BUXORO AMIRLIGIDA YER EGALIGI MUNOSABATLARINING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 99 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17564886 BUXORO AMIRLIGIDA YER EGALIGI MUNOSABATLARINING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI Sanoqulova Maftuna Iskandar qizi Buxoro viloyati Shofirkon tumani 3-sonli umummiy o‘rta ta’lim maktabi tarix fani o‘qituvchisi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Buxoro amirligining XIX asrda shakllangan ijtimoiyiqtisodiy tuzilmasi doirasida yer egaligi tizimining shakllanishi, turlari va ularning huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Tahlil jarayonida mulk shakllari - davlat yerlari, xususiy yerlar, vaqf yerlari, in’om va tanho yerlar — tarixiy hujjatlar va ishonchli manbalar asosida yoritiladi. Yer egaligining ijtimoiy tabaqalanishga, iqtisodiy munosabatlarga va siyosiy tuzilmalarga ta’siri alohida o‘rganiladi. Tadqiqot tarixiy-huquqiy yondashuv asosida amalga oshirilgan. Kalit so‘zlar: Buxoro amirligi, yer egaligi, mulk shakli, ijtimoiy tuzilma, tanho, vaqf, tarixiy huquq. Ko‘hna va boqiy Buxoro haqida so‘z yuritilganda amirlik davri tarixi haqida so‘z yuritmaslikning iloji yo‘qdir. Har bir davlat tarixida bo‘lgani singari amirlik davrida ham ijtimoiy-iqtisodiy hayotda yer egaligining o‘ziga xos o‘rni bor. Yer mulklardan keladigan soliqlar va tushumlar amirlikning asosiy daromadlaridan biri bo‘lgan. Buxoro amirligi XIX asrda Markaziy Osiyodagi eng yirik musulmon davlatlaridan biri sifatida o‘ziga xos siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimga ega bo‘lgan. Aholi turmushi, ijtimoiy tabaqalanish, siyosiy boshqaruv va diniy hayot bevosita SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 100 yer egaligi tizimi bilan chambarchas bog‘liq edi. Yer — asosiy iqtisodiy resurs bo‘lishi bilan birga, siyosiy hokimiyat va ijtimoiy mavqening mezoni sifatida ham namoyon bo‘lgan. Yer egaligi tizimi, o‘z navbatida, ijtimoiy tabaqalarni aniqlovchi asosiy omillardan biri sifatida shakllangan. Amirlikda mavjud yer turlari — davlat yerlari (xaraj), xususiy yerlar (milk), vaqf yerlar, in’om va tanho yerlar — har biri alohida huquqiy tartibga ega bo‘lib, turlicha ijtimoiy vazifalarni bajargan. Mazkur maqolada Buxoro amirligi davrida mavjud bo‘lgan yer egaligi shakllari va ularning huquqiy asoslari, amaldagi boshqaruv tizimi, hamda ularning iqtisodiy va siyosiy oqibatlari tarixiy-huquqiy tahlil asosida ochib beriladi. Mazkur ilmiy tadqiqotda tarixiyhuquqiy tahlil, manbashunoslik, iqtisodiy tarix va sistematik yondashuv metodlaridan kompleks tarzda foydalanildi. Birinchidan, tarixiy-huquqiy tahlil usuli orqali Buxoro amirligida amal qilgan yer egaligi shakllari (xaraj, milk, vaqf, tanho va in’om)ning huquqiy asoslari, ularni tartibga soluvchi shariat qonunlari va amaliy hujjatlar tahlil qilindi. Xususan, vaqfnomalar, mulk hujjatlari, in’om farmonlari kabi yuridik manbalar orqali mulkchilik shakllari va ularning huquqiy maqomi aniqlashtirildi. Ikkinchidan, manbashunoslik yondashuvi asosida yozma tarixiy asarlar (“Tarixi Salimiy”, “Tuhfat ul-hukkam”, “Buxoro tarixi”) hamda arxiv materiallari solishtirma tahlilga tortildi. Bu orqali yer egaligi bilan bog‘liq bo‘lgan siyosiy va ijtimoiy munosabatlarning tarixiy dinamikasi ochib berildi. Uchinchidan, iqtisodiy tarix metodikasi asosida yer egaligi shakllarining aholi turmush tarziga, soliq tizimiga, ishlab chiqarish munosabatlariga va tabaqalanishga ta’siri o‘rganildi. Yer egaligining amirlikdagi iqtisodiy hayotdagi o‘rni iqtisodiy indikatorlar va soliq siyosati misolida yoritildi. Nihoyat, sistematik tahlil yondashuvi orqali mavjud mulkchilik shakllari bir-biriga nisbatan tahlil qilinib, ularning amirlikdagi umumiy ijtimoiy-iqtisodiy tizimga qanday integratsiyalashgani aniqlashtirildi. Maqolada tarixiy xolislik, mantiqiy ketma-ketlik, zamonaviy tarixshunoslik prinsiplari asos sifatida qabul qilindi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 101 Natijalar shuni ko‘rsatdiki: • Davlat yerlari (xaraj) amirlikning asosiy daromad manbai bo‘lib, bu yerlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri davlatga qarashli bo‘lgan. Ular dehqonlarga foydalanish uchun berilib, undan olinadigan soliq orqali xazina to‘ldirilib turgan. • Xususiy yerlar (milk) shaxsiy mulk huquqi asosida boshqarilgan. Ular meros qilib qoldirilgan, sotilgan yoki hadya qilingan. Milk egaligi jamiyatda yuqori tabaqaning iqtisodiy kuchini ifodalagan. • Vaqf yerlar — diniy va xayriya maqsadlari uchun ajratilgan yerlar bo‘lib, ularning daromadi madrasa, masjid va boshqa ijtimoiy muassasalarni ta’minlashga sarflangan. Bu yerlar abadiy xususiyatga ega bo‘lib, ular sotilmas va bo‘linmas hisoblangan. • Tanho va in’om yerlar — xon yoki amir tomonidan sodiq amaldor, ulamo yoki harbiylarga mukofot sifatida berilgan. Bu yerlar vaqtinchalik yoki umrbod foydalanishga berilib, ularning huquqiy maqomi doimo aniqlikka ega bo‘lmagan. Buxoro amirligida yer egaligi tizimi nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va diniy hayotning ajralmas qismi bo‘lgan. Bu tizim ijtimoiy tabaqalanishni mustahkamlab, hukmron guruhlar — amaldorlar, ruhoniylar, yirik yer egalari — manfaatlarini himoya qilgan. Yer egaligi turli shakllarda huquqiy asoslanib, shar’iy qonunlar va odat huquqi asosida tartibga solingan. Shariat asosida tuzilgan hujjatlar (hujjatnomalar, vaqfnomalar) orqali yerning kimga tegishli ekanligi va undan qanday foydalanilishi hujjatlashtirilgan. Bu esa huquqiy barqarorlikni saqlashda muhim vosita bo‘lgan. Ammo amalda yer egaligi ko‘pincha siyosiy ehtiyojlar asosida o‘zgartirilgan, tanho va in’om yerlar orqali sodiqlik mukofotlangan, bu esa ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirgan. Ayniqsa, chor Rossiyasi bilan aloqalar kuchaygani sari ayrim yerlarning siyosiy maqsadlarda boshqarilishi keskinlashgan. Buxoro amirligida yer egaligi tizimi murakkab va ko‘p qatlamli bo‘lib, u amirlikning ijtimoiy-iqtisodiy hayotining asosi bo‘lgan. Yer egaligi nafaqat iqtisodiy resurs, balki ijtimoiy mavqe, siyosiy hokimiyat va diniy nufuz mezoni sifatida ishlatilgan. Mulk shakllarining SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Noyabr, 2025 102 huquqiy asoslari ham shar’iy, ham an’anaviy huquq asosida mustahkamlangan bo‘lsa-da, ularning amaliyotdagi tatbiqi ko‘p hollarda siyosiy manfaatlarga bo‘ysungan. Bugungi kunda ushbu tizimni tahlil qilish O‘zbekiston tarixida ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarning rivojlanish bosqichlarini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. “Tarixi Salimiy”. – T.: Fan, 1991. 2. Semyonov A. A. (1925). Bukharan Studies. – Leningrad. 3. Ziyo M. (1997). O‘rta asr yer egaligi tizimi. – T.: O‘qituvchi. 4. Qosimjonov A. (2003). O‘zbekiston yer tuzumining tarixiy asoslari. – T.: Sharq.