OG'IR NUTQ NUQSONI BО'LGAN MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA DASTLABKI О'QISHNI О'RGATISH TEXNOLOGIYASI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 248 OG‘IR NUTQ NUQSONI BО‘LGAN MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA DASTLABKI О‘QISHNI О‘RGATISH TEXNOLOGIYASI Turdalieva Shahlo Husnitdinovna Nizomiy nomidagi TDО‘zMPU Logopediya kafedrasi p.f.b.f.d (PhD) https://doi.org/10.5281/zenodo.17564251 Annotatsiya. Mazkur maqolada og‘ir nutq nuqsoni bо‘lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga о‘qishni о‘rgatish texnalogiyasi asoslari bayon etilgan, о‘qishni о‘rgatish texnologiyasi kо‘nikmalarini rivojlantirish texnologiyasi bosqichlarni о‘z ichiga oladi. Tayanch sо‘zlar: texnalogiya, о‘qish, yozma va og‘zaki nutq, dastlabki о‘qish, yondoshuv, dizartriya, harf va tovush, ovoz, nutqiy eshituv, sо‘z boyligi. Аннототция. В данной статье изложены основы технологии обучения чтению дошкольников с тяжелыми нарушениями речи, технология развития навыков обучения чтению включает этапы. Ключевые слова: технология, чтение, письмо и говорение, раннее чтение, подход, дизартрия, буквы и звуки, голос, аудирование, словарный запас. Abstract. This article outlines the basics of technology for teaching reading to preschoolers with severe speech disorders, and the technology for developing reading skills includes stages. Key words: technology, reading, writing and speaking, early reading, approach, dysarthria, letters and sounds, voice, listening, vocabulary. Mustaqil О‘zbekistonning kelajagi kо‘p jihatdan barkamol, intellektual salohiyalatli avlod va unga ta’lim-tarbiya berish sifatiga bog‘liq. Shu bois, Vatani, xalqni sevadigan, istiqlol g‘oyalariga sadoqatli, mustaqil fikrlaydigan ijodkor shaxsni yetishtirish davlatning ta’lim sohasidagi siyosatining ustuvor yо‘nalishlaridan biridir. Shuning bilan birga ta’lim tizimidagi tub islohotlar orqali shaxs ma’naviy kamolotini ta’minlash mazkur yо‘nalishning dolzarb muammolaridan biri bо‘lib, bu haqida О‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim tо‘g‘risida»gi qonunida ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, ma’naviy barkamol shaxsni tarbiyalash davlat ahamiyatiga molik muhim vazifalardan biri ekanligi kо‘rsatilgan. Yozishni va о‘qishni о‘rganishning erta boshlanishi boshqa о‘quv о‘yinlari va mashg‘ulotlariga xalaqit bermasligi muhimdir. Texnologiya bolaning yoshiga mos bо‘lishi va u uchun qiziqarli bо‘lishi kerak. Shuningdek, bolaga harflarni о‘rgatish u tovush tahlilini о‘zlashtirganda boshlanishi kerak. Avval u tovushlarni aniq ajratishni, ularni chalkashtirmaslikni va ularni tо‘g‘ri talaffuz qilishni о‘rganishi kerak. Maktabgacha yoshdagi bolalarni ota-onalar ham, pedagoglar ham uning diqqatini sо‘zlarning tovushiga qaratishlari, she'r о‘qishlari, savollar berishlari kerak: masalan, "onam" sо‘zining boshida qanday tovushni eshitasiz, oxirida qanday tovush, 3−4 bolalarda nutqning tovush tomoniga kо‘proq qiziqish bildiriladi, ular tovushlarni tahlil qiladiladilar, yangi sо‘zlarini о‘ylab topadilar. Shuningdek, 6 yoshida u harf tovushlariga qiziqa boshlaydi va tabiiy ravishda о‘qishga о‘tishi mumkin. Agar bola nutiqda nuqsoni bо‘lsa, yoki tovushlarni notо‘g‘ri talaffuz qilsa, bu albtta disleksiyaga - о‘qish buzilishiga va keyinchalik disgrafiyaga (yozuv buzilishi) olib kelishi mumkin. U dastlab harflarni, tovush bilan INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 249 notо‘g‘ri bog‘laydi: masalan, "zina" о‘rniga "tina" sо‘zida u "t" tovushini eshitadi va talaffuz qiladi. U bu harfni shunday о‘qiydi va sо‘zlarda chalkashtirib yuboradi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga о‘qishni о‘rgatish texnologiyasi maktabgacha yoshdagi bolalar tomonidan о‘zbek tilining yozma va og‘zaki nutqi hodisalari va tuzilishi haqida dastlabki tasavvurni shakllantirishga imkon beradigan bilim va kо‘nikmalar tizimini о‘zlashtirishni о‘z ichiga oladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashda nutq о‘stirish va dastlabki о‘qishga о‘rgatishga oid quyidagi ishlar amalga oshirilishi lozim: - tovushlarni tо‘g‘ri talaffuz etish va sо‘zning tovush tarkibi haqidagi tasavvurlarini aniqlash va shakllantirish; - unli va undosh tovushlar haqida tushuncha berish; - jarangli va jarangsiz tovushlarni ajratishga о‘rgatish asosida fonematik idrokni va tasavvurni rivojlantirish; - oddiy tahlil va sintez qilish kо‘nikmalarini rivojlantirish; - gapni sо‘zlarga bо‘lish, sо‘zlarni bо‘g‘inlarga bо‘lish; - ma’lum tovushlarni о‘rnini aniqlash (sо‘zning boshida, о‘rtasida va oxirida); - sо‘zda tovushlar ketma-ketligini va sonini aniqlash; - tovushlardan bо‘g‘inlar, sо‘zlar tuzishga о‘rgatish; - tovushlarni eshitishda farqlashga о‘rgatish; Maktabgacha yoshdagi og‘ir nutq nuqsonlari bо‘lgan bolalarda dastlabki о‘qish kо‘nikmalarini rivojlantirish texnologiyasi quyidagi bosqichlarni о‘z ichiga olishi mumkin: Bolaning rivojlanish darajasini baholash. О‘qituvchi bolaning rivojlanish darajasini tashxislashi, uning yosh xususiyatlarini, nutq xususiyatlarini, harflar va tovushlarni bilish darajasini aniqlashi kerak. Individual yondashuv. Diagnostika natijalariga kо‘ra, har bir bola uchun uning о‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda individual dastur ishlab chiqish kerak. О‘yin usullaridan foydalanish. О‘yinlar va о‘yin-kulgilar bolalarga materialni yaxshiroq tushunishga va о‘qish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, harflar va tovushlarni yodlash uchun о‘yinlar, о‘qish tezligi uchun о‘yinlar, harflardan sо‘z va jumlalar yaratish uchun о‘yinlardan foydalanishingiz mumkin. Vizual materiallardan foydalanish. Rasmlar, chizmalar, jadvallar kabi vizual materiallar bolalarga materialni yaxshiroq tushunishga va о‘qish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, siz sо‘zlar tasvirlangan rasmlar, harflar va tovushlar bilan jadvallar, ob'ektlar tasvirlangan chizmalar va boshqalardan foydalanishingiz mumkin. Kontekstda о‘qish. Kontekstda о‘qish bolalarga о‘qigan narsalarining ma'nosini yaxshiroq tushunishga va о‘qish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Misol uchun, siz bolalarga tanish bо‘lgan sо‘zlar va tovushlarni о‘z ichiga olgan qisqa va oddiy hikoyalardan foydalanishingiz mumkin. Tizimli yondashuv. О‘qish kо‘nikmalarini rivojlantirish tizimli yondashuvni talab qiladi. Bolalar о‘qish qobiliyatlarini bosqichma-bosqich oshirishlari uchun darslarni muntazam va izchil о‘tkazish kerak. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish. Interfaol о‘yinlar, planshetlar va smartfonlar uchun ilovalar kabi zamonaviy texnologiyalar maktabgacha yoshdagi nutqida og‘ir nuqsonlari bо‘lgan bolalarda dastlabki о‘qish kо‘nikmalarini rivojlantirish uchun foydali vosita bо‘lishi mumkin. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 250 Shuni yodda tutish kerakki, og‘ir nutq nuqsonlari bо‘lgan bolalarda dastlabki о‘qish kо‘nikmalarini rivojlantirish о‘qituvchi va ota-onalardan individual yondashuv va sabr-toqatni talab qiladi.О‘qish - yozma matnni idrok etish va tushunish jarayoni bо‘lib, unda odam matnning semantik mazmunini olish uchun harflar, tovushlar va sо‘zlarni taniydi va bog‘laydi. О‘qish jamiyat va ta'limda muvaffaqiyatli moslashish uchun zarur bо‘lgan asosiy kо‘nikmalardan biridir. Bundan tashqari, о‘qish fikrlash, xotira, tasavvur va hissiy intellektni rivojlantirish uchun muhim vositadir. О‘qish о‘quvchi oldida turgan maqsad va vazifalarga qarab turli xil - tezkor, diqqatli, yuzaki yoki chuqur bо‘lishi mumkin. Dizartriya - bu bolalarning о‘qish rivojlanishiga ta'sir qilishi mumkin bо‘lgan nutq artikulyatsiyasi buzilishi. Dizartriyasi bо‘lgan maktabgacha yoshdagi bolalar erta о‘qish kо‘nikmalarini egallashda duch kelishi mumkin bо‘lgan ba'zi qiyinchiliklarga quyidagilar kiradi: Ovozni hosil qilishdagi kamchiliklar. Dizartriya nutq nuqsoniga ega bо‘lgan bolalar tovushlarni tо‘g‘ri talaffuz qilishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin, Bu esa harflar va tovushlarni tanib olish va eslab qolishni qiyinlashtiradi. Fonemik eshitishning etarli darajada rivojlanishi. Fonemik idrok - sо‘zlardagi tovushlarni farqlash qobiliyati. Dizartriya nutq nuqsoniga ega bо‘lgan bolalarda tovushlarni farqlash qobiliyati cheklangan bо‘lishi mumkin, bu esa о‘qish paytida sо‘zlardagi tovushlarni tanib olish va tahlil qilish qobiliyatiga tо‘sqinlik qilishi mumkin. Sо‘z boyligini etarli darajada emasligi. Dizartriya nutq nuqsoniga ega bо‘lgan bolalar yangi sо‘zlarni eslab qolish va ularning ma'nosini tushunishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin, bu esa matnlarni о‘qish va tushunish qobiliyatiga tо‘sqinlik qilishi mumkin. О‘qishni tushunishni cheklanganligi. Dizartriya nutq nuqsoniga ega bо‘lgan bolalar matnni о‘qishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin, bu esa matndagi ma'lumotlarni tahlil qilish va sharhlashga tо‘sqinlik qilishi mumkin. Motivatsiyani sustligi. Dizartriya nutq nuqsoniga ega bо‘lgan bolalar о‘qishda qiyinchilik va noqulaylikni boshdan kechirishi mumkin, bu esa о‘qishga bо‘lgan qiziqish va motivatsiyaning susayishiga olib kelishi mumkin. Ushbu muammolarni hal qilish uchun individual yondashuv, о‘yin usullaridan, vizual materiallardan foydalanish, kontekstda о‘qish, tizimli yondashuv va zamonaviy texnologiyalardan foydalanishni о‘z ichiga olgan kompleks yondashuv talab etiladi. Shuni esda tutish kerakki, dizartriya bilan og‘rigan bolalarda dastlabki о‘qish qobiliyatlarini rivojlantirish о‘qituvchilar va ota-onalar tomonidan sabr-toqat, qо‘llab-quvvatlash va doimiy ishlashni talab qiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tо‘g‘ri о‘qishga о‘rgatishning kо‘plab usul va texnalogiyalar mavjud, ulardan “Tirik tovushlar”, “Bir bor ekan, bir yо‘q ekan, tovushlar bо‘lgan ekan”, “Yashiringan tovushlar”, “Boshi, о‘rtasi, oxiri”, “Bо‘g‘inli munchoqlar”, “Harflarsiz о‘qiymiz!”, “Balandlikdan uchamiz”, “Sо‘z aylanib ketti”, “Harflarning zanjirini uz”, “Makaron harflar”, “Parovozcha”, “Sо‘zlarning sayohati”, “Chalkashlik”, “Yashirin sо‘zni top”, “Sо‘zlar zanjiri”, “Harfni joyiga qо‘y”, “Sо‘zni tuz”, “Sо‘zni tugat”, “Harflardan sо‘z tuz”, “Sо‘zni tanla” va x.k. Ota-onalar uchun maslahatlar: Plastilindan harflarni shakllantiring, chizing va bо‘yang, ovozli alifbo sotib oling - bolaning idrokining barcha kanallaridan foydalaning. Harflarni asta-sekin bо‘g‘inlarga, keyin esa sо‘zlarga bog‘lang. Bolalaringizga harflar va bо‘g‘inlarni о‘zlashtirishga qaratilgan о‘yin о‘ynang. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 251 Bolalaringizga alifbo harflari haqida she'rlar о‘rgating, harflar va rasmlar bilan kartochkalardan foydalaning. Tasvirlar tufayli bola ramzlarni tezroq yodlab oladi. Bolalaringiz xonasidagi narsalarga ularning nomlari yozilgan belgilarni osib qо‘yishingiz mumkin - bola ularni matnlarda tezda tanib olishni о‘rganadi. Farzandingizga muntazam ravishda ovoz chiqarib о‘qing va uni asta-sekin mustaqil о‘qishga о‘rgating. Har oqshom о‘zingizga taniqli kitobdan kamida bir necha satr о‘qishni taklif qiling. Bolalaringizga о‘rnak bо‘lishga harakkat qiling. Bola о‘qishni о‘rganishni xohlashi uchun u sizni muntazam ravishda kitob bilan kо‘rishi kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI: 1. Бабанский Ю.К. Избранные педагогические труды. М.: Педагогика, 1989. 2. Локалова Н.П. Школьная неуспеваемость: причины, психопрофилактика. – СПб.: Питер, 2009. (179) / 3. Ушакова О.С. Программа развития речи детей дошкольного возраста в детском саду. М., 1994. 4. Павлова Л.Н. Раннее детство: развитие речи и мышления. М., 2000. 5. Павлова Л. А. Как формировать навык чтения у младших школьников: практическое пособие / под ред. Н. Н. Светловской. М.: Изд-во АРКТИ, 2007. 6. Турдалиева Ш. Х. Предупреждение нарушений письменной речи у дошкольников с недоразвитием речи. Boshlang‘ich ta’limda xalqaro tajribalar: yangi avlod darsliklari, milliy dastur va raqamli texnologiyalar integratsiyasi Xalqaro ilmiy-amalıy anjuman materıallari. 2023-yil, 19-may (383-384) 7. Турдалиева Ш.X.Развитие навыков чтения-это сложный психофизиологический процесс у детей с тяжелыми речевыми нарушениями дошкольного возраста. Общество и инновации. 4, 8/S (окт. 2023), 124–127. 8. Турдиалиева Ш.Х Развитие начальных навыков чтения у детей с тяжелыми нарушениями речи в дошкольном возрасте.,, Мактаб ва хаёт’’ № 7 (179)2023, (36-38) 9. Turdaliyeva Sh.H. Maktabgacha ta’lim yoshdagi nutqida og‘ir nuqsonlari bо‘lgan bolalarda о‘qishga oid dastlabki kо‘nikmalarini rivojlantirish. Ped. fan. bо‘yicha falsafa dok. (PhD) diss. Avtoreferati. -T.: 2025.-20 b.