TÓMENGI AMUDARIYA BOYLARI SUWLARI BALIQLARINIŃ IZERTLENIW TARIYXI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 24 TÓMENGI AMUDARIYA BOYLARI SUWLARI BALIQLARINIŃ IZERTLENIW TARIYXI Seytnazarov S., Allambergenova D., Aytbaeva H. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Ózbekstan Respublikası Рrezidenti Sh.M.Mirzieevtiń 2017 jıl 7 –fevraldagi 4947 sanlı qararı «Ózbekstan Respublikasın rawajlandırıwdıń bes tiykarǵı baǵdarı boyınsha Háreketler strategiyası»na bagıshlanıp qarar sociallıq tarawdı rawajlandırıwga qaratılǵan. Xalqımızdıń azıq awqat qáwipsizligin támiyinlewde diyxanshılıqtı, sharwalıqtı, qusshılıqtı rawajlandırıw menen birge balıqshılıq tarawın rawajlandırıwda úlken áxmiyetke iye bolıp tabıladı. Tόmengi Amudariya boyları suwları ixtiofaunası sonǵı 50-60 jıl ishinde tur sanı. Olardıń populyatsiları suw tamtarıslıǵı sebepli tez tezden όzgerip turmaqta. Tόmengi Amudariya boyları suwları ixtiofawnasınıń izertleniw tarıyhın úyreniwhám analizlew arqalı bul aymaqtın balıqları tuwralı teoriyalıq maǵlıwmatlar toplaw úlken áhmiyetke iye Bul aymaqtın balıqları hám olardıń awqatlıq organizmleri tuwralı maǵlıwmatlar onsha ko’p emes. Tόmengi Amudariya boyları suwları balıqları eń dáslep Berg, Nikolskiy, Turdakov, Sagitov, Shopashnikovalar tárepinen izertlengen Joqarıdaǵı alımlar tiykarınan Aral teńizi hám tόmengi Amudariya boyları suwlarında o’ndirislik áhmiyetke iye bolǵan balıqlardıń tirishilik etiwiniń izeritlegen. Ásirese tόmengi Ámiwdárya boyları suwlarnıń balıqlarınıń kelip shıǵıwı, zoogeografiyalıq tarqalıwı hám balıqlarınıń túr quramı olardıń san muǵdarları joqarıda atı ko’rsetilgen ilimpaz ixtiologlar tárepinen úyrenilgen Tόmengi Amudariya boyları suwları ixtiofawası 1873-jılı Kazan Universitetiniń professorı M.N. Bogdanov tárepinen úyreniledi. Ol Ámiwdáryanıń to’mengi bόliminiń balıqlarınan bekire, torta, sazan, ılaqa, shortan, sıla balıqların tereń úyrenip usı balıqlardıń eń kόp tarqalǵan orınların kόrsetip beredi. hám 1882 jılı όziniń « Xiywa oazisi tábiyatı » degen miynetinde birinshi márte ilimde járiya qıladı. 1886-jılı Ámiwdáryanıń teńizge quyar jerinen baslap Tόrtkúl qalasına shekemgi aralıqta suwlarda 14 túrli balıqlar ushıratuǵın Orta Aziyanıń haywanatlar dúnyasın izertlegen ilimpaz A.M. Nikolskiy όziniń miynetinde kόrsetip όtedi. 1904-jıl Rossiyalı ilimpaz A.N. Borodin Tόmengi Amudariya boyları suwları ixtiofawasın ekspeditsiyada júrip izertleydi Ekspediciya juwmaǵında ol Ámiwdáryanıńboylarında balıqshılıq jaǵdayı hám o’ndirislik áhmiyetke iye bolǵan balıqlardıń dizimin ko’rsetedi. Bul aymaqtıń balıqshılarınıń balıqlardı uslaw usılların jazadı. L.S. Berg 1916, 1923, 1932, 1948 jıllarda Aral teńizi hám Tόmengi Amudariya boyları suwları balıqların izertlep ondaǵı ilimiy maǵlıwmatlardı 1948-1949 jılları shıgarǵan «Ayrım mámleketlerdiń hám SSSR dıń dushshı suwları balıqları” degen monografiyasına kirgizedi. 1929-jılı Qazaqstannıń Aralsk qalasında sho’lkemlestirilgen Usı stantsiya xızmetkerleri Aral teńizi balıqların, Ámiwdárya, Sırdárya basseynlerindegi balıqlardıń sanın baqlawga aladı. Báqlaw nátiyjeleri boyınsha ixtiolog alım G.V. Nikolskiydiń, 1938-jılǵı «Tajikstan balıqları», 1940-jılǵı «Aral teńizi balıqları» atlı monografiyaları baspadan shıqadı. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 25 1931-1933 jılları joqarıdaǵı stantsiya tárepinen arnawlı ekspeditsiya sho’lkemlestirilip Chardjaw qalasınan Ámiwdáryanıń teńizge quyar jerine deyingi aralıqtıń balıqları izertlenedi. Bul ekspeditsiyanıń materialları Ámiwdáryanıń ortańǵı hám to’mengi aǵımı boyınsha 1933jılı usı stantsiyanıń atınan G.V. Nikolskiy, S.I. Yagudina, V.Ya. Pankratovlar tárepinen «Aral balıqshılıq xojalıqları miynetleri », degen atamada kitap bolıp baspadan shıǵadı. Bul kitapta Amudariyaga sıpatlama beriledi hám onıń balıqlar dúnyasınıń ayırım túrleri tuwralı maǵlıwmatlar beriledi. D.M. Muratov (Orta Aziya mámleketlik universiteti alımı) 1947-jılı osetr balıqları ishinen úlken sumıray balıǵınıń uzınlıq, salmaq, jas hám o’siw tezliginiń ko’rsetkishleri boyınsha izertlew jumısların alıp baradı. 1950-jılı burınǵı awkamnıń zoologiya institutınıń Ámiwdáryanı izertlewge hám oǵan baylanıslı suwlardı izertlew boyınsha maǵlıwmatları toplamı G.X. Shaposhnikovanıń «Amudariya balıqları » degen at penen baspadan shıǵadı. Avtor Ámiwdáryanıń balıqlarınıń qáliplesiw tariyxın jazadı hám olardıń qısqasha zonalar boyınsha bo’liniwine de toqtap όtedi. 1963-jılı F.A. Turdakov «Rıbı Qırǵız balıqları » degen úlken monografiya jazadı. Ol usı monografiyada Aral basseyniniń ixtiofaunası tuwralı ilimiy-teoriyalıq maǵlıwmatlar beredi. F.A. Turdakov balıqlardıń Ámiwdárya boylap tarqalıwı, ayırım túrlerdiń dáryada zonaǵa bo’liniwleri tuwralı birinshilerden maǵlıwmatlar bergen ilimpaz Aral teńizi, Ámiwdárya hám onıń ishki kólleri boyınsha ixtiologiyalıq, gidrobiologiyalıq hám balıqshılıq xojalıǵı boyınsha izertlewler 1959-jılı Qaraqalpaqstanda O’zbekstan ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bo’limi shólkemleskennen keyin baslandı. Bul jas ilimiy mekemeniń ilimiy jumısları Aral teńiziniń hám Ámiwdáryanıń suwı ham onıń ixtiofawnasın izertlewge qaratıladı. juwmaǵı «Rıbnıe zapası Aralskogo morya i puti ix ratsionalnogo ispolzovaniya» degen at penen 1964-jılı usı ilimiy instituttıń ilimpazları tárepinen Aral teńizi balıqları zapası hám olardan nátiyjeli paydalıw degen atama menen toplam bolıp shıgarıladı. İlimpazlardan L.P. Pavlovskaya Aral súweniniń Ámiwdáryada jasawı wakıtlarındaǵı biologiyasın úyrenedi. 1966, 1968 hám 1976 jılları L.P. Pavlovskaya, K. Suyunova, Gusevalar súwenniń ko’beyiw dáwirin izertleydi. 1072 jıl L.P. Pavlovskaya hám K. Yusupov qılısh balıqtıń Ámiwdáryada jasaw dáwirin izertlegen, N.I. Sagitov kishi hám úlken sumıray balıqların hár tárepleme izertlegen. 1966 -1979 jılları Shortan tárizliler, marqa R. Tlewov, J. Orazbaev, N. Sagitovlar tárepinen izertilengen. R. Tlewov, N. Sagitov Aral qarako’z balıǵınıń dáryada jasaw dáwirindegi biologiyasın 1966 jılı, 1964, 1972, 1979 jılları, Aral bekiresi, sumıray (úlken, kishi) balıqları hám ıqlımlastırılǵan sevryuga balıqların zertlegen. Ámiwdáryanıń suwınıń gidrologiyalıq jaǵdayları tuwralı I.M. Joldasova 1976 miynetleri jarıq kόredi S.O. Osmanov 1948-jıldan baslap Ámiwdárya balıqların izertleydi ham «Ózbekstan balıqları hám kesellikleri» degen monografiyanı jariya etedi. 1972 jıllarga kelip biologiya ilimdoktorı professor R.Teuovtıń “Qaraqalpaq balıqları” degen kitabı baspadan shıgadı Bul kitapta Tomengi Amudariya boyları balıqlarınıń túr quramı hámbiologiyalıq ozgeshelikleri sόz etiledi Balıqlardıń parazitleri tuwralı 1996 jılları B Allamuratovtıń, 2002 jılı A Qurbanoanıń, izeykesh ham salı atızları balıqları ekologiyası boyınsha D. Qoshanovtıń 2022 jılları ilim izertlew jumısların atap όtiw orınlı Juwmaqlap aytqanda házirgi dawirde aymaqta suw tamtarıslıǵı kúsheyip atırǵan máhalde Amudariya boyları suwlarında ushırasıp atırǵan balıqlardıń ekologiyasın izertlew ham olardı saqlap qalıw jolların tabıw oǵada áxmiyetli esaplanadı. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 26 Adebiyatlar: 1. Berg. L.S. Rıbı presnıx vod SSR i sopredelnıx stran. 1948 г., İzd-vo ANSSR 2. Sagitov I.I. 1983, Rıbı i kormovıe bespozvonochnıe srednego i nijnego techeniya Amudari. İzd-vo «Fan», Uzbekskoy SSR. 3. D Koshanov. Amudaryo quyi oqimi suv havzalaridagi baliq chavoqlarining oziqlanishi avtorefarat. falsafa fanlari doktori (phd) ilmiy darajasini olish uchun tayёrlangan 2020 y Nukus 4. Nikolskiy G.V. 1938, rıbı Tadjikistana. M.L., Izd-vo ANSSSR. 5. Osmanov S.O. 1971, Parazitofauna rıb Uzbekskoy SSR. Tashkent.