DARS JARAYONIDA ADABIY VA TARIXIY ALLYUZIYALAR ORQALI O'QUVCHILARDA TAFAKKUR VA TAQQOSLASH, TARBIYA KO'NIKMASINI SHAKLLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 218 DARS JARAYONIDA ADABIY VA TARIXIY ALLYUZIYALAR ORQALI O‘QUVCHILARDA TAFAKKUR VA TAQQOSLASH, TARBIYA KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH Bozorova Matluba Aminovna Buxoro Davlat Pedagogika Instituti doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17564165 Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida adabiy va tarixiy allyuziyalar orqali o‘quvchilarning tahliliy va tanqidiy tafakkurini rivojlantirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Allyuziyalar yordamida voqealar o‘rtasida taqqoslash, saboq chiqarish, va tarixiy hamda badiiy kontekstlarni zamonaviy hayot bilan bog‘lash ko‘nikmalari shakllantiriladi. Maqolada xalqaro va milliy tajribalar asosida bu yondashuvning samaradorligi tahlil qilinadi hamda dars jarayonida qo‘llash usullari tavsiya etiladi. Kalit so‘zlar: ta’lim jarayoni, allyuziya, adabiy obraz, tarixiy shaxs, tafakkur, saboq chiqarish, taqqoslash, metodika, intertekstual yondashuv. Аннотация. В статье рассматривается использование литературных и исторических аллюзий в современном образовательном процессе как средство развития аналитического и критического мышления учащихся. Аллюзии способствуют формированию навыков сопоставления событий, извлечения уроков из прошлого и осмысления исторического и художественного контекста в связи с современностью. Эффективность данного подхода анализируется на основе международного и национального опыта, предлагаются методы его применения в учебном процессе. Ключевые слова: образовательный процесс, аллюзия, литературный образ, историческая личность, мышление, извлечение уроков, сравнение, методика, интертекстуальный подход. Annotation. This article examines the use of literary and historical allusions in modern education as a tool for developing students' analytical and critical thinking skills. Allusions help learners compare events, draw lessons, and connect historical and literary contexts with contemporary realities. The article analyzes the effectiveness of this approach based on both international and national experiences and offers methods for its classroom application. Keywords: educational process, allusion, literary character, historical figure, critical thinking, moral lessons, comparison, methodology, intertextual approach. XXI asrda o‘quvchilarni mustaqil fikrlovchi, har tomonlama yetuk, tafakkurli shaxs sifatida tarbiyalash ta’limning ustuvor vazifalaridan biridir. Bu esa o‘qituvchidan faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining ongini, dunyoqarashini, hayotga bo‘lgan qarashlarini shakllantiruvchi ijodiy shaxs sifatida faoliyat yuritishni talab qiladi. Ana shunday yondashuvda adabiy va tarixiy allyuziyalardan foydalanish samarali metodlardan biri sifatida ajralib turadi. Allyuziya (lotincha alludere – “ishora qilish, kinoya bilan aytish”) – bu matnda biror mashhur voqea, shaxs yoki badiiy asarga ishora qilish orqali yangi mazmun, badiiy qatlam hosil qilish usulidir. Dars jarayonida allyuziyalar orqali o‘quvchilar ilgari o‘rganilgan bilimlarni yangi kontekstda tahlil qilishga, mavjud voqealarni tarixiy yoki adabiy tajriba bilan taqqoslashga, eng muhimi – hayotiy saboq chiqarishga o‘rganadilar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 219 Adabiyot darslarida obrazlar orqali axloqiy, ijtimoiy va falsafiy g‘oyalarni o‘quvchiga yetkazish mumkin. Jumladan, A. Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi Otabek va Komiljon obrazlarini solishtirish orqali o‘quvchilarda vatanparvarlik, mas’uliyat, or-nomus kabi tushunchalarga nisbatan ichki munosabat shakllanadi. Masalan: “Otabek bugungi yoshlar uchun qanday namunadir?” “Komiljon obrazidan qanday saboq olish mumkin?” Bunday savollar asosida o‘quvchilar asardagi obrazlar bilan o‘zlarini taqqoslaydi, muayyan xatti-harakatlar oqibatini tahlil qilishni o‘rganadi. Bu esa tahliliy fikrlash, xulosa chiqarish, nuqtai nazar bildirish kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Tarixiy shaxslar va voqealarga doir ishoraviy yondashuvlar orqali o‘quvchilarda ijtimoiy faollik, fuqarolik ong, milliy g‘urur va vatanparvarlikni shakllantirish mumkin. Masalan, Amir Temur hayoti va “Temur tuzuklari” asosida zamonaviy rahbarlik, boshqaruv madaniyati bilan bog‘liq tahlillarni olib borish mumkin: “Amir Temurning harbiy va siyosiy qarashlari bugungi rahbarlar uchun qanday saboq bo‘la oladi?” “Temur tuzuklaridagi adolat mezonlari hozirgi konstitutsiyamizda qanday aks etgan?” Bu orqali o‘quvchi tarixga befarq qaray olmaydi. Tarixni “ko‘rib”, “his qilib”, bugungi kun bilan taqqoslaydi, xulosa qiladi. Bu esa uning ma’naviy tafakkurini boyitadi. Allyuziyalarning dars jarayonida samarali qo‘llanishi o‘qituvchining metodik yondashuviga bog‘liq. Quyidagi usullar ayniqsa foydalidir: a) Taqqoslash jadvallari: Adabiy yoki tarixiy shaxslarni taqqoslashga asoslangan jadval tuzish orqali o‘quvchi o‘xshashlik va farqlarni tahlil qiladi. Masalan, “Amir Temur va Napoleon” yoki “Otabek va Rustam” obrazlari. b) Rolli o‘yinlar: Tarixiy yoki adabiy shaxslarning nutqini jonlantirish, sahnalashtirish orqali o‘quvchi obraz bilan “yashaydi”. Bu uning emotsional va tafakkuriy dunyosini boyitadi. c) Munozara va diskussiya: Muayyan voqea yoki obraz yuzasidan turli qarashlarni ilgari surish orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini asoslashga, dalillashga, boshqalarning fikrini tinglab hurmat qilishga o‘rganadi. d) Intertekstual yondashuv: Bir matndan boshqa matnga yo‘llanma berish orqali o‘quvchida o‘xshash obrazlar va g‘oyalarning yangi talqinlarini ochish malakasi shakllanadi. Masalan, Alisher Navoiy g‘azallari va hozirgi o‘zbek she’riyati orasidagi bog‘liqliklar. Xulosa. Dars jarayonida adabiy va tarixiy allyuziyalardan foydalanish – bu nafaqat metodik yangilik, balki o‘quvchining tafakkurini, ma’naviy-axloqiy dunyosini shakllantiruvchi samarali vositadir. Ushbu yondashuv orqali o‘quvchi tarix va adabiyotdagi obrazlar, voqealar asosida o‘z fikrini shakllantiradi, sabab-oqibat munosabatlarini tushunadi, hayotiy saboq chiqarishni o‘rganadi. O‘qituvchilar dars jarayonida allyuziyalarni ongli va tizimli tarzda qo‘llash orqali o‘quvchilar tafakkurini yanada mustahkamlaydi, ularni mustaqil fikr yurituvchi shaxs sifatida tarbiyalaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abdulla Qodiriy. (2020). O‘tkan kunlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 2. Amir Temur. (1991). Temur tuzuklari. Toshkent: Sharq nashriyoti. 3. Karimov I.A. (1997). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: O‘zbekiston. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 220 4. Sharipov M. (2021). “Adabiy tafakkur va yoshlar ongini shakllantirishda intertekstual yondashuvlar”, O‘zMU ilmiy axboroti, №2. 5. UNESCO. (2020). 21-asrda ta’lim: kompetensiyalarga asoslangan yondashuv. Paris.