NUTQIDA NUQSONI BO'LGAN BOLALARNING KOGNITIV XUSUSIYATLARINI RIVOJLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 256 NUTQIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNING KOGNITIV XUSUSIYATLARINI RIVOJLANTIRISH Xodjabekova Surayyo Abduganiyevna1, Sagdiyeva Roziya Sunatulloyevna2 1O‘zMPU “Logopediya” kafedrasi v/b dotsent, PhD; 24-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17564267 Annotatsiya. Ushbu maqolada nutqida nuqsoni bo‘lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning kognitiv rivojlanishi murakkab va ko‘p qirrali jarayon ekanligi va ular bilan olib boriladigan korreksion-logopedik ishlarning zamonaviy metodlari va usullari ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Kognitiv, vizual, sezgi, diqqat, xotira, tafakkur, idrok, reabilitatsiya, kompensatsiya, logoritmika, su-jok terapiya, mnemotexnika, art-terapiya, izo-terapiya, kenezioterapiya. Аннотация. В данной статье раскрывается, что познавательное развитие дошкольников с нарушениями речи-сложный и многогранный процесс, а также современные методы и приемы коррекционно-логопедической работы с ними. Ключевые слова: Kогнитивная, зрительная, чуства, внимание, память, мышление, восприятие, реабилитация, компенсация, логоритмика, су-джок-терапия, мнемотехника, арт-терапия, изо-терапия, кенези-отерапия. Abstract. This article reveals that the cognitive development of preschoolers with speech disorders is a complex and multifaceted process, as well as modern methods and techniques of correctional and speech therapy work with them. Key words: Cognitive, visual, intuition, attention, memory, thinking, perception, rehabilitation, compensation, logarithmic, su-jok therapy, mnemonics, art-therapy, iso-therapy, kenesio-therapy. Dunyoda statistik maʼlumotlarga ko‘ra, nutq nuqsonlarining soni ko‘payib borishi sabab, bolalar va o‘smirlarda nutq kamchiliklarini oldini olish dolzarb muammo bo‘lib qolgan. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalar orasida nutq nuqsonlari bilan bog‘liq muammolar 25-30% atrofida ekanligi aniqlangan, bu esa har to‘rtinchi bolada nutq rivojlanishida muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Bizning mamlakatimizda nutq kamchiligiga ega bolalar bilan olib boriladigan korreksion-tarbiyaviy va pedagogik ishlarga katta eʼtibor qaratilmoqda. Nutq kamchiligini erta aniqlash, korreksion taʼlim-tarbiyani tashkil qilish va taʼlim-tarbiyaning uslublari masalasini hal qilish bo‘yicha maʼlum miqdorda yutuqlarga erishilmoqda. Kognitiv jarayonlar - bu inson atrofdagi dunyoni, o‘zini va boshqa odamlarni o‘rganadigan aqliy jarayonlar. Bunday jarayonlarga quyidagilar kiradi: sezgi, idrok, diqqat, xotira, tafakkur va tasavvur. Kognitiv faoliyat - faoliyat turlaridan biri sifatida maqsad, motiv, shart-sharoitlar, usullar va natijani o‘z ichiga oladi. Ko‘plab olimlar nutq nuqsoni bo‘lgan bolalar kognitiv rivojlanishining asosiy xususiyatlaridan biri, kommunikativ qobiliyatlarini o‘zlashtirishning kechikishi, maʼlumotlarni tushunishi, xotira va idrok etish qobiliyatiga taʼsir qilishini taʼkidlashadi. Shuni taʼkidlash kerakki, bolalardagi nutqning buzilishlari turli xil xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin, biroq har bir bolaning o‘ziga xosligi va o‘ziga xos kuchli tomonlari borligini unutmaslik kerak. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 257 Bolalarda nutqning buzilishi, qoida tariqasida, kognitiv faoliyatining rivojlanishini buzilishiga olib keladi: sezgi, diqqat, xotira, tafakkur, idrok, og‘zaki va ichki nutqning etarli darajada rivojlanmaganligi, mantiqiy fikrlash, bilim va koʻnikmalarni o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklar, hissiy-irodaviy sohaning beqarorligi kabi muammolarni keltirib chiqaradi. Nutqdagi buzilishlar bolaning aql-zakovati yo‘qligining ko‘rsatkichi emas, aksincha, bunday bolalarning ko‘pchiligi bilim o‘rganishi va o‘zining qobiliyatlarini rivojlantirishi uchun to‘liq imkoniyatga ega. Biroq, bu salohiyatni ro‘yobga chiqarish uchun, ular maxsus yordam va moslashtirilgan o‘qitish usullarini talab qiladi. Bu har bir bolaning rivojlanish darajasiga o‘ziga xos moslashtirilgan turli xil usullar va metodlardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Bilimlarni egallashni osonlashtirish uchun o‘yin texnikasi, vizual materiallar, shuningdek audio va video materiallarning turli shakllaridan foydalanish mumkin. Yana bir muhim jihat - ota-onalar bilan ishlash. Ular bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Hozirgi sharoitda yanada samaraliroq bilim va texnologiyaga zaruriyat sezilmoqda. Logopedik ishning asosiy yo‘nalishlaridan biri kognitiv ko‘nikma va qobiliyatlarni rivojlantirib, kommunikativ kompetensiyani shakllantirishdan iborat bo‘lishi kerak. Quyidagi metodika va texnologiyalar nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalarning kognitiv rivojlanishida samarali natija berishi ilmiy tadqiqotlar bilan tasdiqlangan: 1. Axborot texnologiyalari O‘quv materialini ko‘rgazmali bo‘lishini, o‘zgaruvchanligini va tezkor yaratish imkoniyatini, bolalarning rivojlanishi va faoliyatini nazorat qilishning qulayligini, nutqning akustik tarkibiy qismlarini vizuallashtirishni, og‘zaki bo‘lmagan vazifalar doirasini kengaytirishni ta'minlaydi. 2. Mnemotexnika Yodlashni osonlashtiradigan va qo‘shimcha uyushmalar tashkil etish orqali xotira hajmini oshiradigan usullar tizimi hisoblanadi. Bu texnika ayniqsa nutq rivojlanishida ortda qolayotgan bolalar uchun juda foydali, chunki u so‘z boyligini oshirish va so‘zlarni eslab qolishga yordam beradi. 3. Tanaga yo‘naltirilgan usullar Harakatlanish funksiyalarini to‘g‘rilash uchun qo‘llaniladigan usullar: - Logopedik massaj (qo‘l, nuqtali, barmoq, tosh, metall, to‘p bilan kaft yuzalarini massaj qilish) - Yong‘oq, kashtan bilan massaj - Munchoq bilan massaj - Su-jok terapiya asboblari bilan massaj 4. Logoritmika Logopedik korreksiya maqsadida musiqiy-motorli, nutq-motorli va musiqiy-nutq o‘yinlari va mashqlari tizimi. Bu metodika nutq bilan harakatlarni bog‘lash, ritmik qobiliyatlarni rivojlantirish va nutq nuqsonlarini bartaraf etishda yaxshi natija beradi. 5. Kenezio terapiya Harakatlar orqali miyaning faoliyatini yaxshilash va nutq bilan bog‘liq markazlarni stimullashtirish usuli. Bu terapiya nutq va motor ko‘nikmalarini bir vaqtda rivojlantirish orqali ijobiy natija beradi. 6. Art-terapiya usullari Hissiy sohani barqarorlashtirish uchun qo‘llaniladigan usullar: - Musiqa terapiyasi - Izo terapiya (tasviriy san'at orqali davolash) - Ertak terapiya INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 258 - Qum terapiyasi Bu innovatsion texnologiyalardan foydalangan holda mashg‘ulotlarni olib borish tafakkur, diqqat, tasavvur, xotira, idrok, nutqni rivojlantirishda va butun tanani sog‘lomlashtirishga yordam beradi.Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan korreksion ishlarning tashkil etilishida quyidagi jihatlar muhim ahamiyatga ega: 1. Faoliyat va vaziyatning o‘z vaqtida o‘zgarishi. Bu bolalarning ish qobiliyatini oshirishga yordam beradi, tez o‘sib borayotgan charchoqning rivojlanishiga yo‘l qo‘ymaydi. 2. Pedagog va ota-onalarning roli. Ular mavzuni tanlash, materiallarni qidirish, natijalarni taqdim etish jarayonini tashkil qilishlari kerak. Bolalarning tashabbusini rag‘batlantirish, ularning takliflariga qiziqish ko‘rsatish juda muhimdir. 3. Darslarni tashkil etish usullari: - kutilmagan daqiqalar; - ragʻbatlantirish va hissiy qo‘llab-quvvatlash; - vazifalarning yangiligi; - o‘yinlar va do‘stona ohangdan foydalanish. 4. Kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish. Vazifani va uni bajarish natijalarini muhokama qilishda kommunikativ daqiqalarga alohida e'tibor berilishi kerak. 5. Bolaga mos vazifalar berish. Bolaga o‘zi hal qila oladigan vazifalarni taklif qilish kerak. Vazifani bajarayotganda hissiy qo‘llab-quvvatlash, maqtash va tasdiqlash lozim. Maxsus ishlab chiqilgan "nutqida nuqsoni bo‘lgan maktabgacha yoshdagi bolalarda kognitiv jarayonlarni rivojlantirish" dasturi bo‘yicha individual kognitiv harakatlar shaklida amalga oshirilsa, ijobiy natijalarni beradi. Nutqning uyg‘unligini shakllantirish, so‘zlarni mazmunli va mantiqiy tuzish ko‘nikmalarini rivojlantirish maktabgacha yoshdagi bolaning asosiy vazifalaridan biridir. Shuning uchun izchil nutqni shakllantirishning yangi maxsus uslubiy usullari va vositalarini izlash muhimdir. Kognitiv faollik va motivatsiyaning o‘sishi, vazifalarni belgilash va ularning yechimini topish, bolalar qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirish, maktabga tayyorlash jarayonida yangi talablarga, ortib borayotgan mas'uliyatlarga, yangi muhitga va o‘quv faoliyatiga tayyorgarlik ko‘rish zarur. Xulosa: Shunday qilib nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalarning kognitiv xususiyatlarini tushunish maxsus ta'lim dasturlarini ishlab chiqish va barcha bolalar uchun muvaffaqiyatli o‘rganishni ta'minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ularning o‘ziga xos ehtiyojlari va qobiliyatlarini tan olish orqali biz har bir bola o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishi va muvaffaqiyatga erishishi mumkin bo‘lgan muhitni yaratishimiz mumkin. O‘qituvchilarning ijodiy salohiyatidan, tegishli shakllangan fan-fazoviy rivojlanish muhitidan, didaktik o‘yinlarning uslubiy jihatdan to‘g‘ri tanlovidan va o‘quvchilarga individual differensial yondashuvdan foydalangan holda, bolalarda kognitiv faollikni shakllantirishda juda yaxshi natijalarga erishish mumkin. Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan qancha erta ish tashkil etilsa, bu ularning kognitiv jarayonlariga shuncha ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Har bir bola individualdir va ularning ehtiyojlari har xil bo‘lishi mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolaning kognitiv sohasini muvaffaqiyatli rivojlantirishning hal qiluvchi shartlari - kognitiv qiziqish, kognitiv faoliyat uchun motivatsiya va muammolarni hal qilishda maqsadlarni qo‘yish qobiliyatidir. Har bir bolaga individual yondashuvni va uning ehtiyojlari hamda o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda nutqni tuzatish va rivojlantirish uchun individual dasturlarni ishlab chiqish zarur. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTERNATIONAL AND HISTORICAL EXPERIENCE, PROBLEMS, SOLUTIONS”, OCTOBER 30-31, 2025 259 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Ayupova M.Yu. "Korreksion ishlar metodikasi" ma'ruza matni. T: 2001. 2. Баранова Е.А. Диагностика познавательного интереса у младших школьников и дошкольников, практикум по психодиагностике. М. Издательство «Речь» 2005г. 3. Bondarenko A.K. O‘yinda bolalarni tarbiyalash. Bolalar bog‘chasi o‘qituvchilari uchun qo‘llanma. 4. Горшкова Е. Учите детей общаться. Дошкольное воспитание, 2000, № 2.- с. 17 5. Karimova V.M. "Social psychology. Textbook.-T.: "Science and Technology" Publishing House (2012). 6. Пантелеева Л.А. Психологическая готовность к школьному обучению детей с речевыми нарушениями. Логопед 2004 №4 7. Xodjabekova S.A. Og‘ir nutq nuqsoni bo‘lgan bolalarning kommunikativ kompetentligini rivojlantirish texnologiyalari. Ped.fan.bo‘yicha falsafa dok. (PhD) diss. Avtoreferati. -T.: 2025.-22 b.