OʻZBEKISTONDA TA'LIM-TARBIYA TIZIMINING OPTIMAL MODELINI YARATISHNING TARIXIY ASPEKTLARI: TIZIM TASHKIL ETISHNING MAQSAD VA VAZIFALARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 108 OʻZBEKISTONDA TA’LIM-TARBIYA TIZIMINING OPTIMAL MODELINI YARATISHNING TARIXIY ASPEKTLARI: TIZIM TASHKIL ETISHNING MAQSAD VA VAZIFALARI Avezov Tohir Ochilovich Buxoro viloyat PMM “Aniq va tabiiy fanlar metodikasi” kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17562279 Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim va tarbiya tizimining optimal modellarini yaratish, tarixiy tajribalarni oʻrganish, taqqoslash, ijobiy tomonlarini milliy tizimga moslashtirish, optimal variantlarini ishlab chiqish va model yaratish masalalari haqida fikr yuritilgan. Kalit soʻzlar: Ta’lim-tarbiya tizimi, tarixiy modellar va faktlar, tajribalarni oʻrganish, ijobiy aspektlar, milliy model, tizim yaratish. Аннотация. В статье рассматриваются вопросы создания оптимальных моделей системы образования и воспитания, изучение исторического опыта, его сравнение, адаптация его положительных сторон к национальной системе, разработка оптимальных вариантов и создание модели. Ключевые слова: Система образования, исторические модели и факты, изучение опыта, положительные аспекты, национальная модель, создание системы. Abstract. The article examines the issues of creating optimal models of the education and upbringing system, studying historical experience, comparing it, adapting its positive aspects to the national system, developing optimal options and creating a model. Key words: Education system, historical models and facts, study of experience, positive aspects, national model, creation of a system. Kirish. Ta’lim va tarbiya jamiyat taraqqiyotining eng muhim poydevori hisoblanadi. XXI asrga kelib, bilimlar iqtisodiyoti va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimi nafaqat bilim beruvchi, balki inson kapitalini shakllantiruvchi va innovatsion tafakkurni rivojlantiruvchi asosiy ijtimoiy institut sifatida qaralmoqda. Shu bois, samarali ta’lim va tarbiya modelini aniqlash, xalqaro va tarixiy tajribalardan o‘rganish va mavjud muammolarga yechim topish zamonaviy jamiyat oldidagi dolzarb vazifalardan biridir. Musulmon davlatlarida ta’lim tizimi – bu tarixan boy va murakkab evolyutsiyani boshdan kechirgan soha bo‘lib, u Islom dinining ilm-fanga bergan yuksak e’tibori, siyosiy-iqtisodiy omillar va zamonaviy global tendensiyalar ta’sirida shakllangan. Quyida musulmon davlatlarida ta’lim tizimining tarixiy aspektlari va zamonaviy optimal variantlari haqida to‘liq tahlil berishga harakat qilamiz. Oʻzbekistonda ta’lim-tarbiya tizimi uzoq tarixiy jarayonlar natijasida shakllanib kelgan bo‘lib, uning har bir bosqichi jamiyatning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va iqtisodiy hayoti bilan bevosita bog‘liq. Mustaqillik yillaridan boshlab ta’lim sohasi keskin o‘zgarishlarga uchradi. Bunda asosiy maqsad – milliy qadriyatlarga asoslangan, zamon talablari bilan hamohang optimal ta’lim-tarbiya modelini yaratishdir. Ta’lim – bu jamiyatning kelajagini belgilovchi strategik soha. Shu sababli uning har bir jihati, xususan, tarixiy tajribalar asosida shakllanayotgan model va tizim tashkil etish masalalari chuqur o‘rganilishga muhtoj. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 109 Mazkur maqolada xalqaro va tarixiy tajribalar asosida ta’lim-tarbiya tizimlarining optimal modellari tahlil qilinadi, mavjud muammolar yoritiladi hamda O‘zbekiston va unga o‘xshash mamlakatlar uchun amaliy tavsiyalar taklif etiladi. 1. Nazariy asoslar va tarixiy tajribalar Ta’lim nazariyalari Ta’lim tizimlari turli pedagogik yondoshuvlarga asoslangan. Humboldt modeli (Germaniya, XIX asr) universitetlarni ilmiy tadqiqot va ta’lim integratsiyasiga asoslab, oliy ta’limni ilgari surdi. Paulo Freyre’ning "ozodlovchi ta’lim" modeli esa o‘quvchini faol sub’yekt sifatida tan oladi va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga urg‘u beradi (Freyre, 1970). Shuningdek, Dewey (tajriba asosidagi ta’lim), Vygotsky (ijtimoiy-kognitiv rivojlanish) va Piaget (kognitiv bosqichlar) nazariyalari zamonaviy ta’limga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Finlyandiya tajribasi Finlyandiya ta’lim tizimi OECD baholashlarida yetakchi o‘rinda turadi. Muvaffaqiyat omillari quyidagilar: • O‘qituvchilarning yuqori malakasi va mustaqilligi; • Baholash tizimining stresssiz va shakllantiruvchi (formative) xarakterga ega bo‘lishi; • Barqaror ijtimoiy siyosat va resurslar teng taqsimoti. Statistika: 2024-yil OECD hisobotiga ko‘ra, Finlyandiya o‘quvchilari PISA baholashida o‘rtacha 511 ball to‘plagan (OECD, 2024), bu OECD o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqoridir. Singapur modeli Singapurda ta’lim tizimi yuqori natijalarga erishgan, ammo kuchli intizom va raqobat tufayli o‘quvchilarda stress darajasi yuqori bo‘lishi aniqlangan (IPGCE, 2023). Ular STEM fanlarida kuchli natijalarga ega, ammo ijodkorlik va yumshoq ko‘nikmalar (soft skills) yetarli darajada rivojlanmagan. Germaniya — dual ta’lim modeli Germaniya o‘rta ta’limdan keyin professional ta’lim va ishlab chiqarish amaliyotini uyg‘unlashtirgan. 2023-yil holatiga ko‘ra, yoshlarning 47 foizi kollej emas, aynan ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan texnik ta’limni tanlagan (Statistisches Bundesamt, 2023). Mavjud muammolar: Ta’lim va mehnat bozori o‘rtasidagi nomuvofiqlik • O‘zbekiston va ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda ta’lim dasturlari mehnat bozoridagi ko‘nikma ehtiyojlariga mos emas. • World Bank (2024) ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda yoshlarning 38% ishsizligi malaka mos kelmasligi bilan bog‘liq. Baholash tizimidagi muammolar • Faoliyatga emas, natijaga yo‘naltirilgan test-baholashlar ijodiylikni cheklaydi. • Ko‘p hollarda yakuniy natija asosiy mezon sifatida olinadi, o‘quv jarayoni baholanmaydi. Pedagogik kadrlar tayyorgarligi • Rivojlanayotgan mamlakatlarda o‘qituvchilarning metodik malakasi past, texnologiyalardan foydalanish darajasi cheklangan. • Ta’limdagi innovatsiyalarni joriy qilish sust kechmoqda. Ijtimoiy tengsizlik • Shaharlik va qishloqdagi o‘quvchilar o‘rtasida resurslar bo‘yicha tafovut katta. • Raqamli infratuzilma har yerda teng emas. 4. Optimal model komponentlari Optimal ta’lim va tarbiya modeli quyidagi asosiy elementlarni o‘z ichiga olishi zarur: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 110 Komponent Tavsif Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim Har bir o‘quvchining qobiliyat, qiziqish va ehtiyojlariga mos ta’lim Tanqidiy va ijodiy fikrlash Problem-posing, loyiha asosida o‘qitish, jamoaviy faoliyat Dual tizim va amaliy mashg‘ulotlar Ishlab chiqarish bilan integratsiya Zamonaviy baholash Portfolyo, loyiha ishi, ko‘p bosqichli baholash O‘qituvchini rivojlantirish Malaka oshirish, texnologiyalardan foydalanish, mentoring Inklyuzivlik Har bir qatlam uchun ta’lim imkoniyatlari Madaniy moslik Mahalliy qadriyatlar, tillar, tarbiya elementlari hisobga olinadi Tarixiy bosqichlar tahlil qilinganda quyidagicha natijalarni koʻrsatish mumkin: o Ilk bosqich (X-XII asrlar) – Islom tamaddunida madrasalar, maktablar orqali diniy va dunyoviy bilim berilgan. o Ikkinchi bosqich (XIX asr oxiri – XX boshlar) – Jadidchilik harakati ta’limga yangi, dunyoviy tamoyillarni olib kirdi. o Sovet davri (1920–1991) – markazlashgan, mafkuraviy asoslangan ta’lim modeli shakllandi. o Mustaqillik davri (1991–hozirgi kungacha) – milliy qadriyatlar asosida erkin, ochiq ta’lim tizimi rivojlandi. 2. Optimal model yaratishdagi asosiy masalalar: o Tarixiy tajribani to‘g‘ri talqin qilish; o Qadriyat va zamonaviylik o‘rtasidagi muvozanatni topish; o Zamonaviy raqamli ta’lim texnologiyalarini va metodikalarini joriy qilish va texnik ta’minotini yoʻlga qoʻyish; o Tizimning barqarorligi, raqobatbardoshligi va moslashuvchanligini ta’minlash. 3. Tizim tashkil etishning dolzarb vazifalari: o Bosqichma-bosqich kompetensiyaviy modelga o‘tish; o Pedagogik kadrlar salohiyatini oshirish; o Hududiy, iqtisodiy sharoitlardan kelib chiqqan holda moslashuvchan dasturlar ishlab chiqish, zamonaviy talablarga javob berdigan darsliklar yaratish; o Davlat–xususiy sheriklikni yo‘lga qo‘yish. MUHOKAMA. Tarixiy tajribalardan ma’lumki, muvaffaqiyatli ta’lim modellarining barchasi o‘z zamonasi ehtiyojlariga javob bergan. O‘zbekistonda hozirgi kunda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari ham shu tamoyilga asoslanadi.Biroq, tizim tashkil etish jarayonida ayrim muammolar mavjud: • Rivojlanish strategiyasida uzluksizlik tamoyili ba’zida yetarli darajada ta’minlanmaydi; • Ta’lim sifati va mazmuni o‘rtasida tafovutlar mavjud; • Tarbiya komponenti ko‘proq deklarativ tusda qolmoqda. Optimal model yaratishda quyidagi yondashuvlar muhim ahamiyatga ega: • Integrativ yondashuv – ta’lim, tarbiya, ijtimoiy institutlar uyg‘unligini ta’minlash; • Milliy qadriyatlar asosida modernizatsiya – G‘arb tajribasini tanqidiy tahlil asosida moslashtirish; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 111 Innovatsion menejment – ta’lim jarayonini samarali boshqarish, monitoring va tahlil qilish mexanizmlarini joriy etish. O‘zbekiston uchun amaliy tavsiyalar • Kurikulumni transformatsiya qilish: kadrlar tayyorlash sifat va samaradorligini oshirish, mehnat bozoridagi real ko‘nikmalarga moslashtirish, jumladan yuqori salohiyatli, raqobatbardosh pedagogik kadrlar tayyorlash va malaka oshirish tizimida litsenziyalashni joriy qilish. • Ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi: umumiy oʻrta ta’limda 12 yillik tizimni tashkil qilish, boshlangʻich ta’limda tabiiy fanlarni STEAM texnologiyalari asosida yondashib, 6-sinfgacha qamrab olinishini ta’minlash, kasb-hunar maktablari, texnikum va kollejlarni ishlab chiqarish korxonalari bilan bog‘lash. • Raqamli infratuzilmani kengaytirish: ta’limning barcha yoʻnalishlarida zamonaviy raqamli texnologiya vositalari bilan yetarli darajada ta’minlanishiga erishish, ayniqsa qishloq hududlarda internet va kompyuterli texnologik vositalar ta’minotini yaxshilash. • O‘qituvchilarni zamonaviy metodikalar bo‘yicha tayyorlash: dunyoqarashini kengaytirish, onlayn kurslar, ijodiy motivatsiya, ustoz-shogird tizimi. • Tarbiya va qadriyatlar asosidagi fanlarni rivojlantirish: tarix, madaniyat, huquqiy ong, fuqarolik tarbiyasi. • Baholash tizimini yangilash: testdan tashqari baholash (masalan: mezoniy baholash) shakllarini joriy etish. XULOSA. Oʻzbekistonda optimal ta’lim-tarbiya modelini yaratish tarixiy tajriba, milliy qadriyatlar va zamonaviy islohotlar uyg‘unligida amalga oshirilmoqda. Tarixiy aspektlarni chuqur tahlil etish orqali mavjud muammolarni aniqlab, samarali yechimlarni ishlab chiqish mumkin. Tizim tashkil etishda uzluksizlik, moslashuvchanlik, qadriyatlarga tayanish va innovatsion yondashuvlar asosiy vazifalardan biri bo‘lib qoladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2020-yil, yangi tahrir. 3. Xo‘jayev B. Milliy ta’lim tizimi: muammo va yechimlar. – T.: Fan, 2019. 4. UNESCO Global Education Monitoring Report, 2021. 5. Abdullayeva M. O‘zbekistonda jadidchilik va zamonaviy ta’lim. // “Pedagogika va psixologiya” jurnali, 2022, №2. 6. Internet resurslari va sun’iy intellekt.