EMPATIYA TUSHUNCHASI EVOLUTSIYASI VA UNING TARBIYA JARAYONIDAGI AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 100 EMPATIYA TUSHUNCHASI EVOLUTSIYASI VA UNING TARBIYA JARAYONIDAGI AHAMIYATI Pirjonov Sаrvаrbek Davlatovich Аbu Rаyhon Beruniy nomidаgi UrDU, “Pedаgogikа vа psixologiyа” kаfedrаsi o‘qituvchisi E-mаil: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17562253 Annotatsiya. Ushbu maqola empatiya tushunchasining kompleks psixologik hodisa sifatidagi mohiyatini har tomonlama oʻrganishga bagʻishlangan. Tadqiqotda empatiyaning tarixiy evolyutsiyasi - badiiy idrokdan boshlab, zamonaviy psixologiyaning asosiy tushunchasiga aylanish jarayoni tahlil qilinadi. Shu bilan birga, empatiyaning asosiy tarkibiy qismlari - kognitiv va affektiv komponentlar ajratib koʻrsatilgan, shuningdek, uning shaxslararo munosabatlar, ijtimoiy hamkorlik va axloqiy rivojlanishdagi oʻrni chuqur yoritilgan Kаlit so‘zlаr: empatiya, ijtimoiy-axloqiy rivojlanish, shaxslararo munosabatlar, emotsional intellect. Аннотация. Данная статья посвящена всестороннему изучению сущности понятия эмпатии как комплексного психологического феномена. В исследовании анализируется историческая эволюция эмпатии - от художественного восприятия до ее становления ключевым понятием современной психологии. При этом выделены основные составляющие эмпатии - когнитивный и аффективный компоненты, а также подробно освещена ее роль в межличностных отношениях, социальном взаимодействии и нравственном развитии. Ключевые слова: айнфюлунг, эмпатия, социально-нравственное развитие, межличностные отношения, эмоциональный интеллект Abstract. This article is dedicated to a comprehensive study of the concept of empathy as a complex psychological phenomenon. The research analyzes the historical evolution of empathy - from artistic perception to its transformation into a fundamental concept in modern psychology. Additionally, the main components of empathy - cognitive and affective - are highlighted, and their role in interpersonal relationships, social cooperation, and moral development is thoroughly examined. Keywords: Einfühlung, empathy, socio-moral development, interpersonal relationships, emotional intelligence. Bugungi kunda empatiya pedagogika, psixoterapiya, ijtimoiy psixologiya, kommunikatsiya, menejment va sog‘liqni saqlash tizimlarida muhim ko‘nikma sifatida qaralmoqda. Empatiya orqali insonlar orasidagi ishonch, o‘zaro tushunish va hamdardlik kuchayadi, bu esa ijtimoiy muhitning sog‘lomlashuviga xizmat qiladi. Shu bilan birga o‘quvchilar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarni chuqurlashtiruvchi va axloqiy munosabatlarni mustahkamlovchi muhim psixologik omildir. U nafaqat hissiy holat, balki kognitiv idrok, ijtimoiy mas'uliyat va axloqiy tanlovlarda faol ishtirok etuvchi psixik tizim sifatida qaralmoqda. Empatiya hissiy intellektning asosiy jihati hisoblanadi. Bu bizning o‘zimizni boshqa odamning o‘rniga qo‘yish va dunyoni boshqalarning ko‘zi bilan tushunishga urinishdir INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 101 Empatiya tushunchasi dastlab sanʼatshunoslik va estetika sohalarida paydo bo‘lgan bo‘lib, insonning boshqa bir shaxs yoki obraz holatini ichki jihatdan anglash va his etish qobiliyatini ifodalash uchun ishlatilgan. Empatiya soʻzi birinchi marta ingliz tiliga Edvard B. Titchener (1909) [8] tomonidan 1872 yilda Robert Visher tomonidan taklif qilingan nemischa Einfühlung (fühlung = his + ein = ichida) soʻzining tarjimasi sifatida kiritilgan [10]. Dastlab u san’at asarlarini idrok etishdagi sub’ektiv hissiy jarayonni ifodalashda ishlatilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan psixologiya fanining markaziy tushunchalaridan biriga aylangan. Empatiya atamasi psixologik ilmiy tahlillarda hissiy va kognitiv jarayonlar orqali boshqalarning holatini tushunish, ularning ruhiy kechinmalariga javob qaytarish qobiliyati sifatida talqin qilina boshlandi. Empatiya bir tomonlama diqqat markazimizni to‘xtatib, uning o‘rniga ikki tomonlama diqqat markazini qabul qilganimizda paydo bo‘ladi. Bu ikkita asosiy elementni o‘z ichiga oladi: kognitiv empatiya (boshqaning his-tuyg‘ularini anglash va tushunish) va affektiv empatiya (boshqaning his-tuyg‘ularini baham ko‘rish)[1]. Empatiya, shuningdek, shaxslararo munosabatlar, ijtimoiy ong va axloqiy ongning shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Psixologiyada empatiya tushunchasi rivojlanishida avvaliga uni simpatiya, rahm-shafqat va boshqa hissiy holatlar bilan chalkashtirish holatlari kuzatilgan. Biroq ilmiy izlanishlar asosida empatiya mustaqil va murakkab hissiy-kognitiv hodisa sifatida shakllandi. Ayniqsa, bolalik davridagi ijtimoiy rivojlanishda empatiya muhim o‘rin tutishi, u orqali bola o‘zga shaxsning histuyg‘ularini tushunib, ijtimoiy xulq-atvor me’yorlariga moslasha boshlashi aniqlangan. Empatiya insonning boshqalarga nisbatan axloqiy mas'uliyatini shakllantiruvchi ichki omil sifatida ko‘rilmoqda. Empatiya atamasini (nemischa Einfühlung so‘zidan) birinchi marta psixologiyaga Edward B. Titchener kiritgan. Olim bu tushunchani boshqa odamning hissiyotlarini "o‘zimga singdirish" yoki "o‘zimda his qilish" deb ta'riflagan. Dastlab, bu tushunchani hissiy qo‘shilish (simpatiya) va boshqalarga g‘amxo‘rlik qilish (rahm-shafqat) dan aniq ajratib talqin qilish ancha qiyin bo‘lgan. Obyektning ma’nosi, men uchun, bu obyekt menda uyg‘otadigan barcha aqliy jarayonlarning yig‘indisidir. Bu jarayon obyektning o‘ziga tegishli bo‘lgan munosabatni uyg‘otish bo‘lsa, bizda men empatiya deb atashni taklif qilaman[8]. M. L. Hoffman empatiyani ijtimoiy ong va axloqiy rivojlanishning markaziy omillaridan biri sifatida qaraydi. Hoffmanning fikricha, empatiya – bu boshqa odamning holatiga hissiy javob berish bo‘lib, u sizning o‘zingizning holatingizdan farq qiladi[9]. U empatiyani nafaqat his-tuyg‘ular, balki axloqiy xulq-atvor va ijtimoiy mas'uliyatning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida ko‘radi. U empatiyani tug‘ma asosga ega bo‘lgan, ammo tajriba va ijtimoiy ta’sir orqali rivojlanadigan emotsional javob shakli deb ta’riflaydi. Uning fikricha, empatik javoblar yoshga qarab murakkablashadi: chaqaloqlardagi refleksiv yig‘idan tortib, maktab yoshidagi bolalardagi ongli hamdardlikgacha. Hoffman o‘z tadqiqotlarida empatiyani ko‘proq affektiv komponent bilan bog‘laydi, ya’ni boshqalarning hissiyotlarini yurakdan his qilish deb ko‘radi. U shuningdek, empatiyaning normativ xulq va odob-axloq rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatishini isbotlab bergan. Uning nuqtayi nazariga ko‘ra, empatik his-tuyg‘ular pro-sotsial xulqni rag‘batlantiradi va jamiyatga moslashishga yordam beradi. Hoffman empatiyani bolalarda o‘rgatish mumkinligini ta’kidlab, bu borada ijtimoiy rolli o‘yinlar va hikoyalar asosida metodik yondashuvlar ishlab chiqqan. M. L. Hoffman empatiyani faqat hissiy holat emas, balki axloqiy qarorlar qabul qilishda faol rol o‘ynaydigan muhim psixik mexanizm sifatida ko‘radi [6]. D. Batson empatiyani ijtimoiy xulqni shakllantiruvchi emotsional mexanizm deb biladi. Empatiya boshqa shaxsga qaratilgan, uning farovonligi bilan mos keladigan va altruistik INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 102 motivatsiyani oldindan belgilaydigan va rag‘batlantiradigan hissiy javobdir. U ijtimoiy munosabatlarda ijtimoiy xulqni shakllantiruvchi asosiy mexanizm vazifasini bajaradi.[2] Uning nazariyasida empatiya — bu boshqa birovning holatini yurakdan his qilish va unga yordam berishga undovchi ichki ehtiyojdir. Olim empatiyani faqat hissiyot sifatida emas, balki psixologik motiv sifatida ko‘radi. U tomonidan ilgari surilgan “empathic concern” tushunchasi yordam ehtiyojiga duchor bo‘lgan shaxsga nisbatan rahm-shafqat va mehr-oqibat hissini anglatadi. Dastlab tadqiqotlarida eksperimental usullardan foydalangan va ularning asosida empatiya yordam xulqini rag‘batlantirishi isbotlangan. Uning fikricha, chin dildan bo‘lgan empatiya, boshqa insonlarga foyda keltirishga undaydigan “altruistik” xulqni shakllantiradi[3]. C. Gilligan empatiyani insonlar o‘rtasidagi axloqiy munosabatlar va qadriyatlar tizimining markaziy elementi deb biladi. Axloqiy qaror qabul qilishning mohiyati qoidalarni mavhum qo‘llash emas, balki hamdardlik va g‘amxo‘rlik munosabatlariga ega bo‘lish qobiliyatidir. Hamdardlik g‘amxo‘rlik axloqining markaziy tarkibiy qismiga aylanib, shaxslarni umumiy tushunish va hissiy ta’sirchanlik orqali bog‘laydi. Ayollarning axloqiy hukmi rasmiy va mavhum emas, balki kontekstual va narrativ bo‘lgan fikrlash usulini ochib beradi. Bu "o‘zgacha ovoz" empatiya, munosabatlar va boshqalar oldidagi mas’uliyatga urg‘u berishi bilan ajralib turadi[7]. Empatiya alohida, ammo bir-biriga bog‘liq tuzilmalar to‘plami sifatida eng yaxshi tushuniladi, jumladan, istiqbolni belgilash kabi kognitiv jarayonlar va empatik tashvish kabi hissiy jarayonlar. Ushbu ko‘p o‘lchovli yondashuv odamlarning boshqalarning tajribasiga qanday munosabatda bo‘lishini to‘liqroq tushunish imkonini beradi. Shaxslararo reaktivlik indeksi (IRI) empatiyaning to‘rt asosiy tarkibiy qismini ajratib ko‘rsatadi: Perspektiva olish - boshqalarning psixologik nuqtai nazarini o‘z-o‘zidan qabul qilish moyilligi; Xayolparvarlik - o‘zini xayoliy qahramonlarning his-tuyg‘ulari va xatti-harakatlariga tasavvur orqali ko‘chirish qobiliyati; Hamdardlik - baxtsiz kishilarga nisbatan achinish va g‘amxo‘rlik tuyg‘ulari; hamda Shaxsiy iztirob - boshqalarning qayg‘usiga javoban paydo bo‘ladigan qo‘rquv va noqulaylik hislari.[4] Empatiya bolalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishida markaziy o‘rinni egallaydi, ijtimoiy xulq-atvor, axloqiy mulohazalar va g‘amxo‘rlik munosabatlari qobiliyatining asosini tashkil etuvchi asosiy psixologik mexanizm bo‘lib xizmat qiladi. Bolalik davrida empatik qobiliyatlarning rivojlanishi butun umr davomida axloqiy xulq-atvorga asos bo‘ladi. Bolalarning empatik reaksiyalari global hissiy reaksiyalardan differensial, boshqalarga yo‘naltirilgan tashvishga aylanadi. Bunday rivojlanish jarayoni haqiqiy altruistik xulq-atvor va o‘zlashtirilgan axloqiy tamoyillarning paydo bo‘lishi uchun juda muhimdir.[5] Fikrimizcha, empatiya insonlar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarni chuqurlashtiruvchi va axloqiy munosabatlarni mustahkamlovchi muhim psixologik omildir. U tug‘ma asoslarga ega bo‘lishiga qaramay, turli yosh bosqichlarida tajriba, tarbiya, va ijtimoiy o‘zaro ta’sirlar orqali izchil rivojlanib boradi. Empatiya nafaqat hissiy holat, balki kognitiv idrok, ijtimoiy mas'uliyat, va axloqiy tanlovlarda faol ishtirok etuvchi psixik tizim sifatida qaralmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, empatiya faqat individual shaxsiy xususiyat emas, balki ijtimoiy shartsharoitlar, jinsiy rol, va tarbiyaviy yondashuvlar bilan bevosita bog‘liq. Empatik salohiyatga ega insonlar odatda pro-sotsial xulq ko‘rsatishga moyil bo‘ladi, bu esa jamiyatdagi ijobiy munosabatlar va o‘zaro tushunishni rag‘batlantiradi. Empatiya tarbiyaviy dasturlar, psixologik treninglar va ijtimoiy tajriba orqali shakllanishi mumkin bo‘lgan o‘rgatiladigan ko‘nikma INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 103 hisoblanadi. Umuman olganda, empatiya insoniylikni saqlovchi ichki mexanizm bo‘lib, uni o‘rganish va rivojlantirish bugungi zamonaviy psixologiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Baron-Cohen, S. (2011). The Science of Evil: On Empathy and the Origins of Cruelty (pp. 35-36). New York: Basic Books. 2. Batson, C. D. (2009). "These Things Called Empathy: Eight Related but Distinct Phenomena". In: J. Decety & W. Ickes (Eds.), The Social Neuroscience of Empathy (pp. 315). Cambridge: MIT Press. 3. Batson, C. D. (1997). "Self-Other Merging and the Empathy-Altruism Hypothesis: Reply to Neuberg et al." Journal of Personality and Social Psychology, 73, 517-522. 4. Davis, M. H. (1996). Empathy: A Social Psychological Approach (pp. 12-16). Boulder, CO: Westview Press. 5. Eisenberg, N. (2000). "Empathy and Sympathy." In: M. Lewis & J. M. Haviland-Jones (Eds.), Handbook of Emotions (2nd ed., pp. 677-691). New York: Guilford Press. 6. Hoffman, M. L. (2000). Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice. New York: Cambridge University Press. 7. Ijtimoiy ish ta'limi bo‘yicha kengash. Ta'lim siyosati bo‘yicha komissiya va CSWE akkreditatsiya komissiyasi. (2015). Ta'lim siyosati va akkreditatsiya standartlari. https://www.cswe.org/getattachment/Accreditation/Standards-andPolicies/2015-EPAS/2015EPASandGlossary.pdf 8. Titchener, E. B. (1909). Lectures on the Experimental Psychology of the ThoughtProcesses (p. 21). New York: The Macmillan Company. 9. Hoffman, M. L. (2000). Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice. Cambridge University Press