SOCIO-PSYCHOLOGICAL FACTORS IN THE FORMATION OF AGGRESSION AMONG ADOLESCENTS RAISED IN SINGLE-PARENT FAMILIES

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 71 SOCIO-PSYCHOLOGICAL FACTORS IN THE FORMATION OF AGGRESSION AMONG ADOLESCENTS RAISED IN SINGLE-PARENT FAMILIES Malgaydarova Gulsara Turganbaevna Doctoral Student, 2nd Year Department of General Pedagogy and Psychology M. Auezov South Kazakhstan University Republic of Kazakhstan, Shymkent https://doi.org/10.5281/zenodo.17562132 Abstract. Aggressive behavior among adolescents raised in single-parent families is increasingly recognized as a pressing socio-psychological issue in modern society. In such family environments, the child may not receive sufficient emotional support or a stable model of upbringing, which negatively affects emotional self-regulation, interpersonal behavior, and internal psychological balance. Aggression often manifests as a defensive reaction, becoming a means of self-assertion, attention-seeking, or releasing internal tension. This article provides a scientific analysis of the key social and psychological factors contributing to the development of aggression among adolescents from single-parent families. Special attention is given to emotional deprivation, imbalance of parental roles, peer influence, behavioral risks within the digital environment, and challenges of social adaptation. The importance of pedagogical support, psychoprophylactic interventions, and the development of emotional literacy is emphasized. The findings of this study offer practical implications for improving the system of educational and psychological support in preschool and secondary educational institutions. Keywords: single-parent family, aggression, adolescent psychology, emotional deprivation, social adaptation, prevention, pedagogical support. Кіріспе. Қазіргі жаһандану жағдайында отбасының құрылымы мен тәрбиелік функциялары айтарлықтай өзгерістерге ұшырауда. Соның ішінде толық емес отбасылардың көбеюі – жас ұрпақтың психологиялық дамуына, тұлғалық қалыптасуына және әлеуметтік мінез-құлқына әсер ететін маңызды факторлардың бірі. Толық емес отбасы – әдетте бір ата-ананың ғана қатысуымен баланың тәрбиеленуін сипаттайтын әлеуметтік-психологиялық орта. Мұндай жағдайда бала эмоционалдық қауіпсіздік сезімін, үйлесімді рөлдік модельді немесе отбасы ішіндегі тұрақты қарым-қатынас жүйесін толық сезіне алмауы мүмкін. Әсіресе жасөспірімдік кезең – психикалық және эмоциялық тұрақсыздық басым болатын күрделі кезең болғандықтан, тәрбиелік дефицитке ұшыраған тұлғаларда агрессияның пайда болу ықтималдығы жоғарылайды. Жасөспірімдік кезеңдегі агрессия мәселесі психология ғылымында әр қырынан қарастырылады. Агрессия – тек физикалық зорлық немесе вербалды жанжал емес, ол тұлғаның ішкі эмоциялық теңгерімінің бұзылуының көрінісі, ішкі қарсылық, қабылданбау сезімі не өз орнын таба алмау әрекетінің белгісі ретінде де байқалады. Толық емес отбасында өскен жасөспірім өзін әлеуметтік ортада өзгеше сезінуі мүмкін: толық отбасыда тәрбиеленетін құрдастарымен салыстырғанда өзін төмен бағалауы, эмоционалдық қысым немесе жалғыздық сезімін жиі бастан кешіруі ықтимал. Осындай INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 72 эмоционалдық депривация – агрессияның қалыптасуындағы басты әлеуметтікпсихологиялық факторлардың бірі. Бұған қоса, ата-ананың біреуінің болмауы – тәлім-тәрбиелік бақылаудың әлсіреуіне, тәртіп пен тәрбие арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуына әкелуі мүмкін. Әсіресе әке бейнесінің болмауы ұл балаларда ер адам мінезінің дұрыс қалыптасуына, ал ана бейнесінің болмауы қыз балалардың эмоциялық тұрақтылығына әсер етеді. Бұл мінезқұлықта қорғаныш реакциясы ретінде қарсылық көрсету, өзгеге үстемдік жасауға ұмтылу немесе жанжал арқылы назар аударту әрекетінің күшеюіне алып келеді. Сонымен қатар, жасөспірім бойында әлеуметтік әділетсіздік сезімі не қоғам тарапынан түсініспеушілік байқалған жағдайда агрессия сыртқа ашық түрде шығуы жиілейді. Қазіргі заманда цифрлық кеңістік те жасөспірім агрессиясының қалыптасуына әсер ететін орта ретінде қарастырылады. Әлеуметтік желілердегі кибербуллинг, виртуалды коммуникация шекарасының әлсіздігі, манипулятивті контент және зорлық-зомбылық элементтері бар медиа өнімдер эмоционалдық тұрақсыздықты күшейтіп, агрессивті мінезқұлықты қалыптастыруы мүмкін. Толық емес отбасында тәрбиеленетін жасөспірім мұндай кеңістікте өзін еркін сезінгенімен, эмоциялық қауіпсіздікті виртуалды әлемнен іздеуі жиілейді, бұл нақты өмірдегі агрессия актілерінің көбеюіне психологиялық дайындық тудырады. Осы себептерге байланысты толық емес отбасыларда тәрбиеленетін жасөспірімдердің агрессиясын тек мінез-құлық мәселесі ретінде емес, әлеуметтік және психологиялық кешенді факторлардың тығыз байланысының нәтижесі ретінде қарастыру ғылыми тұрғыдан маңызды. Бұл зерттеу жасөспірімдер мінез-құлқындағы агрессияның себептерін терең түсінуге, мектепке дейінгі ұйымдар мен жалпы білім беру мекемелерінде профилактикалық және түзету жұмыстарының тиімді моделін құруға ықпал етеді. Жасөспірімдердің агрессиясын қалыптастыратын әлеуметтік-психологиялық факторларды бірнеше өзара байланысты бағытта қарастыруға болады. Бірінші фактор – эмоциялық депривация, яғни баланың махаббат пен қолдау жетіспеушілігін сезінуі. Толық емес отбасында ата-ананың біреуінің болмауы немесе жұмысбасты болуы салдарынан бала тұрақты эмоционалдық байланысқа зәру болып, өз сезімдерін түсіну мен басқару қабілетін толық дамыта алмайды. Бұл жағдайда агрессия бала үшін өзін қорғау, назар аударту немесе ішкі стрессін шығарудың бейсаналық тәсіліне айналады. Эмоциялық депривация әсіресе 10–16 жас аралығындағы жасөспірімдерде тұлғалық дағдарыс кезеңімен қатарласа отырып күрделене түседі. Екінші маңызды фактор – ата-аналық рөлдердің теңгерімсіздігі. Толық емес отбасында көбіне ананың ғана тәрбиесі басым болады немесе керісінше, әкесіз өсу жағдайлары кездеседі. Әке бейнесінің болмауы ұл балалардың ер азаматтық мінез үлгілерін қалыптастыруына кері әсер етуі мүмкін, ал ана қамқорлығының жетіспеуі қыз балалардың эмоциялық тұрақтылығын әлсіретеді. Соның нәтижесінде балада сенімсіздік, ішкі шиеленіс және қарым-қатынаста өзін-өзі қорғау қажеттілігі пайда болады. Бұл қорғаныс көбіне агрессия, қақтығысқа дайын болу немесе қоршаған ортаға қарсы әрекет арқылы көрінеді. Үшінші фактор – әлеуметтік ортаның ықпалы, әсіресе құрдастар тобының рөлі. Толық емес отбасындағы жасөспірім өзін құрдастарының арасында төмен сезінуі мүмкін, бұл жағдайда ол өзін мойындату үшін агрессия көрсетуге бейім болады. Құрдастар ортасында қабылданбау, мазаққа қалу немесе оқшаулану сезімі агрессияның белсенділігін INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 73 күшейтеді. Керісінше, агрессияны «күш» немесе «бедел белгісі» ретінде қабылдайтын ортаға түскен жасөспірім осы мінез-құлық моделін қалыпты деп қабылдап, оны жиі қолдана бастайды. Төртінші фактор – цифрлық және медиалық орта. Қазіргі жасөспірімдердің көп уақыты виртуалды кеңістікте өтетінін ескерсек, агрессияның медиа арқылы берілу жылдамдығы да жоғары. Әлеуметтік желілердегі кибербуллинг, зорлық элементтері бар ойындар мен бейнеконтент эмоционалдық тұрақсыздықты күшейтіп, шынайы өмірдегі мінез-құлыққа да әсер етеді. Толық емес отбасындағы жасөспірім виртуалды ортадан эмоционалдық қолдауды іздеп, нақты өмірдегі қиыншылықтарды агрессия арқылы жеңуге дағдылануы мүмкін. Бесінші фактор – әлеуметтік бейімделу қиындықтары мен өзін-өзі бағалау деңгейі. Толық емес отбасындағы балада «толық емес» отбасыға тән әлеуметтік стигма сезімі, қорқыныш және өзге адамдардың пікіріне тәуелділік жоғары болуы мүмкін. Төмен өзін-өзі бағалау қорғаныс механизмі ретінде агрессияға әкеледі, ал жоғары агрессия керісінше өзін басқалардан жоғары көрсету стратегиясын қалыптастырады. Екі жағдайда да тұлғалық тепе-теңдік бұзылып, эмоционалдық және мінез-құлықтық тұрақсыздық байқалады. Осы факторлардың барлығы өзара ықпалдасып, жасөспірім агрессиясын күрделі психоәлеуметтік құбылысқа айналдырады. Сондықтан профилактика мен психологиялық қолдау жүйесін тек жеке тұлғамен емес, отбасы, мектеп және кең әлеуметтік орта деңгейінде ұйымдастыру маңызды. Жүйелі тәсіл арқылы ғана агрессияны ерте кезеңде анықтап, тиімді бағыттау және түзету шараларын жүзеге асыру мүмкіндігі артады. Агрессияның алдын алудағы педагогикалық және психологиялық қолдау жұмыстарының тиімділігі көбіне оның уақтылы ұйымдастырылуына және жан-жақты бағытталғанына байланысты. Толық емес отбасында тәрбиеленетін жасөспірімдер көбіне ішкі эмоциялық қысым мен әлеуметке деген сенімсіздікті бастан өткереді. Мұндай жағдайда педагогикалық қолдау тек тәртіпті бақылау емес, ең алдымен баланың эмоциясын тану, өзін-өзі түсінуіне жағдай жасау, ішкі шиеленісті бейбіт жолмен шешу дағдыларын үйрету бағытында болуы тиіс. Бұл тұрғыда мектептегі психологиялық қызметтің рөлі ерекше. Жасөспірімнің агрессивті мінез-құлқы байқалған жағдайда оны тікелей жазалау немесе айыптау емес, терең себептерін анықтау әлдеқайда маңызды нәтиже береді. Эмоциялық интеллектіні дамыту әдістері — агрессияны алдын алудың негізгі құралдарының бірі. Бала өз эмоциясын тануды, оны дұрыс атауды, басқара білуді үйренген жағдайда, агрессияның сыртқы көрініс беру ықтималдығы төмендейді. Эмоцияларды реттеу дағдыларын дамыту үшін арт-терапия, рөлдік ойындар, коммуникативтік тренингтер, рефлексиялық жаттығулар тиімді саналады. Бұл әсіресе толық емес отбасыларда өскен жасөспірімдердің ішкі қысымды шығармашылық, бейбіт форматта сыртқа шығаруына жағдай жасайды. Сондай-ақ, құрдастармен өзара әрекет стратегияларын дамыту ерекше маңызға ие. Агрессияның бір бөлігі әлеуметтік бейімделудің жеткіліксіздігінен туындайтындықтан, коммуникативтік құзыреттілікті дамыту — профилактикалық жұмыстың негізгі бағыты болуы тиіс. Қақтығысты шешу мәдениеті, эмпатиялық тыңдау, жанжалсыз диалог жүргізу дағдылары мектептегі арнайы бағдарламалар мен интерактивті әдістер арқылы қалыптастырылады. Бұл бағыттағы «тең-теңімен» принципіне негізделген INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 74 тренингтер жасөспірімдер арасында сенімді атмосфера қалыптастырып, өзара қолдауға жол ашады. Толық емес отбасындағы балалармен жұмыста ата-анамен психологиялық серіктестік орнату да аса маңызды. Ата-ананың бала психологиясында алатын орны ерекше болғандықтан, педагог мұндай отбасымен жеке жұмыс жүргізіп, олардың тәрбиелік мәдениетін қолдау бағытында кеңес беруі тиіс. Жауапкершіліктің теңгерімсіздігі, тәртіптің тым қатаң немесе тым әлсіз болуы, баланы гиперопека немесе назардан тыс қалдыру секілді қателіктерді болдырмау мақсатында ата-анамен тұрақты кері байланыс орнату агрессияның алдын алу шараларының тиімділігін күшейтеді. Жалпы алғанда, толық емес отбасында тәрбиеленетін жасөспірімдердегі агрессияны тек мінез-құлық мәселесі ретінде емес, оның әлеуметтік, эмоциялық және тұлғалық дамуындағы дағдарыс белгісі ретінде қабылдау қажет. Педагогикалықпсихологиялық қолдау кешенді түрде — отбасы, мектеп, қоғам және цифрлық кеңістік бағытында жүргізілген жағдайда ғана бұл мәселені тиімді шешуге болады. Қорытынды Толық емес отбасында тәрбиеленетін жасөспірімдердің агрессиялық мінез-құлқы – олардың психологиялық саулығы мен әлеуметтік бейімделуіне қауіп төндіретін маңызды факторлардың бірі. Мұндай жасөспірімдер, көбіне, эмоциялық қолдау тапшылығына, түсінбеушілік сезіміне және өз орнын табуға бағытталған күрделі ішкі күйзелістерге тап болады. Агрессия сол ішкі күйзелістің сыртқы көрінісі ретінде көрініп, қорғаныс реакциясына айналуы әбден мүмкін. Зерттеу барысында агрессияның қалыптасуына әсер ететін негізгі факторлар ретінде ата-аналық рөлдердің тепе-теңсіздігі, эмоциялық депривация, құрдастар ортасындағы бәсекелестік пен қабылданбау сезімі, өзін-өзі бағалаудың тұрақсыздығы және цифрлық кеңістіктің реттелмеген ықпалы анықталды. Аталған мәселелерді шешу үшін агрессияның алдын алу жұмыстары жазалауға емес, керісінше тұлғаның эмоциялық мәдениетін дамытуға, өзін түсіну және сезімін басқару қабілеттерін қалыптастыруға бағытталуы қажет. Бұл тұрғыда мектептегі психологиялық қызмет, әлеуметтік педагог пен ата-анамен бірлескен жұмыс – ең тиімді әдістердің бірі. Коммуникативтік құзыреттілікті арттыру, жанжалды конструктивті шешу дағдыларын қалыптастыру, арт-терапиялық және тренингтік әдістерді пайдалану – жасөспірімнің эмоциялық тұрақтылығын күшейтуге ықпал етеді. Осыған орай, толық емес отбасында тәрбиеленетін жасөспірімдердің агрессиясын төмендету жүйелі, ғылыми негізделген психологиялық-педагогикалық қолдауды талап етеді. Мұндай қолдау отбасылық тәрбиені күшейту, мектеп ортасын қауіпсіз ету және баланың ішкі әлемін түсінуге негізделген бағдарлама арқылы жүзеге асқанда ғана нәтижелі болады. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР: 1. Айтмұхамбетова Б. Қ. Жасөспірім психологиясы: теориясы және тәжірибесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2021. 2. Қоянбаева Р. Е. Отбасы тәрбиесіндегі психологиялық мәселелер. – Нұр-Сұлтан: Білім, 2020. 3. Жұмағұлова А. Әлеуметтік-психологиялық бейімделу үдерісіндегі жасөспірім мінезқұлқының ерекшеліктері // Педагогика және психология журналы. – 2022. №3. – 45–51 б. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 75 4. Berkowitz L. Aggression: Its Causes, Consequences, and Control. – New York: McGrawHill, 1993. 5. Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development. – Cambridge: Harvard University Press, 2005.