O'ZBEKISTONNING ENERGETIKA SOHASIDAGI QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA MANBALARINI KENGAYTIRISHNING AHAMIYATI VA DOLZARBLIGI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATION SPECIAL ISSUE “MODERN PROBLEMS AND PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF DIGITAL TRANSFORMATION IN ENERGY” SEPTEMBER 24, 2025 40 O‘ZBEKISTONNING ENERGETIKA SOHASIDAGI QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA MANBALARINI KENGAYTIRISHNING AHAMIYATI VA DOLZARBLIGI Nizomov Norxuja Bahodirovich1, Raxmanova Gulnora Sadirovna2, Shukurulloyev Sarvar Anvarovich3 1Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti “Energiya ta’minlash tizimlari kafedrasi” assistenti; 2Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti “Energiya ta’minlash tizimlari kafedrasi” katta o‘qituvchi; 3Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti “Energiya ta’minlash tizimlari kafedrasi” assistenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17558019 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonning energetika sektorida qayta tiklanadigan energiya manbalarini kengaytirishning ahamiyati va dolzarbligi tahlil qilinadi. Maqola O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan samarali foydalanish va ularning rivojlanishi mamlakatning energetika xavfsizligini oshirish, karbon chiqindilarini kamaytirish va barqaror rivojlanishni ta'minlashda muhim rol o'ynashini ta'kidlaydi. Kalit so‘zlar: Qayta tiklanadigan energiya, quyosh energiyasi, shamol energiyasi, energiya samaradorligi, O‘zbekiston energetika sektori. Kirish. O‘zbekistonning energetika sektori iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy barqarorlik uchun muhim bo‘lib, mamlakat aholisining o‘sishi va sanoat tarmoqlarining kengayishi energetika talabining oshishiga olib kelmoqda. Mavjud energiya manbalari asosan tabiiy gaz va boshqa qazib olinadigan yoqilg’ilarga tayanadi, bu esa uglerod chiqindilarining ko‘payishiga va ekologik muvozanatning buzilishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, IEA (International Energy Agency, 2023) hisobotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda elektr energiyasining 85% dan ortig‘i gaz yoqilg‘isidan ishlab chiqariladi. Shu sababli uglerod chiqindilari yiliga 35 mln tonnadan oshmoqda. Qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish O‘zbekiston uchun nafaqat energiya ta’minotidagi barqarorlikni oshiradi, balki atrof-muhit muhofazasini ta’minlash, va ko‘plab afzalliklarni ham beradi. O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiyaning dolzarbligi. O‘zbekistonning qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tishi iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan muhimdir. Iqtisodiy nuqtai nazardan, qayta tiklanadigan energiya, xususan, quyosh va shamol resurslarini kengaytirish energiya ishlab chiqarishda importga qaramlikni kamaytiradi va uzoq muddatda energiya xarajatlarini pasaytiradi. Bu, o‘z navbatida mamlakatning quyoshli kunlari ko‘p bo‘lgan iqlimi va orolbo‘yi mintaqasidagi shamol resurslari bilan bir qatorda hududiy imkoniyatlarini hisobga olganda muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy tahlil va hisoblashlar natijasida O‘zbekistonning qayta tiklanadigan energiya manbalari salohiyati ko‘plab ilmiy tahlillar va hisob-kitoblar orqali tasdiqlangan. Ayniqsa, quyosh va shamol energiyasining texnik imkoniyatlari yuqori hisoblanadi. O‘zbekiston yiliga 3000 dan ortiq quyoshli soatlarga ega bo‘lib, bu hududlarda o‘rtacha yillik quyosh radiatsiyasi 1500–1800 kVt·soat/m² ni tashkil etadi. Shu sababli bir kvadrat metr maydonga o‘rnatilgan quyosh panellari INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATION SPECIAL ISSUE “MODERN PROBLEMS AND PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF DIGITAL TRANSFORMATION IN ENERGY” SEPTEMBER 24, 2025 41 yiliga shuncha miqdorda energiya ishlab chiqarish imkoniyatini beradi. Xalqaro Renewable Energy Statistics (IRENA, 2022) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonning quyosh energiyasi salohiyati yiliga 2,3 trillion kVt·soatni tashkil etadi, bu hozirgi elektr ishlab chiqarish hajmidan 40 baravar ko‘p. Quyosh fotoelektrik panellari orqali o‘rtacha samaradorlik η taxminan 15-20% bo'lsa, quyoshli hududlarda potensial energiya ishlab chiqarishni quyidagi formula bilan hisoblash mumkin: Equyosh= G ⋅ A ⋅ η • Equyosh – ishlab chiqariladigan elektr energiyasi (kVt·soat), • G – yillik quyosh nurlanishi miqdori (kVt/m²), • A – panellar maydoni (m²), • η – panellar samaradorligi. Shamol energiyasi bo‘yicha tahlillarda esa shamol tezligi va zichligi asosiy omil hisoblanadi. Orolbo‘yi hududlarida yillik o‘rtacha shamol tezligi 6-7 m/s atrofida bo‘lib, World Bank va ESMAP (2021) tadqiqotlariga ko‘ra, Qoraqalpog‘iston va Navoiy viloyatlarida shamol energiyasi salohiyati 520 GW atrofida baholangan. Bu hududda shamol turbinalarini joylashtirish orqali sezilarli energiya olish mumkin. Shamol turbinasi orqali ishlab chiqariladigan quvvat P quyidagi formula bilan aniqlanadi: P = 1 2× ρ×A×v3 P – ishlab chiqariladigan elektr quvvati (Vt), ρ – havo zichligi (taxminan 1.225 kg/m³), A – turbinaning rotor maydoni (m²), v – shamol tezligi (m/s). Misol uchun, rotor maydoni 100 m² bo'lgan turbinaning 7 m/s tezlikda ishlashini hisoblaganda, taxminan 1,5 MW elektr quvvati olish mumkin. Ushbu hisob-kitoblar O‘zbekistonda shamol va quyosh energiyasidan keng foydalanish imkoniyatlarini namoyon etadi va energiya ishlab chiqarishda ulardan foydalanishni maqsadga muvofiq deb hisoblash mumkin. Bu jadvalda har bir qayta tiklanadigan energiya manbasining potentsial ishlab chiqarilishi ko'rsatilgan Manba Potensial energiya (kVt·soat/m²/yil) Yillik energiya ishlab chiqarish (MWh) Mahsulot turi Quyosh 1500 - 1800 1500 kVt·soat / 1 m² (yiliga) Quyosh fotoelektrik panellari Shamol 6-7 m/s shamol tezligi 1.5 MW / shamol turbina (taxminan) Shamol turbinasi Biomassa 3.0 - 5.0 kWh/m²/kun 50-100 MWh/yil (mintaqaga qarab) Biomassa energiya tizimlari Quyosh energiyasi: O‘zbekistonning o‘rtacha yillik quyosh nurlanishi miqdori 1500-1800 kVt·soat/m² bo‘lib, bu mamlakatda quyosh fotoelektrik panellari orqali sezilarli miqdorda energiya ishlab chiqarish imkonini beradi. Agar 1 m² maydonni o‘z ichiga olgan quyosh panellari o‘rnatilsa, yil davomida 1500 kVt·soat energiya ishlab chiqarish mumkin bo‘ladi. Shamol energiyasi: O‘zbekistonning Orolbo‘yi mintaqasida shamol tezligi o'rtacha 6-7 m/s bo‘lib, bu shamol turbinalarining samarali ishlashiga imkon beradi. 100 m² rotor maydoniga INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATION SPECIAL ISSUE “MODERN PROBLEMS AND PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF DIGITAL TRANSFORMATION IN ENERGY” SEPTEMBER 24, 2025 42 ega shamol turbinasi 1,5 MW energiya ishlab chiqarishi mumkin, bu esa mamlakatdagi eng yirik shamol energiyasi resurslaridan biri hisoblanadi. Biomassa: Biomassa energiyasi O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash orqali ishlab chiqariladi. Bu manba orqali 50-100 MWh/yil miqdorida energiya olish mumkin. FAO (Food and Agriculture Organization, 2020) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan yiliga 7-8 mln tonna biomassa olish mumkin, bu 3 TWh elektr energiyasiga teng. O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish mamlakatning energetika xavfsizligini mustahkamlash, iqtisodiy barqarorlikni oshirish hamda ekologik muvozanatni tiklash uchun ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Xalqaro Energetika Agentligi (IEA, 2023) ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda elektr ishlab chiqarishning qariyb 85 foizi tabiiy gazga tayanmoqda, bu esa uglerod chiqindilarining yuqori darajada bo‘lishiga olib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, qayta tiklanuvchi manbalarni kengaytirish muhim strategik vazifa sifatida qaralmoqda. O‘zbekistonning tabiiy-iqlimiy sharoitlari, jumladan yiliga 3000 soatdan ortiq quyoshli kunlar va Orolbo‘yi mintaqasidagi yuqori shamol tezliklari (6–7 m/s) quyosh va shamol energetikasini samarali rivojlantirish imkonini beradi. IRENA (2022) hisob-kitoblariga ko‘ra, mamlakatning quyosh energiyasi salohiyati yiliga 2,3 trillion kVt·soatni tashkil etib, bu mavjud ishlab chiqarish hajmidan bir necha baravar yuqori. Shu bilan birga, Jahon banki va ESMAP (2021) tadqiqotlari O‘zbekistonda shamol energiyasi salohiyati 520 GW atrofida ekanini ko‘rsatadi. Biomassa va boshqa muqobil manbalar ham sezilarli qo‘shimcha imkoniyatlarni yaratadi. FAO (2020) ma’lumotlariga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan yiliga 3 TWh elektr energiyasi ishlab chiqarish mumkin. Bunday salohiyat O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya ulushini bosqichma-bosqich oshirishga zamin yaratadi. Xulosa qilib aytganda, qayta tiklanadigan energiya manbalarini kengaytirish orqali O‘zbekiston nafaqat iqtisodiy va ekologik barqarorlikka erishadi, balki xalqaro majburiyatlar doirasida uglerod chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha samarali natijalarga ham erishadi. Prognozlarga ko‘ra, 2030-yilgacha qayta tiklanadigan energiyaning umumiy ulushi 25 foizga yetkazilsa, mamlakat yiliga kamida 10 million tonna CO₂ chiqindilarini qisqartirishi mumkin (IEA, 2023). ADABIYOTLAR: 1. Abdullayev, U. (2020). Energiya samaradorligi: nazariya va amaliyot. Toshkent: O‘zbekiston davlat iqtisodiy universiteti, 250 bet. 2. Ibragimov, A. (2022). Qayta tiklanuvchi energiya manbalari va ularning qo‘llanilishi. Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti, 180 bet. 3. International Energy Agency (IEA). (2023). Uzbekistan Energy Profile. Paris: IEA. 4. International Renewable Energy Agency (IRENA). (2022). Renewable Energy Statistics 2022. Abu Dhabi: IRENA. 5. World Bank & Energy Sector Management Assistance Program (ESMAP). (2021). Wind Resource Mapping in Uzbekistan: Technical Report. Washington, DC: World Bank. 6. Jumamuratov B.A., Eshmuradov D.E., Azizov O.X. The future of aeronautical processing opportunities and challenges of automation // Science and innovation international scientific journal volume 2 issue 4 april 2023 uif-2022: 8.2 | issn: 2181-3337 | scientists.uz-C.231-236. (OAK Ro’yxatining 2022 yil 13 iyundagi 01-07/1368 qarori) INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATION SPECIAL ISSUE “MODERN PROBLEMS AND PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF DIGITAL TRANSFORMATION IN ENERGY” SEPTEMBER 24, 2025 43 7. Жумамуратов Б.А., Эшмурадов Д.Э., Тураева Н.М. Разработка модели системы восстановления навигационного оборудования летательных аппаратов за счет повышения их эксплуатационной готовности // Журнал «Авиакосмическое приборостроение». DOI:10.25791/aviakosmos.6.2023.1343. №6. Санкт-Петербург -2023. - С.18-27. (05.00.00 №2) 8. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2020). Bioenergy and Food Security Assessment for Uzbekistan. Rome: FAO.