O'ZBEKISTON MILLIY CHOLG'U ASBOBLARINING TARIXI, TURLARI VA ULARNI RIVOJLANTIRISHDA UCHRAYDIGAN MUAMMOLAR

Noyabr, 2025-Yil 68 O‘ZBEKISTON MILLIY CHOLG‘U ASBOBLARINING TARIXI, TURLARI VA ULARNI RIVOJLANTIRISHDA UCHRAYDIGAN MUAMMOLAR Xojabaev Daniyar Alimbaevich Ajiniyoz nomidagi NDPI pedagogika-psixologiya va ijodiy talim fakulteti, musiqa talim yònalishi 1-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17569726 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblarining shakllanish jarayoni, tasnifi, hududiy ijrochilik maktablari hamda ular bilan bog‘liq zamonaviy muammolar ilmiy tahlil etilgan. Milliy merosni asrab-avaylash, yoshlar orasida ommalashtirish va innovatsion yo‘nalishda rivojlantirish bo‘yicha takliflar berilgan. Kalit so‘zlar: milliy cholg‘u asboblari, dutor, doira, maqom, ijrochilik maktabi, meros. ИСТОРИЯ, КЛАССИФИКАЦИЯ И ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ НАЦИОНАЛЬНЫХ МУЗЫКАЛЬНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ УЗБЕКИСТАНА Аннотация. В данной статье анализируются историческое развитие, классификация и региональные исполнительские школы национальных музыкальных инструментов Узбекистана. Рассматриваются современные проблемы популяризации музыкального наследия, подготовки молодых исполнителей и инновационного развития инструментов. Предложены пути их решения. Ключевые слова: национальные инструменты, дутар, доира, маком, музыкальное наследие. HISTORY, CLASSIFICATION, AND DEVELOPMENT CHALLENGES OF UZBEKISTAN’S NATIONAL MUSICAL INSTRUMENTS Abstract. This paper examines the historical development, classification, and regional performance schools of Uzbekistan’s national musical instruments. It also analyses current issues related to cultural preservation, youth engagement, and modernization of instruments, while offering solutions for sustainable development. Keywords: national instruments, dutar, doira, maqom, heritage, performance. O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblari xalqning ko‘p asrlik ma’naviy-madaniy merosining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular orqali nafaqat musiqiy ohang, balki xalqning tarixi, turmush tarzi, ruhiyati, urf-odatlari va madaniy o‘ziga xosligi avloddan-avlodga yetkazilib kelinadi 1 . Cholg‘u asboblari insonning ichki kechinmalarini ifodalashda eng qadimiy vositalardan biri bo‘lib, ular O‘zbekiston hududida yashab o‘tgan ko‘plab sivilizatsiyalar madaniyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Markaziy Osiyoda shakllangan musiqiy madaniyatning rivoji bilan bir qatorda cholg‘u asboblari ham o‘zgarib, ijrochilik maktablari, uslublari va texnik imkoniyatlari boyib bordi 2 . Xususan, dutor, tanbur, g‘ijjak, doira kabi cholg‘ular xalqning hayoti va marosimlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan, maqom va xalq musiqasining shakllanishida muhim o‘rin egallagan. Bugungi kunda O‘zbekiston musiqiy san’ati global madaniy jarayonlar bilan hamohang ravishda rivojlanib borayotgan bir davrda milliy cholg‘u asboblarining ilmiy asosda o‘rganilishi, 1 Abdullayev A. O‘zbek xalq cholg‘ulari tarixi. – Toshkent, 2021 2 Rasulov M. Maqom san’ati asoslari. – Samarqand, 2020 Noyabr, 2025-Yil 69 ularning tasnifi, tarixiy manbalari, ijrochilik maktablari va zamonaviy imkoniyatlarini chuqur tahlil qilish dolzarb masala bo‘lib turibdi. Chunki an’anaviy cholg‘ularni saqlash va rivojlantirish milliy o‘zlikni anglash, ma’naviyatni mustahkamlash va yoshlar tarbiyasida muhim omil hisoblanadi. Shu bois mazkur tadqiqotda O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblarining tarixiy rivojlanishi, turlarining ilmiy tasnifi hamda ularni bugungi kunda rivojlantirishda uchrayotgan muammolar va ularning yechimlariga alohida e’tibor qaratilgan. Bugungi globallashuv jarayonida O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblarining qo‘llanish doirasi kengayayotganiga qaramay, ularning rivojlanishida bir qator tizimli muammolar mavjud. Ushbu muammolar quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Yoshlar qiziqishining pasayishi va ommaviylikning yetarli emasligi Zamonaviy estrada va axborot oqimlari fonida milliy cholg‘ularning targ‘iboti sust olib borilishi natijasida yosh avlod orasida ularga qiziqish yetarli darajada shakllanmayapti. Bu esa an’anaviy ijrochilik maktablarining davomiyligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 3 2. Ustoz–shogird an’anasining zaiflashuvi O‘tmishda ustoz san’atkorlar tomonidan shakllangan ijrochilik an’analari hozirda tizimli tarzda yetkazilmayotgani bois, maktablararo uzviylikda uzilishlar paydo bo‘lmoqda. Yetuk ustozlar sonining kamayib borishi ham muammoni yanada kuchaytirmoqda. 3. Ilmiy-tadqiqot ishlari va manbalar yetishmovchiligi 4 Musiqashunoslik yo‘nalishida milliy cholg‘ularni chuqur o‘rganish, ilmiy adabiyotlar yaratish va ularning xalqaro miqyosda tanitilishi yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Ko‘plab cholg‘ularning kelib chiqishi, regional ijrochilik farqlari to‘liq tadqiq qilinmagan. 4. Texnologik modernizatsiya va raqamlashtirish jarayonining sustligi Milliy cholg‘ularni ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarning yetarli qo‘llanilmayotgani sifat ko‘rsatkichlariga ta’sir qiladi. Raqamli nota bazalari, audio-video o‘quv arxivlari yetarli darajada shakllantirilmagan. 5. Ijrochilarni moddiy va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning cheklangani Ijrochilarning mehnatini rag‘batlantirish mexanizmlari sustligi milliy musiqa yo‘nalishiga kirib kelayotgan kadrlarga ta’sir qilmoqda. Musiqa maktablarida milliy cholg‘ular bo‘yicha ixtisoslashuvni kuchaytirish:  Raqamli notalar va ijrochilik bazasini yaratish  Yosh ijrochilar uchun tanlov va grantlar sonini oshirish  Cholg‘u yasash ustaxonalari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash  Xalqaro sahnalarda milliy cholg‘alarni keng targ‘ib qilish Milliy cholg‘u asboblari — xalqning tarixiy va madaniy xotirasini aks ettiruvchi merosdir. Ularni ilmiy asosda o‘rganish, zamonaviy sharoitga mos ravishda rivojlantirish va yosh avlodga yetkazish musiqa madaniyatining uzluksiz davom etishini ta’minlaydi. Maqoladagi takliflar O‘zbekiston milliy cholg‘u san’atini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblari xalqning bebaho musiqiy va madaniy merosining uzviy qismi sifatida asrlar davomida shakllanib, taraqqiy etib kelmoqda. 3 Toshmatov I. Dutor ijrochiligi va maktablari. – Buxoro, 2018 4 . Xolidov B. O‘zbek cholg‘ulari tasnifi masalalari. – Toshkent: 2017. Noyabr, 2025-Yil 70 Ularning tovush imkoniyatlari, ijrochilik maktablari va estetik ahamiyati xalqning ruhiy olami bilan chambarchas bog‘liqdir. Bugungi globallashuv sharoitida milliy cholg‘ularning o‘rni va ahamiyatini chuqur anglash, ularni ilmiy jihatdan tadqiq qilish va yangi avlodga yetkazish dolzarb vazifalardan biridir 5 . Tadqiqot davomida aniqlanganidek, milliy cholg‘u asboblarini rivojlantirish jarayonida qator muammolar mavjud: yoshlar qiziqishining sustligi, ustoz–shogird maktabining zaiflashuvi, xalq amaliyoti va ilmiy-tadqiqot ishlari o‘rtasidagi uzilishlar, raqamlashtirish darajasining pastligi kabi omillar bu yo‘nalishning barqarorligini susaytiradi. Shu bois, an’anaviy cholg‘ularni asrabavaylash, ijro maktablarini rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ijrochilarni moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash kabi tizimli chora-tadbirlarning amalga oshirilishi zarur. Xulosa qilib aytganda, milliy cholg‘u asboblari nafaqat san’at qadriyatini, balki millatning ma’naviy barqarorligi va o‘zligining mustahkamlanishini ta’minlaydigan muhim omil bo‘lib qolmoqda. Shunday ekan, ularni kelajak avlodga to‘liq va zamonaviy talablarga mos holda yetkazish barcha ilmiy, ta’limiy va madaniy muassasalar oldida turgan ustuvor vazifadir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdullayev A. O‘zbek xalq cholg‘ulari tarixi. – Toshkent, 2021. 2. Rasulov M. Maqom san’ati asoslari. – Samarqand, 2020. 3. Karimova N. Markaziy Osiyo musiqa madaniyati. – Toshkent, 2022. 4. UNESCO. Central Asian Musical Heritage Materials. – Parij, 2019. 5. Toshmatov I. Dutor ijrochiligi va maktablari. – Buxoro, 2018. 6. Xolidov B. O‘zbek cholg‘ulari tasnifi masalalari. – Toshkent: 2017. 7. Alimov U. San’atda innovatsiyalar. – T.: 2020. 8. Nurmatova D. Milliy musiqa va yoshlar tarbiyasi. – Farg‘ona: 2019. 9. Bozorov S. Merosi va ijro an’analari. – T.: 2023. 5 Bozorov S. Merosi va ijro an’analari. – T.: 2023