PEDAGOGIK JARAYONNING YAXLITLIGI VA QONUNIYATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 33 PEDAGOGIK JARAYONNING YAXLITLIGI VA QONUNIYATLARI Shukurullo Mardonov Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy instituti b/b. p.f.d., professor https://doi.org/10.5281/zenodo.17560169 Annotatsiya. Mazkur maqolada pedagogik jarayonning yaxlitligi, qonuniyatlari, uning o‘ziga xosligi, xususiyatlari haqida alohida to‘xtalib, fikr bildirib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: Pedagogik jarayon, o‘quv jarayoni, tarbiya, rivojlanish, ta’lim-tarbiya, mazmun, shakl. Pedagogik jarayon - ichki o‘zaro bog‘langan ko‘plab jarayonlar majmui bo‘lib, uning mohiyati shundan iboratki, ijtimoiy tajriba shakllanayotgan shaxsning sifatlariga aylanadi (M.A.Danilov bu jarayon tarbiya, ta’lim, rivojlanish jarayonlarining mexanik birikmasi emas), lekin o‘zining maxsus qonunlariga bo‘ysunadigan yangi sifatli ta’lim. Butunlik, jamoa, birlik pedagogik jarayon tarixining asosiy belgilari bo‘lib, uni tashkil etuvchi barcha jarayonlarning yagona maqsadga bo‘ysunishini ta’kidlaydi. Pedagogik jarayon ichidagi munosabatlarning murakkab dialektikasi quyidagilardan iborat: 1) uni tashkil etuvchi jarayonlarning birligi va mustaqilligi; 2) unga kiritilgan alohida tizimlarning yaxlitligi va bo‘ysunishi; 3) umumiyning mavjudligi va xususiyning saqlanishi. Pedagogik jarayonni tashkil etuvchi jarayonlarning o‘ziga xosligi nimada? U dominant funksiyalarni aniqlash orqali aniqlanadi. O‘quv jarayonining asosiy vazifasi - o‘qitish, ta’limta’lim, rivojlanishdir. Ammo bu jarayonlarning har biri bir butun sifatida hamrohlik qiluvchi funksiyalarni bajaradi: tarbiya nafaqat ta’lim, balki rivojlanish va tarbiya funksiyalarini ham bajaradi va o‘rganishni u bilan birga keladigan tarbiya va rivojlanishsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, organik ravishda ajralmas jarayonlarni amalga oshirishning maqsadlari, mazmuni, shakllari va usullari, ularni tahlil qilishda dominant xususiyatlarni ham aniqlash kerak. Jumladan, ta’lim mazmunida ilmiy g‘oyalarni shakllantirish, tushunchalar, qonunlar, tamoyillar, nazariyalarni o‘zlashtirish ustunlik qiladi, bu esa keyinchalik shaxsning rivojlanishiga ham, tarbiyasiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim mazmunida e’tiqodlar, me’yorlar, qoidalar, ideallar, qadriyat yo‘nalishlari, munosabatlar, motivlar va boshqalarning shakllanishi ustunlik qiladi, lekin ayni paytda g‘oyalar, bilim va ko‘nikmalar shakllanadi. Shunday qilib, ikkala jarayon ham asosiy maqsad - shaxsni shakllantirishga olib keladi, lekin ularning har biri o‘z vositalari bilan ushbu maqsadga erishishga hissa qo‘shadi. Jarayonlarning o‘ziga xosligi maqsadga erishish shakllari va usullarini tanlashda aniq namoyon bo‘ladi. Agar ta’limda asosan qat’iy tartibga solinadigan sinf-dars ish shakli qo‘llanilsa, u holda tarbiyada boshqa xarakterdagi, ijtimoiy foydali, sport, badiiy faoliyat, maqsadga muvofiq tashkil etilgan muloqot va amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan erkinroq shakllar ustunlik qiladi. Maqsadga erishishning prinsipial ravishda umumiy usullari (yo‘llari) ham farqlanadi: agar o‘qitish birinchi navbatda intellektual sohaga ta’sir qilish usullaridan foydalansa, ta’lim ularni inkor etmasdan, motivasion va samarali - hissiy sohalarga ta’sir qiluvchi vositalarga ko‘proq moyil bo‘ladi. Ta’lim va tarbiyada qo‘llaniladigan nazorat va o‘z- INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 34 o‘zini nazorat qilish usullari o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ta’lim va tarbiyada, masalan, og‘zaki nazorat, yozma ish, testlar va imtihonlar majburiy ravishda qo‘llaniladi. Tarbiya natijalarini monitoring qilish kamroq tartibga solingan. Bu yerda o‘qituvchilar o‘quvchilarning faoliyati va xulq-atvori, jamoatchilik fikri, rejalashtirilgan ta’lim va o‘z-o‘zini tarbiyalash dasturini amalga oshirish ko‘lami va boshqa bevosita va bilvosita xususiyatlarni kuzatishdan ma’lumotlarni oladi. Pedagogik jarayonning qonuniyatlari. Eslatib o‘tamiz, qadriyatlar ob’ektiv, zaruriy, muhim va takrorlanadigan aloqalarni aks ettiradi. Maxsus tadqiqotlarsiz ham shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, pedagogik jarayon kabi murakkab, katta va dinamik tizimda juda ko‘p sonli xilma-xil bog‘liqliklar va bog‘lanishlar namoyon bo‘ladi. Bunday tizimlar o‘nlab qonuniyatlar bilan tavsiflanmaydi. Bilamizki, ma’lum turdagi bog‘lanishlarni o‘rganish uchun ushbu bog‘lanishlar eng aniq namoyon bo‘ladigan tizimlar aniqlanadi. Barcha aloqalarni o‘rganish ko‘plab tizimlarni yaratishni talab qiladi, ularning shakllanishi, majoziy ma’noda, pedagogik jarayon tizimini tobora ko‘proq yangi qirralar bilan “aylantirish” ni talab qiladi. Pedagogik jarayonning eng muhim aloqalari haqida umumiy g‘oya integrativ (barcha qismlarni birlashtiruvchi) mezon bo‘yicha aniqlangan tizim tomonidan beriladi. Jarayon katta bloklar va ular orasidagi mavjud aloqalar darajasida tahlil qilinadi. Bog‘lanishlar aniqlangan va o‘rganilgandan so‘ng, ular maxsus izohlarni talab qilmaydi. Ularni ifodalovchi qonunlar siqilgan axborotdir. Siz uni jonli, amaliy ma’no bilan to‘ldirishingiz kerak. Pedagogik jarayonning umumiy qonuniyatlarini puxta o‘ylash va sinchkovlik bilan o‘rganish lozim. Faqat yodlash emas, balki ularning har tomonlama ta’sirini tushunishga harakat qilish kerak. Buning uchun har bir qonuniyat ostida bizga ma’lum bo‘lgan faktlar va misollarni umumlashtirish, shuningdek, maktab pedagogik jarayonida kuzatilgan voqealarga mantiqiy tushuntirish topishga harakat qilish kerak. Pedagogik jarayonning umumiy qonuniyatlari orasida quyidagilar ajralib turadi: 1. Pedagogik jarayon dinamikasi qonuniyati. Barcha keyingi o‘zgarishlarning kattaligi oldingi bosqichdagi o‘zgarishlarning kattaligiga bog‘liq. Bu shuni anglatadiki, pedagogik jarayon o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi rivojlanayotgan o‘zaro ta’sir sifatida bosqichmabosqich, “bosqichli” xususiyatga ega; oraliq yutuqlar qanchalik yuqori bo‘lsa, final, natija shunchalik ahamiyatlidir. Qonunning natijasi har qadamda ko‘rinadi - bu o‘quvchi yuqori oraliq natijalarga ega bo‘lgan yuqori umumiy yutuqlarga ega bo‘ladi. 2. Pedagogik jarayonda shaxsning rivojlanishi qonuniyati. Shaxs rivojlanishining sur’ati va erishilgan darajasi quyidagilarga bog‘liq: 1) irsiyat; 2) ta’lim va tarbiya muhiti; 3) ta’lim faoliyatiga kiritish; 4) qo‘llaniladigan pedagogik ta’sir vositalari va usullari. 3. O‘quv-tarbiya jarayonini boshqarish qonuniyati. Pedagogik ta’sirning samaradorligi quyidagilarga bog‘liq: 1) o‘quvchilar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi aloqaning intensivligi; 2) o‘quvchilarga tuzatuvchi ta’sirlarning ko‘lami, tabiati va asosliligi. 4. Rag‘batlantirish qonuniyati. Pedagogik jarayonning unumdorligi quyidagilarga bog‘liq: 1) ta’lim faoliyatining ichki rag‘batlantirish (motivlari) harakati; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 35 2) tashqi (ijtimoiy, pedagogik, ma’naviy, moddiy va boshqa) rag‘batlantirishning intensivligi, tabiati va o‘z vaqtidaligi. 5. Pedagogik jarayonda hissiy, mantiqiy va amaliyotning birligi qonuniyati. Ta’lim jarayonining samaradorligi quyidagilarga bog‘liq: 1) hissiy idrokning intensivligi va sifati; 2) idrok etilayotgan narsani mantiqiy tushunish; 3) ma’noni amaliy qo‘llash. 6. Tashqi (pedagogik) va ichki (kognitiv) faoliyatning birlik qonuniyati. Pedagogik jarayonning samaradorligi quyidagilarga bog‘liq: 1) o‘qitish faoliyatining sifati; 2) o‘quvchilarning o‘z ta’lim faoliyati sifati. 7. Pedagogik jarayonning shartlilik qonuniyati. Ta’lim jarayonining borishi va natijalari quyidagilarga bog‘liq: 1) jamiyat va shaxsning ehtiyojlari; 2) jamiyatning imkoniyatlari (moddiy, texnik, iqtisodiy va boshqalar); 3) jarayon uchun shartlar (axloqiy-psixologik, sanitariya-gigiena, estetik va boshqalar). Ta’kidlash kerakki, keltirilgan qonuniyatlar pedagogik jarayonda amal qiladigan aloqalarni tugatadi, degan noto‘g‘ri fikrdan ehtiyot bo‘lish kerak. Ikkinchisi juda ko‘p va tadqiqotchilar pedagogikadagi chuqur aloqalarni o‘rganishni endi boshlamoqdalar. Pedagogik jarayon bosqichlari. Pedagogik jarayonlar siklik xarakterga ega. Xuddi shunday bosqichlarni barcha pedagogik jarayonlarning rivojlanishida ham uchratish mumkin. Bosqichlar tarkibiy qismlar emas, balki jarayonning rivojlanish ketma-ketligidir. Asosiy bosqichlarni quyidagilar: tayyorgarlik, asosiy, yakuniy. Pedagogik jarayonga tayyorgarlik bosqichida (tayyorgarlik ) jarayonning ma’lum bir yo‘nalishda va ma’lum tezlikda borishi uchun tegishli sharoitlar yaratiladi. Ushbu bosqichda quyidagi muhim vazifalar hal qilinadi: maqsadni belgilash, sharoitlarni diagnostika qilish, yutuqlarni prognozlash, jarayonni ishlab chiqishni loyihalash va rejalashtirish. Makqsadni belgilash mohiyati - pedagogik jarayonning ma’lum bir segmentida va mavjud o‘ziga xos sharoitlarda erishish mumkin bo‘lgan aniq vazifalarga aylantirishdir. Maqsadni belgilash har doim pedagogik jarayonni amalga oshirishning aniq tizimi - maktab, sinf, dars va boshqalar bilan “bog‘langan” hamda ta’lim muassasasi o‘quvchilarining - imkoniyatlari va boshqalar, loyihalashtirilgan jarayonda ushbu qarama-qarshiliklarni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatilgan. Diagnostikasiz to‘g‘ri maqsadni qo‘yish va jarayonning vazifalarini aniqlash mumkin emas. Pedagogik diagnostika (yunoncha “dia” - shaffof va “gnosis” - bilim) - bu pedagogik - jarayon sodir bo‘ladigan shart va sharoitlarni “aniqlash”ga qaratilgan tadqiqot jarayonidir. Uning asosiy maqsadi - mo‘ljallangan natijalarga erishishga yordam beradigan yoki to‘sqinlik qiladigan sabablarni aniq tushunishdir. Diagnostika jarayonida o‘qituvchilar va o‘quvchilarning haqiqiy imkoniyatlari, ularning oldingi tayyorgarlik darajasi, jarayonning shartlari va boshqa ko‘plab muhim holatlar haqida barcha kerakli ma’lumotlar to‘planadi. Shuni ta’kidlash kerakki, dastlab rejalashtirilgan vazifalar diagnostika natijalariga ko‘ra tuzatiladi: ko‘pincha o‘ziga xos shartlar ularni qayta ko‘rib chiqishga va real imkoniyatlarga moslashtirishga majbur qiladi. Diagnostikadan keyin pedagogik jarayonning borishi va natijalarini prognozlash amalga oshiriladi. Prognozlashning mohiyati (“pro” prefiksi kutishni bildiradi) jarayon boshlanishidan oldin, mavjud bo‘lgan aniq sharoitlarda uning mumkin bo‘lgan samaradorligini oldindan, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 36 dastlabki baholashdir. Ilmiy prognozlashdan foydalanib, biz hali mavjud bo‘lmagan narsalarni bilib olishimiz, jarayon parametrlarini nazariy jihatdan tortishimiz va hisoblashimiz mumkin. Prognozlash ancha murakkab usullardan foydalangan holda amalga oshiriladi, ammo prognozlarni olish harajatlari bunga arziydi, chunki bu holda o‘qituvchilar pedagogik jarayonning dizayni va jarayoniga faol aralashish imkoniyatiga ega bo‘lib, u samarasiz bo‘lib chiqguncha kutmasdan yoki istalmagan oqibatlarga olib kelishini olodindan biladi. Biz quyida pedagogik jarayonni diagnostika va prognozlashning aniq misollarini ko‘rib chiqamiz. Tayyorgarlik bosqichi diagnostika va prognozlash natijalariga ko‘ra tuzatilgan jarayonni tashkil etish loyihasi bilan yakunlanadi, bu yakuniy takomillashtirishdan so‘ng rejada aks ettiriladi. Reja, jarayonning o‘zi kabi, har doim ma’lum bir tizimga “bog‘langan”. Pedagogik amaliyotda turli xil rejalar - maktabda ta’lim jarayonini boshqarish, sinfdagi tarbiyaviy ishlar, individual tarbiya tadbirlarini o‘tkazish rejalari, darslar va boshqalar qo‘llaniladi Pedagogik jarayonlarning rejalari ma’lum bir amal qilish muddatiga ega. Shunday qilib, reja kim, qachon va nima qilishi kerakligini aniq belgilab beruvchi yakuniy hujjatdir. Pedagogik jarayonni amalga oshirish bosqichi (asosiy) nisbatan alohida tizim sifatida qaralishi mumkin, bu muhim o‘zaro bog‘liq elementlarni o‘z ichiga oladi: kelgusi faoliyatning maqsad va vazifalarini belgilash va tushuntirish; o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar; pedagogik jarayonning nazarda tutilgan usullari, vositalari va shakllaridan foydalanish; qulay shart-sharoitlar yaratish; maktab o‘quvchilarining faoliyatini rag‘batlantirish bo‘yicha turli tadbirlarni amalga oshirish; pedagogik jarayonning boshqa jarayonlar bilan bog‘lanishini ta’minlash. Jarayonning samaradorligi ushbu elementlarning bir-biri bilan qanchalik maqsadga muvofiq bog‘langanligiga, ularning yo‘nalishi va umumiy maqsadni amaliy amalga oshirishi va bir-biriga zid emasligiga bog‘liq. Jumladan, pedagogik o‘zaro ta’sir jarayonida rag‘batlantiruvchi rol o‘ynashga mo‘ljallangan operativ pedagogik nazorat amalga oshiriladi. Ammo uning yo‘nalishi, ko‘lami, maqsadi jarayonning umumiy maqsadi va yo‘nalishiga bo‘ysunmasa va boshqa ko‘plab o‘ziga xos holatlar hisobga olinmasa, qo‘zg‘atuvchidan boshqarish tormozga aylanishi mumkin. Pedagogik jarayon tizimi ko‘p jihatdan o‘zini o‘zi tartibga soluvchi tizimdir, chunki unda ishtirok etuvchi odamlar o‘z xohish-irodasiga va tanlash erkinligiga ega. Pedagogik jarayon davomida tezkor fikr-mulohazalar pedagogik o‘zaro ta’sirga kerakli moslashuvchanlikni berib, tuzatuvchi tuzatishlarni o‘z vaqtida kiritishga yordam beradi. Pedagogik jarayonning sikli erishilgan natijalarni tahlil qilish bosqichi (yakuniy) bilan yakunlanadi. Bu nima uchun kerak? Pedagogik jarayon tugallangandan keyin uning borishi va natijalarini yana bir bor sinchkovlik bilan tahlil qilish nima uchun muhim? Javob aniq - har qanday, hatto juda yaxshi tashkil etilgan jarayonda ham muqarrar ravishda yuzaga keladigan xatolarni kelajakda takrorlamaslik uchun, keyingi siklda oldingisining samarasiz daqiqalari hisobga olinadi. Tahlil qilish orqali biz o‘rganamiz. Yo‘l qo‘ygan xatolaridan foyda ko‘rgan o‘qituvchi o‘sib boradi. Binobarin, aniq tahlil va o‘z-o‘zini tahlil qilish pedagogik mahorat cho‘qqilariga to‘g‘ri yo‘ldir. Jarayonning borishi va natijalarining dastlabki rejaga to‘liq mos kelmasligi sabablarini tushunish, xatolar qaerda, qanday va nima uchun sodir bo‘lganligini aniqlash juda muhimdir. Amaliyot shuni tasdiqlaydiki, aksariyat xatolar o‘qituvchi diagnostika va jarayonning prognozini e’tiborsiz qoldirib, ijobiy ta’sirga erishish umidida “zulmatda”, “tegish orqali” ishlaganda paydo bo‘ladi. Ko‘ngilsizlik, norozilik, vaqt va qiziqishni yo‘qotishdan tashqari, bunday jarayon talabalarga hech narsa bera olmaydi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Амонашвили Ш.А. Личностно-гуманная основа педагогического процесса. - Минск, 1990. 2. Волков И.Л. Цель одна - дорог много. - М., 1990. 3. Ибука Масару. После трех уже поздно. - М., 1991. 4. Иванов А.Ф. Сельская школа. - М., 1987. 5. Ильин Е.Н. Герой нашего урока. - М., 1991. 6. Ильин Е.Н. Рождение урока. - М., 1986. 7. Ильин Е.Н. Искусство обучения. - М., 1982. 8. Ильин Е.Н. Путь к ученику. - М., 1988. 9. Караковский В.А. Любимые мои ученики. - М., 1987. 10. Лысенкова С.Н. Когда легко учиться. - М., 1981. 11. Лысенкова С.Н. Методом опережающего обучения. - М., 1988. 12. Mardonov Sh.Q. Pedagogik aksiologiyaga kirish. – Toshkent: “Ziyo print”, 2023. – 267 b. 13. Педагогический поиск. - М., 1988. 14. Соловейчик С. Л. Вечная радость. - М., 1986. 15. Соловейчик С. Л. Педагогика для всех. - М., 1987. 16. Соловейчик С. Л. Учение с увлечением. - М., 1976. 17. Шаталов В.Ф. Точка опоры. - М., 1987.