MUSTAQILLIK DAVRIDA O'ZBEKISTONDA OLIMPIYA HARAKATINING RIVOJLANISH TARIXI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 26 MUSTAQILLIK DAVRIDA O‘ZBEKISTONDA OLIMPIYA HARAKATINING RIVOJLANISH TARIXI Raxmatov Fozilxon Xamroxon o’g’li Millat umidi universiteti Annotatsiya: Maqolada O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng olimpiya harakatining shakllanishi va rivojlanishi yoritilgan. Milliy Olimpiya qo‘mitasining tashkil etilishi, sport tizimidagi islohotlar hamda sportchilarimizning xalqaro yutuqlari tahlil qilingan. Shuningdek, yoshlar va ayollar sportining rivoji hamda olimpiya g‘oyalarining ma’naviy ahamiyati ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, mustaqillik, olimpiya harakati, sport, islohot, Milliy Olimpiya qo‘mitasi. Аннотация: В статье рассматривается развитие олимпийского движения в Узбекистане после обретения независимости. Отмечены создание Национального олимпийского комитета, спортивные реформы и достижения узбекских спортсменов. Освещено значение олимпийских идей и развитие спорта среди молодёжи и женщин. Ключевые слова: Узбекистан, независимость, олимпийское движение, спорт, реформы, НОК. Annotation: The article analyzes the development of the Olympic movement in Uzbekistan after independence. It highlights the establishment of the National Olympic Committee, sports reforms, and athletes’ international achievements. The importance of Olympic ideals and youth and women’s sports development is also discussed. Keywords: Uzbekistan, independence, Olympic movement, sport, reforms, National Olympic Committee. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan 1991-yil mamlakat hayotining barcha sohalarida, jumladan sport sohasida ham yangi davrni boshlab berdi. Mustaqillik yillarida sport tizimi tubdan isloh qilindi, xalqaro sport maydonlarida O‘zbekiston nomini baland ko‘targan sportchilar avlodi shakllandi. Ayniqsa, olimpiya harakati milliy g‘urur va Vatanga sadoqat timsoliga aylandi [1]. Olimpiya o‘yinlari – bu nafaqat sport musobaqasi, balki xalqlar o‘rtasida tinchlik, do‘stlik va o‘zaro hurmatni targ‘ib etuvchi xalqaro harakatdir. Shu sababli ham O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida xalqaro olimpiya oilasiga qo‘shilishi mamlakat sport tarixidagi muhim voqea bo‘ldi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, mamlakatda sport sohasini mustaqil boshqarish tizimini yaratish zarur edi. Shu maqsadda 1992-yil 21-yanvarda O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasi (MOQ) tashkil etildi [2]. Bu qo‘mita 1993-yilda Xalqaro Olimpiya qo‘mitasi (XOQ) tomonidan rasman tan olindi. Bu tan olinishi bilan O‘zbekiston sportchilari 1994-yildan boshlab olimpiya o‘yinlarida mustaqil davlat sifatida ishtirok etish huquqiga ega bo‘ldilar. MOQning asosiy maqsadi – sport turlarini rivojlantirish, sportchilarni xalqaro musobaqalarga tayyorlash va yoshlar orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etishdan iborat bo‘ldi [3]. O‘zbekiston sportchilari ilk bor mustaqil davlat sifatida 1996-yil AQShning Atlanta shahrida o‘tgan yozgi Olimpiya o‘yinlarida qatnashdilar. Bu o‘yinlarda bokschi Mohammadqodir Abdullayev oltin medalni qo‘lga kiritib, mustaqil O‘zbekistonning birinchi olimpiya chempioni bo‘ldi [4]. Shuningdek, kurashchi Armen Bagdasarov kumush medalni qo‘lga kiritgan edi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 27 2000-yil Sidney, 2004-yil Afina va 2008-yil Pekin Olimpiadalarida O‘zbekiston sportchilari o‘z pozitsiyalarini yanada mustahkamlab bordilar. Shu davrda mamlakatda sport infratuzilmasi kengaytirildi: viloyatlarda sport kollejlar, olimpiya zahiralari maktablari va sport zallari barpo etildi [5]. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov bu borada shunday degan edi: “Sport – bu xalqning g‘ururi, yosh avlodni sog‘lom va vatanparvar qilib tarbiyalashning eng samarali yo‘lidir” [6]. Bu so‘zlar mustaqillikning dastlabki yillarida sportni davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylantirishda asosiy g‘oya bo‘lib xizmat qildi. 2017-yildan boshlab mamlakatda sport sohasini yanada rivojlantirish maqsadida qator islohotlar amalga oshirildi. O‘zbekiston Respublikasida sport sohasini tartibga soluvchi qator normativhuquqiy hujjatlar qabul qilindi. Ular olimpiya harakatini huquqiy, tashkiliy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi: - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ–3031-sonli qarori — “Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. Ushbu qaror bilan aholining keng qatlamlarini sportga jalb qilish, mahalla, maktab va oliy ta’lim muassasalarida sport musobaqalarini muntazam o‘tkazish tizimi yo‘lga qo‘yildi. Qaror asosida yangi sport inshootlari qurilishi va mavjudlarining rekonstruksiyasi belgilandi [3]. - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi PF–5924-sonli farmoni — “O‘zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish hamda ommaviylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. Mazkur farmon sport sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish, sport federatsiyalari faoliyatini muvofiqlashtirish va sportchilarni xalqaro musobaqalarga tayyorlash jarayonini kuchaytirish maqsadida qabul qilingan [4]. - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 6-apreldagi 162-sonli qarori — “Olimpiya va Paralimpiya o‘yinlarida g‘olib va sovrindor bo‘lgan sportchilar faoliyatini keng targ‘ib qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. Qarorga ko‘ra, olimpiya va paralimpiya g‘oliblari ommaviy axborot vositalarida targ‘ib etilishi, sportchilar uchun rag‘bat tizimi joriy etilishi belgilandi [5]. - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 14-fevraldagi PQ–127-sonli qarori — “O‘zbekiston sportchilarining navbatdagi yozgi va qishki Olimpiya hamda Paralimpiya o‘yinlariga tayyorgarligini jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. Ushbu qaror sportchilar uchun zamonaviy tayyorgarlik bazalarini yaratish, murabbiylar malakasini oshirish va sportchilarni tibbiy hamda psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini yo‘lga qo‘yishga qaratilgan [6]. - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 8-iyuldagi PQ–221-sonli qarori — “O‘zbekiston sportchilarining 2028-yilgi Olimpiya va Paralimpiya o‘yinlariga tayyorgarligini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. Qaror bilan sportchilarni tayyorlashning uzluksiz tizimi shakllantirildi, sport federatsiyalariga aniq vazifalar belgilandi [7]. Mazkur hujjatlar sport siyosatining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi va olimpiya harakati uchun mustahkam huquqiy asos yaratdi. Yoshlar orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib etish maqsadida “Umid nihollari”, “Barkamol avlod” va “Universiada” kabi sport musobaqalari yo‘lga qo‘yildi. Bu musobaqalar o‘zbek sportining kelajagini belgilovchi yosh iste’dodlarni aniqlashga xizmat qilmoqda [8]. So‘nggi yillarda O‘zbekiston sportchilari xalqaro miqyosda yanada ko‘proq muvaffaqiyatlarga erishmoqdalar. 2016-yil Rio-de-Janeyro Olimpiadasida O‘zbekiston delegatsiyasi 4 ta oltin, 2 ta kumush va 7 ta bronza medal bilan jahon reytingida yuqori o‘rinlardan birini egalladi [9]. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 28 Ayniqsa, bokschilar Hasanboy Do‘stmatov, Shaxram G‘iyosov va Rustam To‘laganovlar muvaffaqiyatli chiqishlari bilan xalq e’tiborini qozondilar. Tokio-2021 Olimpiadasida esa dzyudochi Diyorbek Urozboev, taekvondochi Ulug‘bek Rashitov va gimnastikachi Oksana Chusovitina kabi sportchilar O‘zbekiston nomini yana bir bor yuksak cho‘qqilarga olib chiqdilar [10]. 2024-yil Parijda bo‘lib o‘tgan yozgi Olimpiya o‘yinlarida O‘zbekiston tarixiy yutuqlarga erishdi. Mamlakat 16 ta sport turida 90 nafar sportchi bilan qatnashdi va jami 13 ta medal (8 oltin, 2 kumush, 3 bronza) qo‘lga kiritdi [1]. Bu natija O‘zbekiston tarixidagi eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi. Ushbu yutuqlarning aksariyati bokschilar, dzyudochilar, taekvondochilar hamda kurashchilar hissasiga to‘g‘ri keladi. Ayniqsa, boks yo‘nalishida 5 ta oltin medal qo‘lga kiritilishi xalqaro sport maydonida O‘zbekiston maktabining nufuzini oshirdi [2]. Bu ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, mustaqillik yillarida O‘zbekistonda olimpiya harakatida sifat va miqdor jihatdan katta o‘sish yuz berdi. Ayniqsa Parij-2024 o‘yinlari O‘zbekiston sportchilari uchun burilish nuqtasi bo‘lib, qatnashuvchilarning ko‘pligi (90 nafar) va sport turlarining xilma-xilligini oshganligi natijalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Bokschilik O‘zbekiston uchun kalit yo‘nalish bo‘lib qolmoqda — 5 ta oltin medal bilan ayniqsa ajralib turdi. Bu esa sportchilarning tayyorgarlik darajasi, murabbiylar tajribasi hamda infratuzilmaning rivojlanganligini ko‘rsatadi. Natijalar tahlili esa shuni ochib beradi: yuqori natijaga erishish uchun davlat va sport muassasalari tomonidan sezilarli mablag‘ ajratilmoqda. Bu holat kelgusida ham olimpiya harakatining yanada rivojlanishiga ijobiy bir nishona boʻldi. Olimpiya harakati – bu faqat musobaqa emas, balki insoniy qadriyatlar, tinchlik, do‘stlik va milliy birlikni mustahkamlovchi ijtimoiy harakatdir. O‘zbekiston sportchilari xalqaro maydonlarda o‘zlarining xulq-atvori, intizomi va mehnatsevarligi bilan boshqalarga o‘rnak bo‘lib kelmoqdalar. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Sportchi – bu nafaqat medallar egasi, balki xalqimizning orzu-umidlari va vatanparvarlik ruhi timsolidir” [11]. Demak, olimpiya harakati yoshlar ongida mehnatsevarlik, fidoyilik va Vatanga sadoqat tuyg‘ularini shakllantiradi. Shu bois, bu soha O‘zbekiston kelajagi uchun strategik ahamiyatga ega yo‘nalish hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, mustaqillik yillarida O‘zbekiston olimpiya harakati jadal rivojlandi. Dastlabki yutuqlardan boshlab, bugungi kunga kelib mamlakat xalqaro sport maydonida o‘zining mustahkam o‘rniga ega bo‘ldi. Davlat rahbariyati tomonidan yaratilgan sharoitlar, murabbiylar mehnati va yosh sportchilarning g‘ayrati natijasida O‘zbekistonning olimpiya harakati yuksak bosqichga ko‘tarildi. Kelajakda bu yo‘nalishda yangi avlod sportchilari O‘zbekiston bayrog‘ini yanada balandroq ko‘tarishlariga ishonch katta. Chunki mustaqil O‘zbekiston uchun sport – bu milliy g‘urur va jahon sahnasidagi faxr manbaidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasi rasmiy sayti – www.olympic.uz 3. “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonun. – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 2015. 4. O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasi rasmiy sayti — www.olympic.uz 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ–3031-sonli qarori — “Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 2, November 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 29 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi PF–5924-sonli farmoni — “O‘zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish hamda ommaviylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 6-apreldagi 162-sonli qarori — “Olimpiya va Paralimpiya o‘yinlarida g‘olib va sovrindor bo‘lgan sportchilar faoliyatini keng targ‘ib qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 14-fevraldagi PQ–127-sonli qarori — “O‘zbekiston sportchilarining navbatdagi yozgi va qishki Olimpiya hamda Paralimpiya o‘yinlariga tayyorgarligini jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 8-iyuldagi PQ–221-sonli qarori — “O‘zbekiston sportchilarining 2028-yilgi Olimpiya va Paralimpiya o‘yinlariga tayyorgarligini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 10. Xalqaro Olimpiya qo‘mitasi (IOC) hisobotlari, 1996–2008-yillar. 11. Rio-2016 Olimpiadasi rasmiy natijalari (IOC Report). 12. Tokio-2021 Olimpiadasi tahliliy hisobotlari, MOQ nashri, 2022-yil. 13. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021.