RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TADBIRKORLIKNING BARQAROR RIVOJLANISH MODELI: XORIJ TAJRIBASI VA O'ZBEKISTON AMALIYOTI

10 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TADBIRKORLIKNING BARQAROR RIVOJLANISH MODELI: XORIJ TAJRIBASI VA O‘ZBEKISTON AMALIYOTI Muallif: Davronova Maftuna Baxodir qizi 1 Affilyatsiya: Xalqaro Nordik universiteti, Iqtisodiyot va Biznesni boshqarish kafedra 1-bosqich Magistranti 1 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17558083 АNNОTАTSIYA Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida tadbirkorlikning barqaror rivojlanish modeli: xorij tajribasi (Qozog‘iston, Ozarbayjon, Tojikiston) va O‘zbekiston amaliyoti masalalari yoritilgan. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, barqaror tadbirkorlik rivojlanishi uchun raqamli iqtisodiyot imkoniyatlaridan samarali foydalanish, innovatsion biznes modellar yaratish va хorijiy tajribani lokal sharoitlarga moslashtirish zarurligini uchun model taklif etilgan. Кalit sо`zlаr: Raqamli iqtisodiyot, raqamlashtirish, barqaror rivojlanish, xalqaro tajriba, iqtisodiy samaradorlik, tadbirkorlik. KIRISH Hozirgi vaqtda global iqtisodiyot rivojlanishning asosiy tendensiyasidan biri bu raqamli texnologiyalar asosidagi yangi iqtisodiy munosabatlar tizimining shakillanishidir. Raqamli iqtisodiyot nafaqat ishlab chiqarish va hizmat ko'rsatish sohalarida innovatsion echimlarni joriy etishni, balki butun iqtisodiy muhitning yangi formatda faoliyat yuritishini ta’minlamoqda. Bugungi kunda raqamli iqtisodiyotning kengayishi tadbirkorlik faoliyatining samaradorligini oshirish, raqobatbardoshlikni kuchaytirish va barqaror rivojlanishni ta’minlashning asosiy omillaridan biri sifatida qaralmoqda. Jumladan, raqamli iqtisodiyot sharoitida tadbirkorlikning barqaror rivojlanish modelini ishlab chiqish va takomillashtirish dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Ayniqsa, global raqamlashuv jarayonlarida Markaziy Osiyo davlatlari — Qozog'iston, Ozarbayjon va Tojikiston tajribalari alohida qiziqish uyg'otmoqda. Bu mamlakatlarda raqamli iqtisodiyotni joriy etish bo'yicha davlat dasturlari, elektron hukumat tizimlari, raqamli infratuzilmalar va innovation startap ekotizimlari jadal rivojlanmoqda. Ularning amaliyoti O'zbekiston uchun muhim tajriba manbai bo'lib, milliy iqtisodiyotda raqamli tadbirkorlikni rivojlantirish strategiyasini belgilashda ilmiy asos bo'lib hizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish jarayoni turli mamlakatlarda farqli dinamikada sodir bo’lmoqda. Hususan, Markaziy Osiyo mintaqasi davlatlari — Qozog'iston, Ozarbayjon va Tojikistonda raqamlashuv siyosatida muajyan o'xshashliklar va farqlar mavjud. Ushbu mamlakatlarda raqamli iqtisodiyotni joriy etishga oid davlat strategiyalari, elektron ҳukumat tizimlari, raqamli infratuzilmalar va innovatsion ekotizimlarni rivojlantirish bo'yicha muntazam ishlar amalga “O‘ZBEKISTON – 2030 STRATEGIYASI: AMALGA OSHIRILAYOTGAN ISLOHOTLAR TAHLILI, MUAMMOLAR VA YECHIMLAR” 11 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji oshirilmoqda. Ular tajribasini tahlil qilish O'zbekiston uchun muhim ahamiyatga ega, sababi mamlakatimiz ham raqamli iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish sari qadam tashlamoqda. O’zbekiston Respublikasida so’ngi yillarda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo'nalishi sifatida belgilangan. Prezident Shavkat Mirziyoev tashabbusi bilan qabul qilingan «Digital Uzbekistan – 2030» strategiyasi mamlakatda raqamli infratuzilmani takomillashtirish, raqamli hizmatlar turlarini kengaytirish va raqamli tadbirkorlik muhitini yaratishga qaratilgan. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyotga o'tish jarayonida ma'lum institutsional va iqtisodiy to'siqlar saqlanib qolmoqda. Masalan, raqamli savodhonlik darajasi pastligi, kichik va o'rta biznes sub'ektlarining raqamli texnologiyalardan foydalanish salohiyati etarlicha rivojlanmaganligi, axborot havfsizligi va kibertahdidlarga qarshi etarli himoya mehanizmlarining mavjud emasligi shular jumlasidandir. Qozog'istonda raqamli iqtisodiyot «Digital Kazakhstan» strategiyasi asosida barqaror rivojlanmoqda. Bu mamlakatda elektron hukumat tizimi va raqamli biznes muhiti yaratilgan, innovatsion klasterlar tashkil etilgan. Ozarbajzhon esa «ASAN xidmət» va «MyGov» kabi elektron davlat hizmatlari orqali raqamli infratuzilmani mustahkamlamoqda. Bu mamlakatlarda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi tadbirkorlik muhitining shaffofligi, raqobatbardoshligi va innovatsion faolligiga ijobiy ta’sir ko'rsatmoqda. Shunday qilib, ushbu mamlakatlar tajribasini tahlil qilish va ulardagi ijobiy natijalarni O'zbekiston amaliyotiga moslashtirish milliy iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. ASOSIY QISM Barqaror rivojlanish modeli — iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy adolat va ekologik barqarorlikni birlashtiruvchi konsepsiyadir. Tadbirkorlik nuqtai nazaridan, quyidagi omillar muhim: biznesni boshlash va yuritish imkoniyati, raqamli infratuzilma, moliyalashtirish, innovatsiya, raqamli ko‘nikmalar. Raqamli iqtisodiyot esa — AKT hamda raqamli platformalar orqali iqtisodiy faoliyatni tashkil qilish, mahsulot va xizmatlarda raqamli transformatsiya qilishni anglatadi. Demak, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi tadbirkorlik uchun yangi imkoniyat ochadi — masalan, onlayn savdo, fintech, startaplar, IT-eksport va h.k. Biroq barqaror rivojlanish uchun tadbirkorlik «ko‘p-qirrali» bo‘lishi shart: ish o‘rinlari yaratish, qo‘lga kirish imkoniyati, raqamli inklyuziya (raqamli tenglik) va boshqalar. 1-jadval Markaziy Osiyo davlatlarida raqamli iqtisodiyot va tadbirkorlik rivojlanishi tahlili (2025 yil holatiga ko‘ra) Ko‘rsatkichlar Qozog‘iston Ozarbayjon Tojikiston O‘zbekiston Raqamli strategiya nomi «Digital Kazakhstan» «Digital Azerbaijan» «Digital Tajikistan» «Digital Uzbekistan – 2030» Boshlanish yili 2018 2020 2021 2020 IT-investitsiyalar (mlrd $) 2.6 1.8 0.9 2.1 Raqamli tadbirkorlik sub’yektlari soni (mingta) 23 17 5 19 E-commerce hajmi (mlrd $) 3.4 2.9 0.4 2.2 Internet foydalanuvchilari ulushi (% aholi) 91.5 % 88.3 % 64.7 % 83.4 % Startaplar soni (2024 y.) 4 800 3 200 900 2 700 Raqamli savodxonlik darajasi (% aholining ishchi qismi) 84 % 78 % 53 % 72 % 12 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji IT eksport hajmi (mln $) 620 480 90 410 Bandlikda raqamli sektor ulushi (% jami bandlikdan) 5.8 % 4.9 % 1.6 % 3.8 % Elektron hukumat indeksi (EGDI, 2024) 0.77 0.74 0.52 0.69 Raqamli infratuzilma sifati indeksi (ITU, 2024) 7.4 / 10 6.9 / 10 5.1 / 10 6.5 / 10 Jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Qozog‘iston, Ozarbayjon va Tojikiston davlatlarida raqamli iqtisodiyot va raqamli tadbirkorlik rivojlanish sur’atlari turlicha kechayotganini ko‘rish mumkin. Qozog‘iston mintaqada eng ilg‘or natijalarni qayd etmoqda. 2018 yildan boshlab amalga oshirilayotgan «Digital Kazakhstan» strategiyasi natijasida IT-investitsiyalar hajmi 2,6 milliard dollarga yetgan, raqamli tadbirkorlik sub’yektlari soni 23 mingdan oshgan va elektron tijorat bozori 3,4 milliard dollarga teng bo‘lgan. Bu mamlakatda raqamli infratuzilmaning kengayishi, davlat xizmatlarining avtomatlashtirilishi hamda startap ekotizimining rivojlanishi bilan izohlanadi. Ozarbayjon esa 2020 yilda qabul qilingan «Digital Azerbaijan» dasturi orqali qisqa muddat ichida raqamli transformatsiyada sezilarli yutuqlarga erishdi. ITinvestitsiyalar 1,8 milliard dollarni tashkil etadi, bu esa iqtisodiyotning xizmat va savdo tarmoqlarida raqamli texnologiyalar jadal joriy etilayotganidan dalolat beradi. Elektron tijorat bozorining 2,9 mld dollarga hajmi mamlakatda onlayn to'lovlar va raqamli platformada xizmatlarining faol o'sishini namayon etadi. Tojikistondа esa raqamli iqtisodiyot hali boshlang'ich bosqichda bo'ldi, «Digital Tajikistan» strategiyasi 2021 yildan amalga oshirilmoqda. IT-investitsiyalar hajmi 0,9 milliard dollarni tashkil etsa-da, bu mamlakat iqtisodiy salohiyatidan kelib chiqqanda muhim natija hisoblanadi. Raqamli tadbirkorlik subʼektlari soni 5 mingta atrofida boʼlib, bu mamlakatda raqamli infratuzilmani kengaytirish va internet qoplamasini yaxshilash zarurligini koʼrsatadi. Umuman olganda, uch davlatda ham raqamli iqtisodiyot rivojlanishi davlat siyosati, investitsiya muhiti va infratuzilma darajasi bilan bevosita bogʼliq. Qozog‘iston modelini tahlil etish Oʼzbekiston uchun raqamli transformatsiya jarayonida amaliy ahamiyatga ega boʼlib, bu tajriba mahalliy tadbirkorlik subʼektlarini raqamli iqtisodiyotga integratsiya qilishda foydali boʼladi. XULOSA O‘tkazilgan tahlillar natijasida ko’ra, raqamli iqtisodiyot bugungi global iqtisodiy makonda tadbirkorlikni barqaror rivojlantirishning eng muhim omillaridan biri sifatida shakllanmoqda. Raqamli texnologiyalar joriy etilishi nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, balki innovatsion biznes modellarni yaratish, yangi ish o‘rinlarini tashkil etish va iqtisodiy resurslardan oqilona foydalanish imkonini bermoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot rivojlanishining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan davlat strategiyasining aniqligi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi, raqamli savodxonlik darajasi va innovatsion ekotizimning faolligiga bog‘liq. O‘zbekiston amaliyoti nuqtai nazaridan, «Digital Uzbekistan – 2030» strategiyasi mamlakatda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston uchun xorijiy tajribalarning o‘rganilishi raqamli tadbirkorlikni rivojlantirishda milliy model yaratish, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va raqamli transformatsiya jarayonlarini tezlashtirish imkonini beradi. 13 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. World Bank. (2020). Public-Private Partnerships in Infrastructure and Innovation: Global Experiences and Lessons for Developing Economies. Washington, D.C.: The World Bank. 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti – Raqamli iqtisodiyot asoslari: O‘quv qo‘llanma. 3. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti – Raqamli iqtisodiyot asoslari: O‘quv qo‘llanma. 4. Qozog‘iston Respublikasi Raqamli rivojlanish, innovatsiyalar va aerokosmik sanoat vazirligi – Digital Kazakhstan Annual Report 2023. 5. Soliev, F. (2023). Institutional Development of the Digital Economy in the Republic of Tajikistan. CAREC Digital Economy Think Tank.