SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION SALOHIYATNI OSHIRISH MASALALARI

10 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION SALOHIYATNI OSHIRISH MASALALARI Muallif: Mamajonova Gulasal Oribjon qizi 1 Affilyatsiya: Fargʻona davlat texnika universiteti, tayanch doktoranti 1 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17558178 АNNОTАTSIYA Ushbu ilmiy ishda korxonalarda ishlab chiqarish quvvatlari faoliyatiga innovatsiyalarni joriy etish bilan bog‘liq asosiy jihatlar ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning asosiy vazifasi innovatsiyalarni joriy etish darajasini baholash va sanoat sohasida innovatsion faoliyat istiqbollarini aniqlashdan iborat. Ushbu masalalar korxonaning kelajagi uchun muhim rol o‘ynaganligi sababli, tadqiqot davomida innovatsion salohiyatdan yanada samarali foydalanishga yordam berishi mumkin bo‘lgan asosiy bosqichlar va xususiyatlar o‘rganildi. Кalit sо`zlаr: korxona rivojlanishi, innovatsion komponent, innovatsion rivojlanish, innovatsion rivojlantirish strategiyasi, innovatsion salohiyat. KIRISH Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida innovatsion rivojlanish korxonalar uchun muvaffaqiyatning asosiy omiliga aylanmoqda. Yetakchi kompaniyalar tajribasi shuni koʻrsatadiki, yangi texnologiyalar va gʻoyalarni joriy etmasdan turib, ishlab chiqarishning uzoq muddatli raqobatbardoshligi va barqarorligini taʼminlab boʻlmaydi. Innovatsion rivojlanish samarali boʻlishi uchun mavjud resurslardan oqilona foydalanish, ularni jamiyat va iqtisodiyotga foyda keltiradigan sohalarga yoʻnaltirish zarur. Innovatsion strategiyani tanlash innovatsion rivojlanish darajasiga bogʻliq [1], shuning uchun uni baholash strategik rejalashtirishning muhim qismiga aylanadi [2]. Korxonaning innovatsion rivojlanishini baholashning asosiy jihatlaridan biri hisobga olinishi kerak boʻlgan asosiy koʻrsatkichlarni aniqlashdir. Shu bilan birga, kompaniyaning innovatsion rivojlanish darajasiga obyektiv baho berish uchun uning salohiyatini turli nuqtai nazardan koʻrib chiqish, innovatsion faoliyat imkoniyatlarini har tomonlama tahlil qilish va strategiyani aniqlashga yordam beradigan koʻrsatkichlar tizimini tanlash kerak [3]. Innovatsion salohiyatning holati innovatsion strategiyani tanlash va amalga oshirish bilan bogʻliq boshqaruv qarorlariga bevosita taʼsir koʻrsatadi, shuning uchun uni baholash kompleks ravishda amalga oshirilishi kerak. ASOSIY QISM Innovatsion salohiyatni shakllantirish asosida kompaniyaning innovatsiyalar bozoridagi ehtiyojlarini tahlil qilish yotadi. Buning uchun kompaniyaning moliyaviy va iqtisodiy holatini kompleks baholash amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda kompaniyaning kuchli va zaif tomonlari, shuningdek, salohiyat imkoniyatlar va “O‘ZBEKISTON – 2030 STRATEGIYASI: AMALGA OSHIRILAYOTGAN ISLOHOTLAR TAHLILI, MUAMMOLAR VA YECHIMLAR” 11 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji tahdidlar aniqlanadi. Bundan tashqari, innovatsion rivojlanishga yordam berishi mumkin boʻlgan omillar va shart-sharoitlar tizimlashtiriladi. Bunday tahlil korxonaning ichki va tashqi muhiti haqida tasavvurga ega boʻlish imkonini beradi. Innovatsion salohiyatni baholashda uning asosiy tarkibiy qismlarini tizimlashtirishning muayyan talablariga rioya qilish muhimdir. Ushbu komponentlar tarmoq, ishlab chiqarish tizimi, texnologik jarayon va tashkilotning rivojlanish bosqichining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda innovatsion salohiyat darajasini aks ettiradi. Rivojlanish va oʻsish uchun asos boʻlgan innovatsiyalarni joriy etish jarayonida salohiyatni roʻyobga chiqarishga yordam beradigan yashirin va aniq strategik imkoniyatlarga eʼtibor qaratish muhimdir [4]. Shuningdek, innovatsion salohiyatdan foydalanish natijalarini koʻrsatuvchi bevosita va bilvosita koʻrsatkichlarni ham hisobga olish zarur Innovatsion salohiyatni baholash metodologiyasi bir nechta asosiy tamoyillarga asoslanadi: 1. Muvofiqlik tamoyili: innovatsion salohiyatni baholash har tomonlama va toʻliq boʻlishi kerak. 2. Funksional boʻlinish prinsipi: funksiyalarni tarkibiy qismlarga ajratib, vaziyatni tahlil qilish imkonini beradi. 3. Koʻrsatkichlarni minimallashtirishda informativlik tamoyili: maqsadlarga erishish uchun yetarlicha informativlikni saqlab qolgan holda, ichki va tashqi muhitni, shuningdek, turli xil munosabatlarni belgilaydigan innovatsion salohiyatning tarkibiy qismlari sonini kamaytirish kerak. 4. Zaruriy xilma-xillik tamoyili: turli koʻrsatkichlarni optimal nisbatda hisobga oladi. 5. Miqdoriy aniqlik tamoyili: koʻrsatkichlar aniq oʻlchov birliklarida ifodalanishi kerak, bu ularning taqqoslanishini taʼminlaydi va innovatsion salohiyatning tarkibiy qismlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrnatishga imkon beradi. Sanoat korxonasining innovatsion salohiyatidan samarali foydalanish va rivojlantirishni jadallashtirish uchun uni baholashning ilmiy asoslangan metodologiyasini ishlab chiqish zarur. Innovatsion salohiyatni baholash jarayoni bir nechta asosiy bosqichlarni oʻz ichiga oladi: 1. Innovatsion salohiyatning resurs tarkibini aniqlash. Bu bosqich xarajati yondashuvga asoslangan tarkibiy tahlilni ifodalaydi. Tahlil jarayonida intellektual va inson resurslari, marketing, tadqiqot, ishlab chiqarish va texnologiya, innovatsiya va investitsiya, axborot, infratuzilma, korxonaning tashkiliy va boshqaruv imkoniyatlari kabi resurslar koʻrib chiqiladi. 2. Samaradorlik tahlili. Bu bosqichda kompaniya hisobotidagi maʼlumotlar asosida risklarni hisobga olgan holda innovatsion faoliyatdan keladigan foyda baholanadi. 3. Innovatsion madaniyatni baholash. Yakuniy bosqich xodimlarning innovatsion faoliyatga jalb etilganlik darajasini, ularning motivatsiyasi va oʻzgarishlarga tayyorligini tahlil qilishdan iborat. Innovatsiya madaniyati innovatsion gʻoyalarni yaratishga yordam beradigan kuchli vositadir [5]. U kompaniyada innovatsiyalarning rivojlanish va qabul qilish darajasini baholash, shuningdek, tashkilotning yangi yondashuvlar va yechimlarni joriy etishga qanchalik tayyorligini aniqlash imkonini beradi [6]. Innovatsion salohiyatni baholashning mavjud usullarini tahlil qilish natijasida shuni aytish mumkinki fikrimizcha turli jihatlarni qamrab oluvchi takomillashtirilgan 12 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji koʻrsatkichlar tizimi joriy etish hamda ishlab chiqish mumkin boʻladi, bu innovatsion boshqaruv sharoitida sanoat korxonasining innovatsion salohiyatini baholashga asoslangan innovatsion rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish jarayoni tashkil etadi, u bir nechta ketma-ket bosqichlarni oʻz ichiga oladi. Birinchi bosqich tashkilotning innovatsion salohiyatini batafsil baholashdir. Ushbu baholash innovatsion rivojlanish yoʻnalishlarini belgilash uchun asos boʻlib xizmat qiladi va korxonaning ushbu sohadagi kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Ikkinchi bosqich. Innovatsion rivojlanishning mumkin boʻlgan yoʻllarini prognozlash va qiyosiy tahlil qilish. Bu bosqichda kelajak ssenariylari ishlab chiqiladi va turli boshqaruv qarorlarining oqibatlari baholanadi. Bu turli ssenariylarda vaziyat qanday rivojlanishini aniqlash imkonini beradi. Uchinchi bosqich. Sanoat korxonasi uchun innovatsion strategiyani tanlash. Strategiya jadallashtirilgan innovatsion rivojlanish ssenariylariga asoslanishi kerak. Asoslangan qaror qabul qilish uchun salohiyat tendensiyalarni qiyosiy tahlil qilish, tashqi va ichki omillarni hisobga olish zarur. Toʻrtinchi bosqich. Innovatsion rivojlanishning tanlangan yoʻlini amalga oshirish strategiyasini ishlab chiqish. Avvalgi bosqichlar natijasida sanoat korxonasining tanlangan innovatsion rivojlanish yoʻlini amalga oshirishga yordam beradigan strategiya shakllanadi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, korxonalarning muvaffaqiyatli ishlashi va raqobatbardoshligini oshirish uchun innovatsion rivojlanish imkoniyatlari va istiqbollarini chuqur tahlil qilish, shuningdek, innovatsion loyihalarni amalga oshirish salohiyatini baholash zarur. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Koʻpgina korxonalarda innovatsion loyihalarni amalga oshirish va istiqbolli rivojlanish yoʻnalishlarini tanlash uchun salohiyatni baholashning ilmiy asoslangan usullaridan foydalanilmaydi. Bu esa innovatsion faollikning past darajasiga olib keladi. 2. Kompaniyalar rahbarlari barqaror innovatsion rivojlanishning tashkiliy va boshqaruv barqarorligi, innovatsion madaniyat kabi muhim jihatlariga yetarlicha eʼtibor bermaydilar. Bunday yondashuv xodimlarning innovatsiyalarga boʻlgan motivatsiyasini pasaytiradi va kutilgan natijalarga erishishda muvaffaqiyatsizlik ehtimolini oshiradi. Bizningcha, innovatsion loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maxsus usullardan foydalanish kerak. Ular yangi texnologiyalarni joriy etish salohiyatini baholash va hozirgi iqtisodiy vaziyatga eng mos keladigan strategiyani tanlash imkonini beradi. Zamonaviy dunyoda uzoq muddatli raqobat ustunliklariga erishish uchun innovatsion faoliyatni rivojlantirish istiqbollarini oʻz vaqtida tahlil qilish va korxonalarda innovatsion loyihalarni amalga oshirish imkoniyatlarini baholash imkonini beradigan metodologiyani qoʻllash zarur. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2022 — 2026-yillarda Oʻzbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Farmoni, 06.07.2022 yildagi PF-165-son. https://lex.uz/docs/-6102462 13 https://www.asr-conference.com/ I SHO‘BA: Iqtisodiy barqarorlik va huquqiy-ijtimoiy tizimning innovatsion rivoji 2. Pardayevich, Q. B. (2023). Xoʻjalik yurituvchi subyektlarda ishlab chiqarishning maksimal hajmi tahlili. YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT, 5, 187192. 3. Mamajonova Gulasal Oribjon Qizi (2025). ISHLAB CHIQARISH QUVVATLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH STRATEGIYALARINI ISHLAB CHIQISH MASALALARI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (11), 22-32. 4. Farahmand, N. F. H. (2019). Strategic planning and innovation: Driving growth and sustainability in organizations. Journal of Business and Economic Options, 2(1), 26-34. 5. Хомутский, Д. (2022). Управление инновациями в компании. Litres. 6. Гаврилюк, А. В. (2019). Культура инновационной деятельности в организациях: современные практики и методы развития. Теория и практика общественного развития, (6 (136)), 37-41.