol.1, No 1 ISSN: 3105-8973 114 • Хүнд металлууд (Hg, Zn, Cr, Pb, Cd) стандартын хязгаарт хүрсэн. • Нитрит (91.6%), нитрат (73.3%), кальци (77.8%), хлорид (51.6%) зэрэг үзүүлэлтүүд 50-90%-иар буурсан. Регрессийн шинжилгээгээр биобэлдмэлийн боловсруулалт нь усны экосистемийн тогтвортой байдлыг сайжруулж, бохирдлын үзүүлэлтүүдийн хоорондын хамаарлыг сулруулсныг баталгаажуулсан. Регрессийн шинжилгээний үр дүн статистик ач холбогдолтой (p < 0.05). Энэ нь экосистем эрүүл, тогтвортой төлөвт шилжсэний шинж юм. Эдгээр үр дүн нь бичил биетнүүдийн усны химийн болон биологийн бохирдлыг бууруулах чадвар өндөр бөгөөд Хонхор нуурын экосистемийн нөхөн сэргэлт амжилттай явагдсаныг нотолж байна. АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ, НОМ ЗҮЙ [1] Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам. “Монгол орны байгаль орчны төлөв байдлын тайлан 2021-2023”. Улаанбаатар. 2023 он. хуудас 45,101-103 [2] Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам. “Монгол орны Байгаль орчны төлөв байдлын тайлан 2019-2020”. Улаанбаатар. 2020 он. хуудас 42,54-55, [3] Ж.Ариунзаяа, Ч.Батсүх, Н.Оюунбилэг.. “Ашигтай бичил биетийн биобэлдмэлээр тогтоол усны бохирдлыг бууруулах нь”. ШУТИС-ийн Эрдэм шинжилгээний бүтээлийн эмхэтгэл № 24(01)325. Улаанбаатар. 2024 он. хуудас 109-111. [4] Г.Даваа, Г.Данзанчадав, Б.Рагчаадулам, “Нуур. 1:5 000 000. Монгол Улсын Үндэсний Цахим Атлас“, ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэн, <https://www.mongolianatlas.ac.mn/mn/atlas/nature/water 2025 он. [5] Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам, “Монгол орны усны нөөцийн тойм судалгаа”. Улаанбаатар, 2022 он. [6] MNS (ISO) 9308-2:1998. “Усны чанар-Гэдэсний бүлгийн бичил биетэн , халуунд тэсвэртэй гэдэсний бүлгийн бичил биетэн болон таамаглаж буй E coli-г илрүүлэх ба тоолох 2-р хэсэг. Олон хуруу шилэнд (байж болох хамгийн их тоо) тодорхойлох”. [7] MNS (ISO) 19250:2017. “Усны чанар. Усан дахь салмонеллын төрлийн нянг илрүүлэх”. [8] MNS (ISO) 6222:1998. “Усны чанар. Амьдрах чадвартай бичил биетний тоог тогтоох - Тэжээлт орчин дотор буюу гадаргад нь ургасан нянгийн бөөгнөрлийг тоолох”. [9] MNS 5367:2004. “Хөрс. Гэдэсний бүлгийн нян, гэдэсний бүлгийн халуун даадаг нян болон байж болох E.Coli-г илрүүлэх”. [10] MNS 6341:2012. “Хөрсний чанар. Хөрсөнд эрүүлзүйн нян судлалын шинжилгээ хийх арга”. [11] MNS 4586:1998. “Усны орчны чанарын үзүүлэлт. Ерөнхий шаардлага” [12] Ч. Батцэцэг, “Микробиологийн практикум”. Улаанбаатар хот. 2011 он. хуудас 5. [13] MNS 0900:2018. “Хүрээлэн буй орчин. Эрүүл мэндийг хамгаалах. Аюулгүй байдал. Ундны ус. Эрүүл ахуйн шаардлага, чанар ба аюулгүй байдлын үнэлгээ” [14] UNDP. “The Ministry of Environment and Tourism (MET) in Mongoliaproject the development of its updated National Biodiversity Strategy and Action Plan (NBSAP)”. Ulaanbaatar. 2020. 15.2. [15] Higa, T., “Effective microorganisms: A biotechnology for mankind”. In J.F Parr, S.B. Hornick, and C.E Whitman (ed.) Processing of the First International Conference on Kyusei Nature Farming. U.S. Department of Agriculture, Washington, D.C., USA. 1991. P.8--14. [16] Zuraini Zakaria., “Effective Microorganisms (EM) Technology for Water Quality Restoration and Potential for Sustainable Water Resources and Management” International Environmental Modelling and Software Society (iEMSs). 2010 International Congress on Environmental Modelling and SoftwareModelling for Environment’s Sake, Fifth Biennial Meeting, Ottawa, Canada. 2010. [17] Natsagdorj, O., Nyamjav, I., Davaasambuu, B., Jargalsaikhan, A., & Chultem, B, “The result of effective microorganisms isolated from wastewater and soil”. Mongolian Journal of Agricultural Sciences, 2021. 32(1), 38–44, https://doi.org/10.5564/mjas.v32i1.1601 [18] Walther, M., Kamp, U., Nandintsetseg, N.-O., Dashtseren, A., & Temujin, K, “Glacial Lakes of Mongolia”. Geographies, 2024. 4(1), 21-39, https://doi.org/10.3390/geographies4010002 [19] Ryan J Newton 1, Stuart E Jones, Alexander Eiler, Katherine D McMahon, Stefan Bertilsson, “A guide to the natural history of freshwater lake bacteria”. National Center for Biotechnology Information. 2011. DOI: 10.1128/MMBR.00028-10 [20] Higa T. “An earth saving revolution: a means to resolve our world’s problems through effective microorganisms (EM)". Sunmark Publishing, Inc., Tokyo. 1998. [21] Akira Hiraishi et al., “Characterization of New Denitrifying Rhodobacter Strains Isolated from Photosynthetic Sludge for Wasterwater Treatment” Journal of Fermentation and Bioengineering. 1995. 79 (1): 39-44. [22] Field, A. “Discovering Statistics Using SPSS (5th ed.)”. Sage Publications. 2018. [23] Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. “Using Multivariate Statistics (7th ed.)”. Pearson. 2019. [24] IBM Corp. “IBM SPSS Statistics for Windows, Version 28.0”. Armonk, NY: IBM Corp. 2021 [25] Patel, A. "Sustainable solution for lake water purification in rural and peri-urban areas using natural materials." Science Direct. DOI:10.1016/j.matpr.2020.03.473 [26] Igiri BE, Okoduwa SIR, Idoko GO, Akabuogu EP, Adeyi AO, Ejiogu IK. “Toxicity and Bioremediation of Heavy Metals Contaminated Ecosystem from Tannery Wastewater: A Review”. J Toxicol. 2018 Sep 27;. doi: 10.1155/2018/2568038. [27] Maria Ledin., “Accumulation of metals by microorganisms — processes and importance for soil systems” Earth-Science Reviews. 2000. 51(1–4): 1-31. https://doi.org/10.1016/S0012-8252(00)000088. [28] Mohseni-Bandpi A, Elliott DJ, Zazouli MA. “Biological nitrate removal processes from drinking water supply-a review”. J Environ Health Sci Eng. 2013. 11(1):35. doi: 10.1186/2052-336X-11-35. [29] Ucisik, A. S., Henze M. “Biological denitrification of fertilizer wastewater at high calcium chloride concentrations”. Water SA.2004. 30 (2). [30] Yi Ren, Junfeng Su, Zhao Wang, Yifei Li,. “Hydrogel microbial reactor based on microbially induced calcium precipitation for the removal of calcium, cadmium and nitrate from groundwater”. Journal of Environmental Chemical Engineering. 2023. 11(3). https://doi.org/10.1016/j.jece.2023.10986 [31] Wahidah, W., & Azman, S. “Improvement of water quality using effective microorganisms (EM) technology”. Faculty of Civil Engineering, Universiti Teknologi. Malaysia. 2016. https://civil.utm.my/wp-content/uploads/2016/12/Improvement-ofWater-Quality-using-Effective-Microorganisms.pdf [32] Van der Steen, N. P., & Korthals, M. “Cyanobacteria blooms cannot be controlled by effective microorganisms (EM-mudballs)”. Water Research, 2015. 83, 27–36. https://doi.org/10.1016/j.watres.2015.05.031 [33] Osborne, J. W., & Waters, E. “Four Assumptions of Multiple Regression That Researchers Should Always Test”. Practical Assessment, Research, and Evaluation, 2002. 8(1). 1-9.