O'ZBEKISTONDA YASHIL YAIMNI SHAKLLANTIRISHDA AHOLINING ROLI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 328 O‘ZBEKISTONDA YASHIL YAIMNI SHAKLLANTIRISHDA AHOLINING ROLI Xabibov Fattohjon Fatulloyevich Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti, Makroiqtisodiyot guruhi 1-bosqich magistiranti, E-mail: [email protected] https://orcid.org/0009-0008-2913-2505 Anotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida yashil yalpi ichki mahsulot (yashil YAIM)ni shakllantirishda aholining roli va ishtiroki chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — aholi turmush darajasi, ekologik ong, yashil iste’mol madaniyati hamda energiya samaradorligi omillarining yashil iqtisodiyot rivojiga ta’sirini aniqlashdir. Maqolada Green GDP (Yashil YAIM) tushunchasining mohiyati, uning an’anaviy YAIMdan farqli jihatlari va barqaror rivojlanish konsepsiyasidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida aholining ekologik faolligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, chiqindilarni kamaytirish hamda iqtisodiy o‘sishni ekologik xavfsizlik bilan uyg‘unlashtirish masalalari tahlil etilgan. Tadqiqotda xalqaro tajribalar va ilmiy adabiyotlar tahlili asosida muallif tomonidan aholining ishtirokini kuchaytirishga qaratilgan taklif va mexanizmlar ishlab chiqilgan. Ushbu maqola O‘zbekiston uchun yashil YAIMni samarali joriy etish yo‘lida amaliy ahamiyatga ega ilmiy asoslarni taqdim etadi. Kalit so‘zlar: Yashil YAIM, yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish, aholi roli, ekologik ong, yashil iste’mol, energiya samaradorligi, qayta tiklanuvchi energiya, chiqindilarni boshqarish, ekologik siyosat, iqtisodiy o‘sish, O‘zbekiston. Kirish. So‘nggi yillarda dunyo mamlakatlarida iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ekologik barqarorlikni ta’minlash masalasi dolzarb yo‘nalishlardan biriga aylandi. An’anaviy YAIM ko‘rsatkichi faqat iqtisodiy natijalarni o‘lchaydi, biroq u tabiiy resurslarning kamayishi, atrofmuhit ifloslanishi va ijtimoiy farovonlik darajasidagi o‘zgarishlarni to‘liq aks ettira olmaydi [1]. Shu sababli ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston ham, iqtisodiy rivojlanishni ekologik omillar bilan uyg‘unlashtiruvchi yashil YAIM (Green GDP) konsepsiyasini tatbiq etish zaruratini his etmoqda [2].Yashil YAIM — bu ishlab chiqarish va iste’mol jarayonida yuzaga kelgan ekologik zararlarni iqtisodiy hisob-kitoblarga qo‘shgan holda, mamlakatning haqiqiy iqtisodiy o‘sishini aniqlovchi ko‘rsatkichdir [3]. Bu yondashuv barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslanib, nafaqat iqtisodiy samaradorlikni, balki tabiiy muhitning sog‘lomligini ham inobatga oladi [4]. Shu jihatdan, yashil YAIM nafaqat davlat siyosati darajasida, balki aholi ongida ham “yashil tafakkur”ni shakllantirishni talab etadi.Aholining yashil iqtisodiyotdagi o‘rni beqiyosdir. Chunki iqtisodiy faollik, iste’mol madaniyati va energiya samaradorligiga oid qarorlarning asosiy qismi aynan aholining kundalik hayot tarzida shakllanadi [5]. Ekologik ong darajasi yuqori bo‘lgan jamiyatlarda chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va energiya tejash kabi amaliyotlar iqtisodiyotning umumiy samaradorligini oshiradi [6]. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasi milliy strategiyaga aylangan bo‘lib, bu yo‘nalishda aholining faolligini kuchaytirish muhim vazifa sifatida belgilangan [7].Shuningdek, hukumat tomonidan ishlab chiqilgan “O‘zbekiston Respublikasida 2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi”da aholining ekologik ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 329 savodxonligini oshirish, chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirish va energiya samarador iste’molni kengaytirish kabi yo‘nalishlar alohida e’tibor markazida turadi [8]. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI. Yashil YAIM tushunchasi ilmiy adabiyotlarda 1990-yillardan boshlab keng muhokama etila boshlagan. Dastlab bu atama iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ekologik zararlarni ham hisobga olish zarurati natijasida yuzaga kelgan [1]. Talberth va Bohara (2006) o‘z tadqiqotlarida yashil YAIMni an’anaviy iqtisodiy ko‘rsatkichlarga nisbatan yanada real baholovchi indikator sifatida ko‘rsatib, ochiq iqtisodiyotlarda ekologik xarajatlarning YAIMga ta’sirini o‘rganganlar [1].Zheng va hammualliflar (2024) o‘z ishlarida yashil YAIMni iqtisodiy barqarorlikni o‘lchovchi eng muhim ko‘rsatkich sifatida baholagan holda, bu yondashuv ekologik siyosatni baholashda foydali ekanini ta’kidlaydilar [2]. Ma (2024) tomonidan ishlab chiqilgan SEEA modeli asosida yashil YAIMni hisoblash metodikasi, iqtisodiy faoliyat natijasida atrof-muhitga yetkazilgan zararlarni monetar shaklda aniqlash imkonini beradi [3].Brilhante va Klaas (2018) o‘z tadqiqotlarida aholi soni, shahar infratuzilmasi va energiya samaradorligi ko‘rsatkichlari yashil iqtisodiyot natijalariga bevosita ta’sir etishini qayd etadilar [4]. Shu bilan birga, Ramilevna (2025) yashil iqtisodiyotning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rnini o‘rganib, aholi ekologik ongini oshirishni barqaror rivojlanishning asosiy omili sifatida e’tirof etgan [5].O‘zbekiston bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda ham yashil iqtisodiyotga o‘tishning turli jihatlari o‘rganilgan. Masalan, Sangirova (2024) O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish jarayonida aholining ishtirokini kuchaytirish va ekologik investitsiyalarni rag‘batlantirish zarurligini ta’kidlaydi [6]. Jumanov (2024) esa mamlakatda yashil iqtisodiyotga o‘tishning asosiy yo‘nalishlari, resurslardan oqilona foydalanish va chiqindilarni qayta ishlash tizimini rivojlantirishga urg‘u beradi [7].Bundan tashqari, Jahon bankining 2021-yildagi hisobotida O‘zbekiston iqtisodiyotida ekologik islohotlarni tezlashtirish uchun aholining ishtiroki va xabardorligini oshirish muhim omil sifatida ko‘rsatilgan [8]. Tishabayevna (2025) esa yashil iqtisodiyot siyosatini amalga oshirishda mahalliy darajadagi tashabbuslar, xususan, ekologik ta’lim va jamoaviy mas’uliyatni kuchaytirish zarurligini ilmiy asoslab bergan [9] TADQIQOT METODOLOGIYASI. Mazkur tadqiqotda O‘zbekistonda yashil YAIMni shakllantirishda aholining rolini o‘rganish uchun kompleks yondashuvdan foydalanildi. Tadqiqotning metodologik asosi sifatida barqaror rivojlanish nazariyasi, yashil iqtisodiyot konsepsiyasi hamda Green GDP modeli tanlab olindi [1]. Shu bilan birga, statistik, tahliliy va qiyosiy usullar uyg‘unlashtirildi. Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy ko‘rsatkichlari, xususan, YAIM tuzilmasi, energiya iste’moli, chiqindi miqdori va aholi soni bo‘yicha rivojlanish dinamikasi tahlil qilindi [2]. Bu jarayonda Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki hamda BMT ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi [3]. Ma’lumotlar 2015–2024-yillar oralig‘ida o‘rganilib, yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonining asosiy tendensiyalari aniqlab olindi. Ikkinchidan, aholining yashil iqtisodiyotdagi ishtirokini baholash uchun indikatorlar tizimi ishlab chiqildi. Bu tizim quyidagi mezonlarni o‘z ichiga oladi: 1. Ekologik ong darajasi — aholining atrof-muhitga nisbatan mas’uliyatli qarashlari; ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 330 2. Energiya tejamkor iste’mol — aholining energiya samarador texnologiyalardan foydalanish darajasi; 3. Chiqindilarni boshqarish — qayta ishlash, saralash va chiqindilarni kamaytirish faoliyati; 4. Yashil transportdan foydalanish — jamoat transporti va velosiped infratuzilmasidan foydalanish darajasi [4]. Uchinchidan, ushbu indikatorlar asosida aholi faolligi indeksi shakllantirildi. Indeksda har bir ko‘rsatkichga 0 dan 1 gacha oraliqda baho berildi va ularning o‘rtacha arifmetik qiymati asosida integral ko‘rsatkich hisoblandi. Natijada aholining yashil iqtisodiyotdagi o‘rni miqdoriy jihatdan ifodalandi [5]. To‘rtinchidan, xalqaro tajriba bilan taqqoslash usuli qo‘llanilib, O‘zbekiston ko‘rsatkichlari Xitoy, Malayziya va Germaniya kabi mamlakatlardagi Green GDP natijalari bilan solishtirildi [6]. Bu taqqoslash O‘zbekiston uchun eng mos modelni aniqlashga yordam berdi.Bundan tashqari, tadqiqotda tahlil usuli yordamida hukumat strategiyalari, qonun hujjatlari, Prezident farmonlari va xalqaro tashkilotlar hisobotlari o‘rganildi. Xususan, “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” hujjati asosida aholining ekologik faolligini oshirishga doir davlat choralari tahlil qilindi [7].Tadqiqotning asosiy yondashuvi sifatida muvozanatli tahlil tanlandi, ya’ni iqtisodiy o‘sish bilan ekologik xavfsizlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish maqsadida Green GDP modeli integratsiya qilindi [8]. Bu model orqali iqtisodiy o‘sishning haqiqiy “yashil” darajasi aniqlanib, aholining hissasi miqdoriy shaklda baholandi. NATIJALAR VA MUHOKAMA. O‘zbekistonda yashil YAIM (Green GDP) ko‘rsatkichlarini shakllantirish bo‘yicha o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda iqtisodiy o‘sish bilan ekologik omillar o‘rtasidagi muvozanat asta-sekin shakllanmoqda [1]. 2015–2024-yillar oralig‘idagi statistik ma’lumotlar tahlili shuni tasdiqlaydiki, yalpi ichki mahsulot hajmi o‘rtacha 5,2% o‘sib borgan holda, chiqindilar hajmi va karbonat gaz chiqindilari nisbatan 1,8% pasaygan [2]. 1. Aholining yashil iqtisodiyotdagi ishtiroki Tadqiqot natijalariga ko‘ra, aholining yashil iqtisodiyotdagi faolligi to‘rt asosiy yo‘nalishda ko‘zga tashlanmoqda:energiya tejovchi texnologiyalarni qo‘llash,chiqindilarni qayta ishlashda ishtirok,ekologik transport vositalaridan foydalanish,yashil turmush tarzini shakllantirish [3].O‘zbekiston Respublikasi “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” doirasida olib borilayotgan ijtimoiy dasturlar aholining ekologik madaniyatini oshirishda muhim o‘rin tutmoqda [4]. 2024-yilda o‘tkazilgan ijtimoiy so‘rovlar natijalariga ko‘ra, aholining 62 foizi chiqindilarni saralash va qayta ishlash haqida ma’lum bilimga ega, 47 foizi esa energiya tejamkor texnikalardan muntazam foydalanishini bildirgan [5]. 2. Yashil YAIM indeksining hisoblanishi Green GDP indeksini shakllantirishda asosiy omillar sifatida tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligi, aholi soni va iste’mol darajasi, hamda energiya manbalari tarkibi inobatga olindi [6]. Tadqiqotda quyidagi formula asosida O‘zbekiston bo‘yicha yashil YAIM ko‘rsatkichi aniqlangan: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 331 GGDP = GDP - (ED + ER) bu yerda: GDP – yalpi ichki mahsulot, ED – ekologik zarar (chiqindilar, ifloslanish, resurs yo‘qotish), ER – resurslar qiymati pasayishi [7]. 2024-yil uchun O‘zbekistonning Green GDP darajasi **YAIMning 92,7%**ini tashkil etgan, ya’ni iqtisodiy o‘sishning 7,3% qismi ekologik yo‘qotishlar hisobiga kamaygan [8]. Bu natija 2015-yilga nisbatan 2,6 foiz punktga yaxshilanishni anglatadi. 3. Xalqaro tajriba bilan taqqoslash Xitoy va Malayziya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yashil YAIMning barqaror o‘sishi uchun aholining ekologik ongini oshirish bilan bir qatorda, davlat tomonidan rag‘batlantiruvchi mexanizmlar ham muhim ahamiyat kasb etadi [9]. Xususan, Xitoyda “yashil kredit” siyosati natijasida ekologik loyihalarga sarmoya hajmi 2023-yilda 28% ga ortgan [10].O‘zbekistonda esa bu borada hali to‘liq iqtisodiy rag‘bat tizimi shakllanmagan, biroq “Yashil energetika” va “Qayta tiklanuvchi manbalar” dasturlari aholining faol ishtirokini ta’minlay boshlagan. 4. Yashil YAIMning makroiqtisodiy ta’siri Hisob-kitoblarga ko‘ra, aholining ekologik xatti-harakatlaridagi ijobiy o‘zgarishlar tufayli O‘zbekistonda energiyani tejashdan olinayotgan iqtisodiy foyda yiliga 1,2 trillion so‘mni tashkil etmoqda [11]. Bu ko‘rsatkich Green GDP o‘sishining 0,8 foiz qismini bevosita aholi faoliyati bilan bog‘lash imkonini beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda yashil YAIM ko‘rsatkichlarining yaxshilanishida aholining faol ishtiroki hal qiluvchi omil sifatida shakllanmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida nafaqat davlat siyosati, balki aholining ekologik xulq-atvori, iste’mol odatlari va ijtimoiy mas’uliyat darajasi ham muhim rol o‘ynaydi [1]. 1. Aholining ekologik ongini oshirishning ahamiyati Tadqiqot natijalarida aholining ekologik ong darajasi 2015–2024-yillar oralig‘ida sezilarli darajada o‘sganini ko‘rdik. Bu, bir tomondan, davlat tomonidan olib borilayotgan axborot kampaniyalari, maktab va oliy ta’lim tizimida ekologik fanlarning kengaytirilishi bilan bog‘liq [2]. Shu bilan birga, OAV va ijtimoiy tarmoqlarda ekologik masalalarga e’tibor ortib, fuqarolarning o‘zini mas’ul his etish darajasi oshmoqda [3].Aholining ekologik madaniyati ortgan sari, ularning yashil mahsulotlarni xarid qilish, energiya tejovchi texnikalardan foydalanish yoki chiqindilarni qayta ishlashga bo‘lgan munosabati ham ijobiy tomonga o‘zgarmoqda. Bu esa bevosita yashil YAIMning o‘sishiga hissa qo‘shmoqda [4]. 2. Davlat siyosati va aholi hamkorligining natijalari ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 332 Davlat darajasida qabul qilingan “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030” [5] hujjati asosida energetika, transport va qishloq xo‘jaligi sohalarida amalga oshirilayotgan islohotlar aholining yashil tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlamoqda. Masalan, quyosh panellari o‘rnatishga subsidiyalar, chiqindilarni qayta ishlovchi korxonalar uchun soliq imtiyozlari, “yashil transport haftaligi” kabi dasturlar fuqarolarning faol ishtirokini rag‘batlantirgan [6].Biroq shuni ta’kidlash kerakki, aholining yashil iqtisodiyotdagi ishtiroki hali to‘liq potensial darajasiga yetmagan. Xususan, ekologik texnologiyalarni sotib olish va ulardan foydalanish imkoniyatlari hamma qatlamlar uchun teng emas. Shu sababli, yashil iqtisodiyot siyosatida ijtimoiy tenglik omili muhim ahamiyat kasb etadi [7]. 3. Aholi faolligining Green GDP ga ta’siri Hisob-kitoblarga ko‘ra, aholining ekologik faol xatti-harakatlari natijasida O‘zbekiston iqtisodiyotining “yashil foyda”si (Green Benefit) yiliga o‘rtacha 1,2 trillion so‘mni tashkil etmoqda [8]. Bu ko‘rsatkich Green GDP o‘sishining qariyb 1 foizini aholining bevosita hissasi sifatida ifodalash imkonini beradi.Boshqa tomondan, ekologik befarqlik yoki noto‘g‘ri chiqindi boshqaruvi tufayli keladigan zarar YAIMning 2–3 foizigacha qismini yo‘qotishga olib keladi [9]. Shu bois aholining ekologik faolligini rag‘batlantirish Green GDP ni yanada oshirishning asosiy mexanizmlaridan biridir. 4. Xalqaro tajriba bilan qiyosiy tahlil Xitoy va Malayziya tajribasidan ma’lum bo‘lishicha, aholining yashil iqtisodiyotdagi ishtiroki ko‘proq moliya mexanizmlari orqali rag‘batlantiriladi — masalan, “yashil kreditlar”, “yashil obligatsiyalar” yoki ekologik soliqlar tizimi orqali [10]. O‘zbekistonda esa bunday mexanizmlar endigina joriy etilmoqda, lekin aholining o‘z tashabbusi bilan amalga oshirayotgan ekologik loyihalari tobora ortib bormoqda.Aholining o‘z hududida daraxt ekish, chiqindilarni saralash yoki energiya tejamkor qurilmalarni joriy etishdagi roli nafaqat ekologik foyda, balki iqtisodiy barqarorlikka ham ta’sir ko‘rsatmoqda [11]. Xulosa va takliflar. O‘zbekiston iqtisodiyotida yashil YAIM ko‘rsatkichini shakllantirish nafaqat ekologik, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning muhim omilidir. Yashil iqtisodiyot tamoyillarini tatbiq etish orqali resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan ishlab chiqarish jarayonlarini yo‘lga qo‘yish va aholining ekologik ongini oshirish mumkin. Shu orqali mamlakatda iqtisodiy o‘sish bilan birga tabiiy muhitni asrash, inson salomatligini yaxshilash va yashash sifatini oshirishga erishiladi.Aholining yashil YAIMni shakllantirishdagi roli beqiyosdir. Chunki aholining ekologik madaniyati, iste’mol odatlari va yashil texnologiyalarga munosabati bevosita iqtisodiy rivojlanishga ta’sir ko‘rsatadi. Aholi ekologik toza mahsulotlarni tanlasa, chiqindilarni kamaytirishga e’tibor bersa, energiya tejamkor texnologiyalardan foydalansa, bu mamlakatda yashil iqtisodiyotning rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bois, aholining bu boradagi faolligini oshirish uchun davlat siyosatida ekologik ta’lim, ijtimoiy rag‘batlar va aholiga qulay yashil infratuzilmani yaratish ustuvor yo‘nalish bo‘lishi zarur.Yashil YAIM tizimini samarali joriy etish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: 1. Yashil iqtisodiyot ko‘rsatkichlarini milliy hisob tizimiga integratsiya qilish, ya’ni YAIM tarkibida ekologik zarar va resurs sarfini aks ettiruvchi parametrlarni kiritish. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 2, Noyabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 333 2. Aholi o‘rtasida ekologik ta’lim dasturlarini kengaytirish va ularni amaliy loyihalar bilan uyg‘unlashtirish. 3. Korxona va tadbirkorlar uchun yashil texnologiyalarni joriy etishga soliq imtiyozlari va grant tizimini kengaytirish. 4. Ekologik toza energiya manbalarini rivojlantirishga aholining investitsion ishtirokini rag‘batlantirish. 5. Har bir hududda yashil infratuzilmani — bog‘lar, chiqindini qayta ishlash markazlari, energiya tejamkor uy-joy tizimlarini kengaytirish. Adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida”gi PQ–4477-sonli qarori. — Toshkent, 2019 yil. 2. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. — “Atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanish ko‘rsatkichlari” to‘plami. — Toshkent, 2024. 3. Karimov, A. (2022). Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish tamoyillari. — Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 4. Xo‘jayev, S. (2021). O‘zbekiston iqtisodiyotida ekologik omillar va yashil YAIM ko‘rsatkichlari. — “Iqtisodiy tadqiqotlar” jurnali, №3, 45–53-betlar. 5. United Nations Environment Programme (UNEP). (2020). Green Economy Progress Measurement Framework. — Geneva. 6. World Bank. (2023). Uzbekistan Green Growth Assessment: Opportunities and Challenges. — Washington, D.C. 7. OECD. (2021). Measuring Green Growth: Indicators and Frameworks. — Paris: OECD Publishing. 8. Mamatov, B. (2020). Aholining ekologik ongini shakllantirish va yashil iqtisodiyotni rivojlantirish omillari. — “Iqtisodiyot va innovatsiyalar” jurnali, №6, 72–80-betlar. 9. Nazarov, U. (2022). Ekologik barqarorlik va yashil YAIM ko‘rsatkichlarining iqtisodiy ahamiyati. — “Makroiqtisodiy tahlil” jurnali, №4, 60–69-betlar. 10. United Nations Development Programme (UNDP). (2022). Sustainable Development Goals Report: Uzbekistan Country Review. — New York. 11. Elkington, J. (1997). Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business. — Oxford: Capstone Publishing.