scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

THE ROLE OF CHEMICAL ADDITIVES IN THE PRODUCTION OF MODERN BUILDING MATERIALS: ON THE EXAMPLE OF INTERNATIONAL COUNTRIES

Dilnoza Shukrullayeva

Abstract

This article analyzes the role of chemical additives in the production of modern building materials, their impact on physical and mechanical properties, and their use in international experiments. Today, chemical additives are an important factor in the production of environmentally friendly, energy-efficient and high-strength concrete. The study compares the practices of Europe, the USA, Japan, China, Korea and the CIS countries, and the effectiveness of polycarboxylate-based superplasticizers, accelerators, retarders, air-entraining and hydrophobic substances is scientifically examined. At the end of the article, recommendations are given for the development of chemical additives suitable for the conditions of Uzbekistan.

Full text

Journal(of(Academic(Research( and(Trends(in(Educational( Sciences( Journal(home(page:(( http://ijournal.uz/index.php/jartes( THE(ROLE(OF(CHEMICAL(ADDITIVES(IN(THE(PRODUCTION(OF( MODERN(BUILDING(MATERIALS:(ON(THE(EXAMPLE(OF( INTERNATIONAL(COUNTRIES( Dilnoza(Shukrullayeva1( ( Jizzakh(Polytechnic(Institute( DOI:"10.5281/zenodo.17569977" Article+History+ Abstract+ Received:"10.09.2025" Accepted:"10.11.2025" This"article"analyzes"the"role"of"chemical"additives"in"the"production" of" modern" building" materials," their" impact" on" physical" and" mechanical"properties,"and"their"use"in"international"experiments." Today,"chemical"additives"are"an"important"factor"in"the"production" of" environmentally" friendly," energy-efficient" and" high-strength" concrete." The" study" compares" the" practices" of" Europe," the" USA," Japan,"China,"Korea"and"the"CIS"countries,"and"the"effectiveness"of" polycarboxylate-based" superplasticizers," accelerators," retarders," air-entraining" and" hydrophobic" substances" is" scientifically" examined."At"the"end"of"the"article,"recommendations"are"given"for" the"development"of"chemical"additives"suitable"for"the"conditions"of" Uzbekistan." Keywords:" concrete," chemical" additive," superplasticizer," water-cement" ratio," hydrophobic" substance,"international"standards." " This is an open access article under the Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru) (( ( 1!Jizzakh!Polytechnic!Institute,!Jizzakh,!Uzbekistan! JARTES 4;3 IJOURNAL.UZ NOVEMBER, 2025 Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences is produced by XALQARO TADQIQOT LLC Group, a division of ijournal.uz platform Downloaded from ijournal.uz. For personal use only. No other uses without permission. Copyright © 2025 XALQARO TADQIQOT LLC. All rights reserved. ! ( 81( ! ( ZAMONAVIY(QURILISH(MATERIALLARI(ISHLAB(CHIQARISHDA( KIMYOVIY(QO‘SHIMCHALARNING(O‘RNI:(XALQARO(DAVLATLAR( MISOLIDA( ! KALIT&SO‘ZLAR/( КЛЮЧЕВЫЕ&СЛОВА: ANNOTATSIYA/(АННОТАЦИЯ& & beton,&kimyoviy& qo‘shimcha,& superplastifikator,&suvsement&nisbati,&gidrofob& modda,&xalqaro& standartlar& Ushbu& maqolada& zamonaviy& qurilish& materiallari& ishlab& chiqarishda& kimyoviy& qo‘shimchalarning& roli,& ularning& fizikmexanik& xususiyatlarga& ta’siri& hamda& xalqaro& tajribalarda& qo‘llanishi&tahlil&qilinadi.&Bugungi&kunda&ekologik&toza,&energiya& tejamkor& va& yuqori& mustahkamlikka& ega& betonlar& ishlab& chiqarishda&kimyoviy&qo‘shimchalar&muhim&omil&bo‘lib& xizmat& qilmoqda.&Tadqiqotda&Yevropa,&AQSh,&Yaponiya,&Xitoy,&Koreya&va& MDH&davlatlari&amaliyoti&solishtirilib,&polikarboksilat&asosidagi& superplastifikatorlar,& tezlatkichlar,& kechiktirgichlar,& havo& tortuvchi&va&gidrofob&moddalarning&samaradorligi&ilmiy&asosda& yoritiladi.&Maqola&yakunida&O‘zbekiston&sharoitiga&mos&kimyoviy& qo‘shimchalarni&ishlab&chiqish&bo‘yicha&tavsiyalar&beriladi.& ! Dunyo&qurilish&sanoati&so‘nggi&yillarda&ekologik&barqarorlik&va&energiya&tejamkorlik& tamoyillari&asosida&rivojlanmoqda.&Beton&va&temirbeton&buyumlarning&sifatini&oshirishda& kimyoviy&qo‘shimchalarning&roli&katta&bo‘lib,&ular&sementning&gidratatsiya&jarayoniga&ta’sir& etadi,& suv-sement& nisbatini& kamaytiradi& hamda& aralashmaning& reologik& xususiyatlarini& yaxshilaydi.& Zamonaviy&ishlab&chiqarish&texnologiyalarida,&ayniqsa,&polikarboksilat!(PCE)!asosidagi! superplastifikatorlar&keng& qo‘llanilib,& ular& suv& sarfini& 30–35& %& gacha& kamaytirish& imkonini& beradi.& Shu& bois& O‘zbekiston& sharoitida& ham& xalqaro& tajribani& o‘rganish& va& mahalliy&xomashyo&asosida&mos&qo‘shimchalar&ishlab&chiqish&dolzarb&masala&hisoblanadi.& Kimyoviy& qo‘shimchalar& o‘z& funksiyalariga& ko‘ra& bir& nechta& asosiy& guruhlarga& bo‘linadi:& • Suv! kamaytiruvchilar! va! superplastifikatorlar&–&sement& zarrachalarini& dispers&holatda&saqlab,&aralashmaning&harakatchanligini&oshiradi,&suv&sarfini&kamaytiradi& va&beton&zichligini&kuchaytiradi.& • Tezlatkichlar! va! kechiktirgichlar& –& qotish& jarayonini& tezlashtirish& yoki& sekinlashtirish&orqali&ishlab&chiqarish&jarayonini&boshqaradi.& • Havo! tortuvchilar& –& beton& ichida& mayda& havo& pufakchalari& hosil& qilib,& sovuqqa&bardoshlilikni&oshiradi.& • Gidrofob! qo‘shimchalar& –& suv& singdiruvchanlikni& kamaytirib,& betonning& suvga&chidamliligini&ta’minlaydi.& • Korroziyaga! qarshi! va! antifriz! moddalari&–&temirbeton& armaturasini& himoya&qiladi&hamda&past&haroratda&ishlash&imkonini&beradi.& Polikarboksilat& asosidagi& zamonaviy& superplastifikatorlar& sement& zarrachalari& atrofida& elektr& itarilish& hosil& qilib,& ularning& aglomeratsiyasini& oldini& oladi& va& shu& orqali& JARTES 4;3 IJOURNAL.UZ NOVEMBER, 2025 Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences is produced by XALQARO TADQIQOT LLC Group, a division of ijournal.uz platform Downloaded from ijournal.uz. For personal use only. No other uses without permission. Copyright © 2025 XALQARO TADQIQOT LLC. All rights reserved. ! ( 82( ! ( beton&mustahkamligini&20–25&%&oshiradi.& Ishlab&chiqarish&jarayonida&qo‘shimchalarni&to‘g‘ri!dozalash!va!ketma-ket!kiritish& muhim.&Superplastifikatorlar&odatda&sement&massasining&0,5–1,2&%&miqdorida&qo‘llanadi.& Optimal&miqdor&laboratoriyada&aniqlanadi,&chunki&ortiqcha&doza&beton&qatlamlanishiga&olib& keladi.& Qo‘shimchalar& yordamida& suv-sement&nisbati&0,45&dan&0,30&gacha&kamaytiriladi.&Bu&esa& quyidagi&afzalliklarni&beradi:& • Betonning&harakatchanligi&oshadi;& • Mustahkamlik&15–25&%&gacha&ortadi;& • Suv&singdirish&kamayadi,&sovuqqa&bardoshlilik&yaxshilanadi;& • Karbonatatsiya&va&korroziya&jarayoni&sekinlashadi.& Zamonaviy&zavodlarda&ishlab&chiqarish&jarayonlari&onlayn!sensorlar&orqali&nazorat& qilinadi.& Har& bir& partiya& uchun& reologik& holat,& harorat,& suv& miqdori& va& qotish& tezligi& avtomatik&o‘lchanadi.&Natijada&inson&xatosi&kamayib,&mahsulot&sifati&barqaror&bo‘ladi.& Yevropa&mamlakatlarida& EN! 934-2&standarti& asosida& superplastifikatorlar& keng& qo‘llanadi.& Germaniyada& “BASF& Glenium”& seriyasi& suv& sarfini& 35& %& gacha& kamaytiradi,& Fransiyada&esa&LC3&texnologiyasi&yordamida&CO₂&chiqindilari&15&%&gacha&qisqartirilgan.& AQSh!va!Kanadada&ASTM!C494&standarti&bo‘yicha&A–G&turlaridagi&qo‘shimchalar&ishlab& chiqiladi;& sovuq& iqlim& sharoitida& havo& tortuvchi& moddalar& keng& tarqalgan.& Yaponiya!va!Janubiy!Koreyada&PCE&bilan&birga&viskozitet®ulyatorlari&qo‘llanilib,&3Dbetonda& qatlamlanish&70& %& gacha& kamayadi.& Xitoyda& PCE& asosidagi& mahsulotlar& eksport& qilinadi;& Singapurda& “yashil& beton”& konsepsiyasi& asosida& silika& fume& +& PCE& kombinatsiyasi& ishlatiladi.& MDH!va!O‘zbekistonda&esa&GOST&24211-2008&standarti&amal&qiladi.&Mahalliy&iqlim&sharoiti& uchun& antifriz,& havo& tortuvchi& va& gidrofob& qo‘shimchalarni& uyg‘unlashtirish& istiqbolli& yo‘nalish&sanaladi.& Xalqaro& tajriba& shuni& ko‘rsatadiki,& kimyoviy& qo‘shimchalar& betonning& texnik& va& ekspluatatsion&xususiyatlarini&tubdan&yaxshilaydi:& • Mustahkamlik&20–30&%&oshadi;& • Suv&singdirish&1,5–2&baravar&kamayadi;& • Sovuqqa&bardoshlilik&F100&dan&F300&gacha&ortadi;& • Qurilish&sikli&15–20&%&tezlashadi.& Ekologik& nuqtayi& nazardan,& sement& sarfining& kamayishi& 1& m³& beton& uchun& CO₂& chiqindisini&25–40&kg&gacha&kamaytiradi.&Bu&esa&“yashil&qurilish”&konsepsiyasiga&to‘la&mos& keladi.& O‘zbekiston&sharoitida&PC!400!D0&va&PC!500!D0&sementlari&bilan&mos&ishlaydigan& PCE!asosidagi!superplastifikatorlar,!gidrofob!va!antifriz&qo‘shimchalari&ishlab&chiqish& istiqbolli.& Bunday& yondashuv& mahalliy& xomashyoni& samarali& ishlatish,& ishlab& chiqarish& tannarxini&kamaytirish&va&beton&sifatini&xalqaro&darajaga&yetkazish&imkonini&beradi.& Kimyoviy& qo‘shimchalar& zamonaviy& qurilish& materiallari& ishlab& chiqarishning& JARTES 4;3 IJOURNAL.UZ NOVEMBER, 2025 Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences is produced by XALQARO TADQIQOT LLC Group, a division of ijournal.uz platform Downloaded from ijournal.uz. For personal use only. No other uses without permission. Copyright © 2025 XALQARO TADQIQOT LLC. All rights reserved. ! ( 83( ! ( ajralmas&qismi&bo‘lib,&ular&yordamida&yuqori&mustahkam,&ekologik&xavfsiz&va&uzoq&xizmat& muddatiga& ega& beton& turlari& yaratiladi.& Xalqaro& tajribalarni& mahalliy& ishlab& chiqarish& sharoitiga&tatbiq&etish&O‘zbekistonning&qurilish&sanoatini&yangi&bosqichga&olib&chiqadi.& FOYDALANILGAN!ADABIYOTLAR!RO’YIXATI! 1. Botirova,& N.,& Abdikomilova,& M.,& Botirov,& B.,& && Abdullayev,& M.& (2022).& DEVELOPMENT&OF&CONCRETE&COMPOSITION&WITH&THE&HELP&OF&CHEMICAL&ADDITIVES& OF&HIGH&STRENGTH&HEAVY&CONCRETE.&Академические&исследования&в&современной& науке,&1(17),&& 2. Botirova,& N.,& Rajabboyev,& A.,& && Raximboyev,& G.& A.& (2025).& TEMIRBETON& CHIQINDILARI& ASOSIDAGI& OG& ‘IR& BETONNING& FIZIK-MEXANIK& XOSSALARINI& TADQIQ& QILISHDA&EKSPERIMENTАL&TАDQIQОTLАRNI&О&‘TKАZISH&METОDIKАSI.&Теоретические& аспекты&становления&педагогических&наук,&4(4),&189-195.&& 3. &&Botirova,& N.,& Qurbonov,& S.,& && Umirqulov,& S.& (2025).& OPTIMAL& CONCRETE& COMPOSITION& FOR& ROADS:& DEVELOPMENT& IN& EUROPEAN& COUNTRIES.& Наука& и& инновации&в&системе&образования,&& 4. Botirov,&B.&F.,&&&Botirova,&N.&S.&(2024).&Identification&of&physical&and&mechanical& characteristics&of&high&strength&heavy&concrete.&Architecture.&Construction,&1(1),&134-140.& &