PEDAGOGNING SHAXSIY АXLOQIY SIFATLARINI TARBIYALASH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 160 PEDAGOGNING SHAXSIY АXLOQIY SIFATLARINI TARBIYALASH L.M.Qaraxonova Qori Niyoziy nomidagi TPMI bo‘lim mudiri, p.f.d (DSc), katta ilmiy xodim https://doi.org/10.5281/zenodo.17562438 Annotatsiya. O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari nafaqat takroriy harakatlar, bevosita faoliyatda emas, balki barqaror qobiliyatlarda ham namoyon bo‘ladi. O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari: pedagogik psixologiyada o‘qituvchining shaxsiy fazilatlari alohida ko‘rib chiqilmaydi, balki o‘zida boshqa sifatlar va shaxsiy fazilatlarni o‘zida mujassam etgan umumiy shaxsiy sifatlardan tashkil topgan o‘zaro bog‘liq sifatlarning yaxlit tizimi sifatida qaraladi. Kalit so‘zlar: Pedagogik maqsad, pedagogik tafakkur, pedagogik mulohaza, pedagogik takt, o‘qituvchi shaxsi yo‘nalishi, o‘qituvchining pedagogik imkoniyatlari, o‘qituvchining kasbiy malakasi, qadriyat yo‘nalishlari, kasbiy faoliyat, kasbiy muhim sifatlar. Аннотация. Личностные качества педагога проявляются не только в повторяющихся действиях, непосредственной деятельности, но и в устойчивых способностях. Личностные качества педагога: в педагогической психологии личностные качества педагога рассматриваются не изолированно, а как целостная система взаимосвязанных качеств, состоящая из общих личностных качеств, включающих в себя другие качества и личностные качества. Ключевые слова: Педагогическая цель, педагогическое мышление, педагогическая рефлексия, педагогический такт, направленность личности учителя, педагогические возможности учителя, профессиональная компетентность учителя, ценностные ориентации, профессиональная деятельность, профессионально важные качества. Annotation: The personal qualities of the teacher, are manifested not only in repetitive actions, direct activity, but also in stable abilities. Personal qualities of a teacher: in pedagogical psychology, the personal qualities of a teacher are not considered in isolation, but as an integrated system of interrelated qualities, consisting of general personal qualities that incorporate other qualities and personal qualities. Key words: Pedagogical goal, pedagogical thinking, pedagogical reflection, pedagogical tact, teacher's personality orientation, teacher's pedagogical capabilities, teacher's professional competence, value orientations, professional activity, professionally important qualities. Axloqiy jihatdan yuksak darajada rivojlangan o‘qituvchining ham muayyan kamchiliklari bo‘lishi mumkin. Ammo har bir inson, qoida tariqasida, o‘zining ruhiy dunyosini yaxshilashga qodir. Buning uchun u o‘zining axloqiy qarashlarini o‘zgartirishi, eng avvalo, ijobiy insoniy fazilatlar doirasini kengaytirishi kerak. O‘qituvchining kasbiy o‘zini-o‘zi anglashi - bu o‘qituvchining o‘zini mutaxassis sifatidagi bilimlari va g‘oyalari majmuasi, o‘zini mutaxassis sifatidagi yaxlit qiyofasi, o‘ziga kasb egasi sifatida munosabati tizimi. Mutaxassis sifatida o‘z-o‘zini baholash ko‘p jihatdan ta’lim jarayonining boshqa sub’ektlari tomonidan baholanishi, ularning individual tomonlarini o‘z-o‘zini baholashi va professional o‘zini o‘zi anglashini shakllantirish, unga kasbiy ishonch INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 161 yoki ishonchsizlik hissini berish orqali amalga oshiriladi. O‘qituvchining o‘zining hozirgi imkoniyatlarini baholashi (haqiqiy o‘zini-o‘zi baholash), kechagi (retrospektiv) va kelajakdagi yutuqlari (potensial va ideal), boshqalarning fikri bilan bog‘liq baholash (refleksiv o‘zini-o‘zi baholash). O‘zini ijobiy his qilgan o‘qituvchi o‘ziga bo‘lgan ishonchni, ishdan qoniqishni va umumiy ish samaradorligini oshiradi [3]. Tadqiqotchining fikriga ko‘ra, shaxsiy o‘zini o‘zi boshqarishning asosini o‘z-o‘zini boshqarish harakatlari - o‘z faoliyati va xatti-harakatlarini baholash, tuzatish va takomillashtirish tashkil qiladi. Pedagogik faoliyatda o‘z-o‘zini nazorat qilishning psixologik asoslarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi, u o‘z-o‘zini nazorat qilishni mehnat predmetida sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarni tahlil qilish asosida faoliyatni ongli ravishda tartibga solish va rejalashtirish jarayoni, oxir-oqibat, sub’ekt tomonidan qo‘yilgan maqsadga erishishga imkon beradi. So‘nggi paytlarda o‘z-o‘zini nazorat qilish muammosi nafaqat psixologik, balki pedagogik tadqiqotlar mavzusiga aylandi. Tadqiqotchilarning ushbu muammoga e’tiborining ortishiga olib keladigan sabablar orasida o‘z-o‘zini nazorat qilish pedagogik maqsad va vazifalarni amalga oshirish bilan bog‘liq o‘qituvchining mustaqil faoliyati samaradorligini ta’minlaydigan eng muhim omillardan biri sifatida tobora ko‘proq e’tiborga olinadi. O‘z-o‘zini nazorat qilish o‘qituvchiga faoliyatdagi xatolarni o‘z vaqtida aniqlash va oldini olish, shuningdek, mavjud kamchiliklar va xatolarni baholash va tuzatish imkonini beradi. O‘qituvchining kasbiy faoliyatida o‘z-o‘zini nazorat qilish alohida ahamiyatga ega. Ta’lim oluvchining yutuqlari ko‘rsatkichlari ko‘rinishidagi nafaqat uning faoliyati natijalari, balki uning o‘quv jarayoniga bo‘lgan ishtiyoqi, psixologik salomatligi, ta’lim muhitida qulaylik va xavfsizlik hissi, bu uning ta’lim faoliyatidagi keyingi muvaffaqiyatlari uchun asos yaratadi. Shuning uchun ham kasb-hunar maktablari o‘qituvchilarida pedagogik faoliyatda o‘z-o‘zini tartibga solish ko‘nikmalarini shakllantirish ayniqsa muhimdir. Buning uchun amaliyotda turli texnologiyalar qo‘llaniladi [1]. Bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlash mantig‘ida o‘z-o‘zini nazorat qilishning ixtisoslashtirilgan axborot texnologiyalarini qo‘llash xususiyatlarini ko‘rib chiqiladi. Muallif axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o‘quv jarayonida o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmamalarini rivojlantirishda muvaffaqiyat darajasi sezilarli darajada oshganligini ta’kidlaydi. Axborot texnologiyalari haqiqatan ham bo‘lajak o‘qituvchilarni o‘quv jarayonining sub’ektlari sifatida o‘z faoliyatida o‘zini o‘zi boshqarishni qo‘llashga tayyorligini shakllantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, u ikki tomon qayd etilgan yuzaga keladigan muammolarni ham ta’kidlaydi: - o‘z-o‘zini nazorat qilish qobiliyatini shaxsiy xususiyat va o‘quv faoliyati sub’ektining xususiyatlari sifatida rivojlantirishdagi qiyinchiliklar; − o‘quv faoliyatini tashkil etishda axborot texnologiyalaridan foydalanish qobiliyatini rivojlantirishdagi qiyinchiliklar [2]. Ushbu xususiyatlarni hisobga olish va yechim topish o‘z-o‘zini nazorat qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan ta’lim jarayonida interfaol kursni ishlab chiqish va amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘qituvchilarning o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun o‘qitish tizimiga ham shunday interfaol kurslarni joriy etish mumkin [3]. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 162 O‘z-o‘zini boshqarish - bu jamoa hayotini tashkil etish shakli bo‘lib, u jamoa a’zolarining faolligi va mas’uliyatiga, jamoani rivojlantirish vazifalariga javob beradigan qarorlarni qabul qilish va amalga oshirish qobiliyatiga asoslanadi. [6]. O‘z-o‘zini boshqarish - bu bizning xatti-harakatlarimizni, fikrlarimizni va histuyg‘ularimizni ongli va samarali boshqarish qobiliyatidir. Kuchli o‘zini tuta bilish qobiliyatiga ega bo‘lgan kishi turli vaziyatlarda nima qilishni va qanday harakat qilishni biladi. O‘z-o‘zini boshqarish sizning hayotingizning turli jabhalarida o‘z shaxsiy mas’uliyatingizni tushunishingizni va bu mas’uliyatni bajarish uchun zarur bo‘lgan hamma narsani qilishingizni anglatadi. O‘qituvchining o‘zini o‘zi boshqarish o‘qituvchi faoliyati sifatini ta’minlashda o‘zo‘zini boshqarish muhimligini ta’kidlaydi. O‘qituvchilarning o‘zini o‘zi boshqarish tizimini taklif qilish va o‘qituvchilar malakasini oshirishga ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan. O‘qituvchining o‘zini o‘zi boshqarishi - bu o‘z-o‘zidan harakatlanadigan ikkita sikldan iborat uzluksiz jarayon. Asosiy siklda strategik aktyor sifatida o‘qituvchilar o‘zgaruvchan ta’lim muhitidan xabardor bo‘ladilar va paydo bo‘ladigan muammolarni hal qilish uchun o‘zlarining shaxsiy maqsadlari hamda harakat rejalarini o‘zgartirishlari mumkin. Qo‘llab-quvvatlash sikli asosiy siklning turli bosqichlarida harakatni o‘rganishni osonlashtiradi. Asosiy va qo‘llab-quvvatlash davrlarida mashq qilish orqali o‘qituvchilar o‘zgaruvchan muhitda o‘zlarining kasbiy faoliyati sifatini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan o‘z-o‘zini yangilash va kompetensiyani rivojlantirishlari mumkin. O‘qituvchining o‘zini o‘zi boshqarish qobiliyatini rivojlantirish bo‘yicha trening dasturi 4 blokni o‘z ichiga oladi: 1. Tashkiliy (ta’limning maqsad va vazifalarini aniqlash, o‘qituvchining hissiy sohada o‘zini o‘zi boshqarishni diagnostika qilish, faoliyat, xatti-harakatlar). 2. Axborot va ta’lim (o‘z-o‘zini boshqaishning asosiy turlari va ularni pedagogik faoliyatda amalga oshirishning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumot berish). 3. Rivojlantiruvchi-operativ (o‘quv mashg‘ulotlari - "Mening o‘z-o‘zimni boshqarishim", "Pedagogik faoliyatda o‘z-o‘zini boshqarish", "Kasbiy salomatlik va o‘z-o‘zini boshqarish", "O‘z-o‘zini boshqarish va shaxsiy hayot", "O‘z-o‘zini boshqarish muammolari", "O‘qituvchining o‘zini o‘zi boshqarish muammolarini hal qilish strategiyalari", "O‘qituvchining o‘zini o‘zi boshqarish psixotexnikasi", aqliy hujum, biznes o‘yinlari, guruh muhokamalari, vaziyatni modellashtirish). 4. Reflektiv (natijalarni muhokama qilish, o‘qituvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish diagnostik nazoratini o‘rganish) [5]. O‘z-o‘zini rivojlantirish – shaxsning o‘zida kasbiy tajriba, malaka va mahoratni takomillashtirish yo‘lida aniq maqsad va puxta o‘ylangan vazifalar asosida mustaqil ravishda amaliy harakatlarni tashkil etishi [4]. O‘z-o‘zini tarbiyalash - bu o‘z-o‘zini rivojlantirish va uning asosiy madaniyatini shakllantirishga qaratilgan tizimli va ongli inson faoliyati. O‘z-o‘zini tarbiyalash o‘z ixtiyori bilan shaxsiy va jamoa talablaridan kelib chiqqan holda, axloqiy tuyg‘ularni, zarur xulq-atvor odatlarini, kuchli irodali fazilatlarni shakllantirishga qaratilgan vazifalarni ixtiyoriy ravishda bajarish qobiliyatini mustahkamlash va rivojlantirishga qaratilgan. O‘z-o‘zini tarbiyalash ta’limning ajralmas qismi va natijasi va shaxsiy rivojlanishning butun jarayonidir. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 163 O‘z ustida ishlash ob’ektiv maqsadni o‘z faoliyati uchun sub’ektiv, kerakli motiv sifatida anglash va qabul qilishdan boshlanadi. Kasbiy o‘z-o‘zini tarbiyalash, boshqa har qanday faoliyat kabi, faoliyat motivlari va manbalarining ancha murakkab tizimiga asoslanadi. Odatda, o‘qituvchining o‘z-o‘zini tarbiyalashning harakatlantiruvchi kuchi va manbai o‘zini o‘zi o‘zgartirish va o‘z-o‘zini takomillashtirish ehtiyojidir. Biroq, bu ehtiyoj o‘z-o‘zidan jamiyatning o‘qituvchiga qo‘yadigan talablari va uning shaxs va kasbiy rivojlanishining hozirgi holati o‘rtasidagi ziddiyatlarni hal qilish zaruratidan kelib chiqmaydi. Faoliyatning tashqi manbalari (jamiyat talablari va umidlari) o‘z ustida ishlashni rag‘batlantiradi yoki to‘sqinlik qiladi [4]. O‘qituvchining kasbiy o‘z-o‘zini tarbiyalashi markazida, shuningdek, o‘qituvchining har qanday faoliyatining markazida maqsad va motiv o‘rtasidagi ziddiyat mavjud. Motivdan maqsadga o‘tish o‘z-o‘zini tarbiyalash uchun haqiqiy ehtiyojni yaratish uchun mo‘ljallangan. O‘qituvchining o‘z-o‘zini tarbiyalashga bo‘lgan ehtiyoji, shu tarzda paydo bo‘lgan, qo‘shimcha ravishda shaxsiy faoliyat manbai (e’tiqod; burch, mas’uliyat, kasbiy sharaf, sog‘lom o‘zini o‘zi qadrlash va boshqalar) bilan mustahkamlanadi. Xulq-atvor yoki o‘z faoliyatining aniq maqsadini sub’ektiv belgilash ongli irodaviy keskinlikni, kelajak uchun harakat rejasini o‘rnatishni keltirib chiqaradi. Ushbu maqsadni amalga oshirish ob’ektiv (tashqi) va sub’ektiv (ichki) xarakterdagi paydo bo‘ladigan to‘siqlar bilan muqarrar ravishda birga keladi. O‘qituvchilardagi stressga barqarorlik – emotsional xolat va faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan qo‘zg‘alishlarga moslashish orqali kasbiy faoliyat ritmining o‘zgarmasligi va me’yoriy reaktivlikning namoyon bo‘lishi. O‘z ustida tizimli ishlagan o‘qituvchigina haqiqiy usta bo‘la oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Qosimov A.X., Xoliqova F. // Pedagogik maxorat va pedagogik texnologiyalar. // Toshkent. TATU. 2004. 2. Лазарев В.С. Инновационная деятелност учителя // В.С.Лазарев // Эксперимент и инновации в школе. 2008. №2. 2-8 с. 3. Михайлова H.H. Технология управления развитием педагогической деятелности // H.H.Михайлова, М.Е.Демашева. М.: ИРПО, 2002. 244 с. 4. Muslimov N.A. Bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchisini kasbiy shakllantirish. - Toshkent: Fan nashriyoti, 2004. -130 б. 5. Karakhonova L.M. Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching// ISSN (E): 2795-739X. Journal Impact Factor: 8.115. Volume 20| May 2023. –Р.154-158. 6. Karakhonova L.M. Independent educational activity and mechanisms of effective organization in the continuous education process// American Journal Of Applied Science And Technology// VOLUME 03 ISSUE 06 Pages: 15-21. SJIF IMPACT FACTOR (2021: 5. 705) (2022: 5. 705) (2023: 7.063). 7. L.M. Karakhonova. Organization of research activity of Schoolchildren at the lessons of biology// SCIENCE AND INNOVATION INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL VOLUME 2 ISSUE 2 FEBRUARY 2023 UIF-2022: 8.2. –Р. 430-438.