YURIDIK MA'LUMOTLAR BAZALARINI BOSHQARISH:SAMARADORLIG VA XAVFSIZLIK

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 45 YURIDIK MA’LUMOTLAR BAZALARINI BOSHQARISH:SAMARADORLIG VA XAVFSIZLIK Xolmurodov Fazliddin Saidmurod o’g’li [email protected] Toshkent davlat yuridik unifersiteti Jinoyat odil sudlov fakulteti 1kurs B-patok 1-guruh Annotatsiya: Zamonaviy axborot tehnalogiyalari shiddat bilan rivojlanayotagan davrda yuridik ma’lumotlar bazalarining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Yuridik ma’lumotlar bazalari davlat boshqaruvi,sud organlari,huquqni muhufaza qiluvchi idoralar hamda advakatura tizimlarida huquqiy axborotni tizimli saqlash,qayta ishlash va tezkor ishlash imkonini beradi.Ushbu jarayonni samarali tashkil etish ma’lumotlarning to’liqligi,aniqligi hamda dolzarbligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimlarida (MBBT)xavfsizlik masalasi alohida ahamyatga ega.Chunki yuridik axborotlar maxfiy yoki shaxsga doir malumotlarni o’z ichiga oladi.Shu sababli malumotlarga ruxsatsiz kirish,o’zgartirish va yo’qotilishdan himoya qilish uchun zamonaviy kriptografik vositalar,autentifikatsiya va zaxira nusxalash mexanizmlaridan foydalanish talab etiladi.Yuridik ma’lumotlar bazalarini samarali boshqarish natijasida huquqiy axborotlar oqimi soddalashadi,qarorlar qabul qilish sifat oshadi va fuqorolarga ko’rsatiladigan yuridik xizmatlar tezlashadi. Shuningdek ,tizim xavfsizligini mustahkamlash orqali davlat va jamiyat manfaatlari ishinchli himoya qilinadi. Kalit so’zlar: yuridik malumotlar bazasi,boshqaruv tizimi,samaradorlik,axborot xavfsizligi ,huquqiy axborot,kriptografik vositalar,zaxira nusxalash ,huquqiy axborat oqimi va MBBT . KIRISH Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 46 Bugungi raqamli davrda yuridik ma’lumotlar bazalarini samarali va xavfsiz boshqarish huquqiy tizimlarning barqaror ishlashida muhim o‘rin tutadi. Axborot texnologiyalari tez sur’atlarda rivojlanar ekan, huquqiy hujjatlar, shartnomalar va sud qarorlarini to‘g‘ri saqlash hamda ularni himoyalash masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Yuridik ma’lumotlar bazalarining to‘g‘ri boshqarilishi tashkilotlar faoliyatini soddalashtiradi, inson xatolarini kamaytiradi va huquqiy xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi. Shu sababli samaradorlik va xavfsizlik o‘rtasidagi muvozanat bugungi yuridik boshqaruvning asosiy talabi hisoblanadi. Yuridik ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi bu-bu malumotlar bazasini hosil qilivchi, ma’lumotlarni qayta ishlovchi va qidiruvchi tizim hisoblanadi.Qisqa qilib aytganda,MBBT barcha jarayonlarni amalga oshiradi.Bu kabi tizimlardan misol sifatida 2007-yil boshlab itportal loyhasi o’z ishini boshladi.Ushbu loyha juda ko’plab yoshlar,dasturchilar va talabalar uchun behisob yordam va foyda bergandi. Bu ilovada turli xil yuridik malumotlar va shu sohaga qaratilgan savollarga aniq javoblari bor edi va bu loyhaga juda katta mehnat sarflangan edi lekin bu partal 2017-yil 22-dekabr o’z faoliyatini tamomlagan. Shu mehnat behuda ketmasligi uchun,itportaldagi malumotlar va maqolalar texnoman.uz saytiga joylangan (itportal.uz sayti).Hozirgi raqamlashayotgan dunyoda albatta malumotlarni ham raqamlashtirish va elektron ko’rinishga o’tkazish ko’payib bormoqda.Yuridik malumotlar bazasi -bu qonunlar,qarorlar,farmonlar,sud hujjatlari,shartnomalar,me’yoriy hujjatlar kabi huquqiy axborotlarni elektron shaklda saqlovchi tizim hisoblanadi.U foydalanuvchiga kerakli hujjatlarni tez topish,tahlil qilish va huquqiy qarorlar qabul qilishda yordam beradi. Misollar:  LexUZ.uz-O’zbekiston Respublikasining rasmiy huquqy axborot portali.  Legislation.gov.uk-Buyuk Biritaniyada qonun va farmonlar bazasi.  Westlaw,LexisNexis-xalqaro yuridik axborot tizimlari. Yuridik malumotlar bazalari 1970yilda ishlab chiqilgan ammo dastab bu tizimlar hali internetg asoslanmagan va asosan katta hukumat idoralari yoki yirik Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 47 universitetlar uchun mo’ljanlangan edi.Hozirgi kunga kelib esa yuridik malumotlar bazalari hamma sohada keng qo’lanilmoqda.Asosan yuristlar uchun afzaliklari: Vaqatni tejash -minglab hujjatlarni qog’ozda qidirish o’rniga,kalit so’zlar orqali bir necha soniyada rupish imkoninni beradi. Dolzarblik-barcha hujjatlar doimiy ravishda yangilanib boradi, bu esa eskirmagan qonun normalaridan foydalanishni taminlaydi. Bog’lanishlar-ko’plab bazalar bir hujjatdagi moddaning boshqa qonun yoki qarorga bog’lanishni avtomatik ko’rsatadi. Yuridikt malumotlar bazalarini boshqari shhaqida turli hil tadqiqotlar amalga oshirilmoqda.Masalan maqola raqamli globallashayotgan axborot muhiti yuridik malumotlar bazalarini boshqarish nuqtai nazaridan qanday o’zgarayotganini ko’rib chiqadi,ya’ni internet va Web-2.0 tehnalogiyalar orqali huquqiy ma’lumotlar (xalqaro qonunchlik,chet el huquqi, sud amaliyotlari)global darajada taqdim etilmoqda(manba-schollarship.law.cornell.edu) Yuridik malumotlar bazalarini boshqarishda mutaxasislar ya’ni huquqiy kutubxonchilar, ma’lumot mutaxasislari uchun yangi ro’llar paydo bo’lmoqda.Ular endi ma’lumotni topib berish bilan cheklanmay, balki ma’lumot sifatini baholash,tadqiqotchilarni huquqiy ma’lumotlaridan foydalanish metadologiyasi bilan taminlash,axborot siyosati bo’yicha faol bo’lishi kerak(manba-cambridge university pres&assesment “Legal information management in a global a digital age” ). SAMARADORLIK-yuridik tizimda samaradorlik bu huquqiy axborotni boshqarish izlash va qo’llash jarayoning tezligi, aniqligi va foydalillik darajasi degani.Ya’ni yuridik malumotlar bazasi masalan NORMA.uz orqali kerakli qaror yoki qoninni tez topish,aniq natijaga erishish,xatolarsiz va vaqtdan tejamkorlik bilan foydalanish ,bu samaradorlikni bildiradi.Samaradorlik mezonlari mavjud bo’lib ular quydagilar: 1) Axborot to’liqligi-bazada barcha amaldagi qonunlar va hujjatlar mavjud bo’lish kerak. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 48 2) Yangilanish tezligi - qonunlar o’zgarganda baza ham darhol yangilanib turadi. 3) Izlash tizimining qulayligi - foydalanuvchi kerakli hujjatni qisqa vaqt ichida topa olishi. XAVFSIZLIKyuridik malumotlar bazalarini xavfsizligini taminlash davlat va shu bazaning o’ziga bog’liq va malumotlar qanchalik xavfsiz salansa fuqorolarning ham o’sh bazadan foydalnish oshadi.GDPR 1 tehnalogik neytrarllik prinspi takidlaydiya’ni qonunda aynan qaysi tehnalogiya ishlatilishi kerak degan ko’rsatma yo’q, balki malumotni himoya qilish uchun mos va yetarli chora tadbirlar kerak.Yuridi malumotlarni texnik himoya qilish tamoyilari-maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik. 1) Maxfiylik(Confidentiality)-bu ma’lumotlarga faqat ruxsat etilgan shaxslar kirish imkoniga ega bo’lishini ta’,inlaydigan tamoildir.Ya’ni,malumotlar faqat o’z vazifasiga ega,ishonchli foydalanuvchi ko’ra oladi. 2) Yaxlitlik(Integrity)-bu malumotlar to’g’riligi,aniqligi va o’zgarmasligini saqlash tamoyili. Ya’ni,ma’lumotni hech kim noqonuniy tarzda o’zgartira olmasligi kerak. 3) Mavjudlik(Availability)-bu ruxsat etilgan foydalanuvchilar kerakli vaqtda kerakli ma’lumotlarga kirish imkoniga ega bo’lish tamoyilidir. Usullar Ushbu tadqiqotda metadologik yondashuv sifatida xorijiy va mahalliy ilmiy maqolalar xalqaro ma’lumotlar xavfsizligi standardlari hamda yuridik amalyotdagi misollar tahlil qilindi.Quydagi bosqichlar amalga oshirildi: So’ngi yillarda chop etilgan xorijiy ilmiy maqolalar va hisobatlar, xususan:  “Technical and Legal Aspects of Database Security in Light of GDPR” (Drag&Szymura,2018)  “Data Security and the Legal Profession” (Bana &Hertzberg,2015) 1 OXFORD UNIFERSITY PRESS2020 Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 49  Hamda O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan yaratilgan “Lex.uz”tizimi faoliyati o’rganildi.Ushbu manbalar asosida yuridik ma’lumotlar bazalarining samaradorlik ,mezonlari va xavfsizlik prinsplari aniqlab chiqildi. Tanlangan malumotlar hozirgi kundagi ahamiyati va aysi sohalarda keng qo’laniloshi, legaltechda tutgan o’rinlar va foydalari bo’yicha malumotlar to’planib, mazkur maqola uchun umumiy qilib shakllantirildi. Ushbu baza bo’yicha amaliyotlar bilan bog’liq misollar va tajribalar tahlil qilindi.Masalan, yuridik malumotlar bazalari yuridik sohada, sud amaliyotida, biznes ishlarida va talim sohasida olib borilgan tadqiqotlar. NATIJA Tadqiqot natijalariga ko’ra, yuridik ma’lumotlar bazalarining samaradorligi va xavfsizligini oshirish uchun quyidagi asosoiy omillar aniqlandi: 1. Yuridik malumotlar bazalarini boshqarish va samaradorlik sohasi malumot va huquqiy hujjatlarni elektraon shaklida saqlash va malumotlar xavfsizligini saqlash maqsadida tuzilgan bo’lib.Bu bkabi bazalar hozirgi elektron hukumat va legaltechda juda muhim ro’l o’ynaydi.Natijada malumotlarni tezkor va aniq olish imkoninni berdi. Bu sohaning yana bir katta natijasi har kim o’z huquqini himoya qlish uchun shun kabi bazalarda foydalanish va huquqiy savodhonligini oashirish imkoninni berdi. 2. American Bar Assocation (ABA)- Ameica advakatlar assotatsiyasi malumotlariga ko’ra hozirgi kunda bulutli tehnalogiyalar bian birgalikdea malumotlar bazasini kengaytirish va xavfsizlik choralarini oshirish ayniqsa advokatlar faolyatida samaradorlikni oshgani va shaxsiy malumotlar mustahkam himoya qilinyotgani aytilgan. 2 Ananaviy ravishda, ma’lumotlar bazalari mualliflik huquqi bilan himoylangan.shuning uchun ha yuridik malaumotlar davlat va davlay organlari tomomidan himoya qilinadi.Ma’lumotlar bazasini yaratish uvhun odatda vaqt, kapital va inson 2 LAW CORNEL. EDU BY CM GERMAN 2007. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 50 resurslari shakldagi katta resurslar talab qilinadi 3 .Natijada shu ish orqasida har bir davlatning o’z ma’lumotlar bazasi bor. 3. O’zbekiston Respublikasining eng mashxur yuridik malumotlar bazasi Lex.uz 2001-yil adliya vazirligi tomonidan ishga tushirilgan. Bu bazani ishga tushirilishi qonun hujjatlarni elektron tartibda saqlashga va istalgan qonun hujjatlar va qarorlarni shu baza orqali tez va yangilangan tartibda olish inkonini bermoqda.Natijada lex.uz portali orqali O’zbekiston Respublikasida huquqiy axborotni markazlashtirish va fuqorolarga ochiq taqdim etishning eng muhim raqamli platformasiga aylandi.Bu tizim huquqiy sohada shaffoflik,ishonchlilik va ochiqlik tamoillarini mustahkamladi. 4. Xafsizligi, nima uchun kerak?malumotlar bazasi ishlab chiqaruvchilari himoyaga loyiq deb aytish mumkun.Bu intelektual mulk huquqlarining iqtisodiy tahliliga nazar solinganda tushunarli bo’ladi,agar himoya yatarli darajada bo’lmasa, mahsulotar kam ishlab chiqariladi va jamoyat nisbatan qashoqlashadi 4 . 5. Avvalgi tadqiqotlar huquqiy hujjatlarni boshqarish uchun blokcheyn taxnalogiyasini turli jihatlarini o’rgangan. VERMA (2021) sud tergovlariga qaratilgan ,blokcheynga asoslangan elektron huquqiy bazalarni boshqarish sxemasi bo’lgan NYA YA ni taklif qilgan.Ularning ishi huquqiy hujjatlarning xavfsizligi va kuzatuvshangligini oshirish uchun blokcheyni salohiyatini takidlagan ,biroq keng tarqalish uchun zarur bo’lgan ilg’or shifirlash usullari va foaydalanivchilar uchun qulay interfeyslarni qamrab olmagan. LEMIEUX (2021)blokcheyn tehnalogiyasining yozuvlarni saqlash uchun ta’sirni muhokama qilib, o’zgarmaslik (immutability) va shaffoflik muhimligini takidlagan. TASNIM (2018) blokcheyng asoslangan jinoyi yozuvlarni boshqarish tizimi bo’lgan CRAB ni taqdim etgan, bu blokcheynning sezgir jinoiy yozuvlarni xavfsiz boshqarish salohiyatini namoyish etgan.COURTsafe 3 Williams 2000,pp.xvii-xviii.Copyright Act of 1976,Title 17 of the U.S Code. 4 Phillips 2005,p.402 shunongdek kono va heid 2006 ko’ring(BHB) Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 51 - huquqiy yozuvlarni saqlash va boshqarish bo’yicha keng qamrovli, blokcheynga asoslangan yuridik malumotlar bazasini taqdim etdi.U Ethereum aqqli shartnomalarni markazlashgan ish yuritish uchun birlashtirib ,me’yoriy standartlarga muoviqlikni saqlagan holda shaffoflik va audit o’tkazish imkonoyatini taminlaydi. 5 6. Qonunchlik XML rivojlanishi - u hozirda bir necha yurisdiksiya uchun ishlab chiqilgan. XML o’zi nima ? bu malumotlarni saqlash va almashish uchun ishlatiladigan maxsus format.U dasturlar va tizimlar o’rtasida ma’lumotni aniq tuzilmada uzatish imkonini beradi.U hozirda bir necha yurisdiksiyalar uchun ishlab chqilgan. XML iyerarxik, qat’iy,kengaytirilgan,aniq va moslashuvchan tushuncha.Shu bilan birga, XML o’z qoidalarini belgilaydigan lo’g’at ,sintaksis va gramatikadan foydalanganligi sababli qat’iydir.Bu qoidalar barcha xatboshilar raqamlangan bo’lishi kerak va xulq -atvor foydalanuvchi tomonidan buzilishi mumkun emas. 6 NORMALINRATE standarti ko’plab Italiya mintaqavuyhukumatlar tomonidan huquqiy hujjatlarni boshqarish va nashr etish uchun ishlatilgan,yaxshi yo’lga qo’yilgan XMLstandartidir.Normalinrate XML standarti 2001 yilda milliy va mintaqaviy qonunchilikka kengroq elektron kirishni ta’minlash maqsadida joriy etilgan va hukumat idoralari va muassasalari o’rtasida o’zaro muofiqlikkga imkon beradi.U huquqiy manbalarni tasniflash usulini, shuningdek ,Yagona resurs nomlari (URNs) mexanizmlaridan foydalanib ularni aniqlash uchun yordam beradi. 7 5 Jaypee Institute of Information Technology, India, 2110332[email protected] Harshit Agarwal, Jaypee Institute of Information Technology, India, [email protected]c.in Ananya Tayal, Jaypee Institute of Information Technology, India, [email protected]iit.ac.in Hema Nagaraja, Jaypee Institute of Information Technology, India, [email protected] 6 Qhttp://legalinformatics.wordpress.com/2009/08/07/susskind-on-the-end-of-lawyers http://business.timesonline.co.uk/tol/business/law/article7003373.ece 7 Lemieux, V.L. 2021 .Blockchayn and Recordkepping.COMPUTERS 10,11,(2021),135. Tasnim ,M.A. Omar,A. A. Rahman . M.S &Bhuiyan M.Z.A 2018.CRAB: Blockcheyn based criminal record management system .In security ,Privacy , and Anonymity in Compulation , Communacation,and Storage:11th International Conference and Satellite Workshops , SpaCCS 2018,Melbourne ,NSW,Australian . Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 52 Qonunchlik XML formatlari bir necha yurisdiksiyalarda misol uchun Daniyada LexDania ,Shvetsariyada CHLexML va Avstryada eLAW kabi malumotlar bazalari mavjud.Natijada yevropada Matelax almashuv formatlari ishlab chiqilgan shu bilan birga Akoma ntoso qonunchlik XML standarti (Palmirani,2011)barcha africa milliy va mintaqaviy darajadagi qonun chiqaruvchi organlar uchun mos bo’lishi uchun yetarlicha moslashuvchan qilib yaratilgan.Akoma ntoso 2004 yilda yaratilgan bo’lib ,NIR (Milliy inovatsiya normalari)standarti unga katta ta’sir o’tkazgan. U Afrikadan tashqari ham ommalashagan va Braziliyadagi LexML ning asosi hisoblanadi 8 . MUHOKAMA Yuridik ma’lumotlar bazalarini boshqarish hozirgi kunga kelib ancahagina tartibga solingan.Buning natijasida rivojlangan davlatlarning deyarli hammasi raqamli hukumat davriga moslashmoqda va barcha qonun hujjatlarni elektron shaklda bazalarga joylash orqali bir necha muommolarni yo’a qilmoqda.Yuqorida keltirilgan davlatlarning yuridik ma’lumotlar bazalari xavfsiz va samarali ishlash uchun turli xil tajriba va tadqiqotlar o’tkazildi.Masalan ma’lumotlar bazalariga blokcheyn va bulutli texnalogiyalarini qo’shish orqali bu malumotlarning yo’qolib ketmasligi va malumotlarni xavfsiz saqlanishiga katta tasir ko’rsatishini aniqladi va shu sababli bu texnalogiyalar orqali eng mukkamal va xavfsiz bazalar yaratilmoqda. Biroq ma’lumotlar xavfsizligi muommosi ko’lami huquqiy kasbda tan olinyotganiga oid dalillar mavjud.Buyuk Biritaniyaning eng yaxshi huquqiy firmalar o’rtasida o’tkazilgan so’rovlardan birida,axborot xafvsizligini o’zlarining asosiy tashvishlari deb ko’rsatgan respondet huquqiy firmalarning foizi 2012 yildagi 23 foizdan 2014 yilda 46 foizga ikki barovar oshgan. 9 8 Malomo ,O,Rawat ,D,&Garuba ,M.2020 .Securuity through block vault in a blockchaynenabled federated cloud fremwork .APPLIED NETWORKscience 5,1(2020) 9 Juniper Research, The Future of Cybercrime & Security: Financial and Corporate Threats & Mitigation, cited at ‘Cybercrime Will Cost Businesses Over $2 Trillion by 2019’ (Juniper Research, 12 May 2015) www.juniperresearch.com/press/press-releases/cybercrime- Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 53 Malumotlar xavfsizligi haqida turli xil muhokamalar bo’lagan va hozirgacha xavfsiziklar to’la barham topgani yo’q. Chunki yuridik ma’lumotlar xavfsizlig xafini tushunish va bartaraf etish uchun sektorga yo’naltirilgan yondashuvga muhtoj.Yuristlarning mijoz maxfiyligini saqlash ,o’z ishlarini malakali bajarish va ularga ishonib topshirilgan hujjatlarni himoya qilish uchun kasbiy axloqiy majburyatlar yuridik kasb bo’yicha ma’lumotlar xavfsizligining minimal standartlarini belgilaydi.Bu majburyatlar turli shakklarda, barcha yurisdiksiyalardagi yuristlar uchun muhim hisoblanadi. 10 Yuridik malumotlarni boshqarishdagi muommolar,garchi ma’lumotlarni samarali boshqarish muhim bo’lsada,bu har doim ham oson ish emas.Yuridik ma’lumotlarni xavfsizligini tartibga solishda duchnkeladigan asosiy muammolar quydagilar:  Hajm (Volume):ma’lumki yuridik ma’lumotlar bazasi ko’p miqdorda va turli xildagi hujjat va qonunlarni o’zida to’playdi.Natijada,boshqaruv tizimlari bularning barchasini saqlash uchun yetarli sig’im, tezlik va moslashuvchanlikkga ega bo’lishi kerak.  Aniqlik va izchillik (Accuracy and consistency)kattaroq bo’lgan yuridik ma’lumotlar bazasi turli tizimlar va bo’limlarda,ba’zan bir-biridan minglab kilometr uzoqlikda saqlanishi mumkun.Bu tizimlar hamkorlikda ishlashi kerak ,shunda bo’lganda barcga huquqiy hujjatlar va qonunlarga izchil(bir xil)tarzda kira oladi.  Cheklangan resurslar (Limeted resource):shu bilan birga kichik yuridik bazalari murrakab ma’lumot tizimlaridan foydalanish uchun yetarlicha resurslarga ega bo’lmasligi mumkun .Bu holat yuristlar o’zlarining asosiy vazifalarini bajarish cost-businesses-over-2trillion?utm_source=gorkanapr&utm_medium=email&utm_ campaign=cybercrime15pr1. 10 Ellen Blanchard and Rodney Blake, ‘Black Hats Look for Low Hanging Fruit: Law firms are the new target for IP theft’ IPWatchdog (3 May 2015) www.ipwatchdog. com/2015/05/03/black-hats-look-for-low-hanging-fruit-law-firms-are-the-new-target-forip-theft/id=57329.