QUYMA KORONKALARNI TAYYORLASHDA KLINIK VA TEXNIK XATOLARNI OPTIMALLASHTIRISH: AN'ANAVIY VA RAQAMLI USULLARNING QIYOSIY TAHLILI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ismoilov Bahodirjon Uraimovich, Ortopedik stomatologiya va ortodontiya kafedrasi, Andijon davlat tibbiyot instituti, Andijon, O‘zbekiston QUYMA KORONKALARNI TAYYORLASHDA KLINIK VA TEXNIK XATOLARNI OPTIMALLASHTIRISH: AN'ANAVIY VA RAQAMLI USULLARNING QIYOSIY TAHLILI ANNOTATSIYA Dolzarbligi: Quyma koronkalarni tayyorlashdagi klinik-texnik xatolar restavratsiya muvaffaqiyatsizligining asosiy sababidir. Ushbu xatoliklar chet muvofiqsizligiga (marginal discrepancy) olib keladi, bu esa ikkilamchi kariyes va periodontal kasalliklarning rivojlanishiga sharoit yaratadi. Maqsad: An'anaviy ("lost-wax") va zamonaviy raqamli (Intraoral skanerlash + SLM) usullarda tayyorlangan yakkalik metallokeramik koronkalarning chet muvofiqligini va jarayondagi xatoliklar chastotasini qiyosiy baholash. Materiallar va Usullar: Andijon Davlat Tibbiyot Instituti klinikasida 85 nafar bemor (n=85) ishtirokida prospektiv randomizatsiyalangan klinik tadqiqot o‘tkazildi. Bemorlar ikki guruhga bo‘lindi: 1-Guruh (n=42, an'anaviy usul: PVS ottisk, "lost-wax" quyma) va 2-Guruh (n=43, raqamli usul: intraoral skanerlash, SLM). Chet muvofiqsizligi (marginal discrepancy) sementlashdan oldin Silikon Replika Usuli (SRT) yordamida o‘lchandi. Klinik va texnik bosqichlarda qayta tayyorlash (remake) talab etilgan holatlar soni qayd etildi. Natijalar: Raqamli guruhda (2-Guruh) o‘rtacha chet muvofiqsizligi an'anaviy guruhga (1-Guruh) qaraganda statistik ishonchli darajada past bo‘lgan (62.8 ± 15.3 µm ga qarshi 105.4 ± 22.1 µm; p < 0.001). Shuningdek, klinik (19.0% ga qarshi 4.6%; p < 0.05) va texnik (11.9% ga qarshi 2.3%; p < 0.05) xatoliklar (qayta tayyorlash) soni raqamli guruhda sezilarli darajada kamroq bo‘ldi. Xulosa: To‘liq raqamli stomatologik oqim (IOS + SLM) an'anaviy quyma usullariga qaraganda klinik va texnik xatoliklarni sezilarli darajada kamaytiradi va restavratsiyalarning chet muvofiqligini yaxshilaydi. Bu esa, o‘z navbatida, restavratsiyalarning uzoq muddatli biologik muvaffaqiyatini ta'minlash uchun asos yaratadi. Kalit so‘zlar: quyma koronka, chet muvofiqligi, marginal muvofiqsizlik, klinik xatolik, texnik xatolik, CAD/CAM, raqamli stomatologiya, silikon replika usuli, SLM. АННОТАЦИЯ:Актуальность: Клинико-технические ошибки при изготовлении литых коронок являются основной причиной неудач реставраций. Эти ошибки приводят к краевому несоответствию (marginal discrepancy), что создает условия для развития вторичного кариеса и заболеваний пародонта. Цель: Сравнительная оценка краевого прилегания и частоты технологических ошибок металлокерамических коронок, изготовленных традиционным ("lost-wax") и современным цифровым (Интраоральное сканирование + SLM) методами. Материалы и методы: На базе клиники Андижанского Государственного Медицинского Института проведено проспективное рандомизированное клиническое исследование с участием 85 пациентов (n=85). Пациенты были разделены на две группы: Группа 1 (n=42, традиционный метод: ПВС оттиск, литье по "lost-wax" технологии) и Группа 2 (n=43, цифровой метод: интраоральное сканирование, SLM). Краевое несоответствие (marginal discrepancy) измерялось до цементировки с использованием Метода Силиконовых Реплик (SRT). Фиксировалась частота случаев, требующих переделки (remake) на клиническом и техническом этапах. Результаты: В JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL цифровой группе (Группа 2) среднее краевое несоответствие было статистически достоверно ниже, чем в традиционной группе (Группа 1) (62.8 ± 15.3 µm против 105.4 ± 22.1 µm; p < 0.001). Также в цифровой группе было значительно меньше клинических (19.0% против 4.6%; p < 0.05) и технических (11.9% против 2.3%; p < 0.05) ошибок (переделок). Вывод: Полный цифровой стоматологический протокол (IOS + SLM) значительно снижает количество клинических и технических ошибок и улучшает краевое прилегание реставраций по сравнению с традиционными методами литья. Это, в свою очередь, создает основу для обеспечения долгосрочного биологического успеха реставраций. Ключевые слова: литая коронка, краевое прилегание, маргинальное несоответствие, клиническая ошибка, техническая ошибка, CAD/CAM, цифровая стоматология, метод силиконовых реплик, СЛМ. ABSTRACT:Background: Clinical and technical errors in cast crown fabrication are the primary cause of restoration failures. These errors lead to marginal discrepancy, which creates conditions for the development of secondary caries and periodontal diseases. Objective: To comparatively evaluate the marginal fit and the frequency of procedural errors of single metal-ceramic crowns fabricated using conventional ("lost-wax") and modern digital (Intraoral scanning + SLM) methods. Materials and Methods: A prospective randomized clinical trial was conducted at the clinic of the Andijan State Medical Institute involving 85 patients (n=85). Patients were divided into two groups: Group 1 (n=42, conventional method: PVS impression, "lost-wax" casting) and Group 2 (n=43, digital method: intraoral scanning, SLM). Marginal discrepancy was measured before cementation using the Silicone Replica Technique (SRT). The frequency of remakes required at the clinical and technical stages was recorded. Results: The mean marginal discrepancy in the digital group (Group 2) was statistically significantly lower than in the conventional group (Group 1) (62.8 ± 15.3 µm vs. 105.4 ± 22.1 µm; p < 0.001). Furthermore, the digital group had significantly fewer clinical (19.0% vs. 4.6%; p < 0.05) and technical (11.9% vs. 2.3%; p < 0.05) errors (remakes). Conclusion: The fully digital dental workflow (IOS + SLM) significantly reduces clinical and technical errors and improves the marginal fit of restorations compared to traditional casting methods. This, in turn, provides a basis for ensuring the long-term biological success of the restorations. Keywords: Cast crown, marginal fit, marginal discrepancy, clinical error, technical error, CAD/CAM, digital dentistry, silicone replica technique, SLM. KIRISH Ortopedik stomatologiyada tish qatori nuqsonlarini yoki tish to‘qimalarining katta hajmdagi yo‘qotilishini tiklashda quyma koronkalardan, xususan, metallokeramik restavratsiyalardan foydalanish "oltin standart" bo‘lib qolmoqda. Restavratsiyaning uzoq muddatli klinik muvaffaqiyati nafaqat estetik va funksional ko‘rsatkichlarga, balki uning tish to‘qimalariga muvofiqlik aniqligiga, ayniqsa, chet muvofiqligiga (marginal fit) bog‘liqdir.2Noaniq chet muvofiqligi restavratsiya muvaffaqiyatsizligining asosiy sabablaridan biridir. Muvaffaqiyatsizliklar zanjiri ko‘pincha klinik bosqichdan boshlanadi. Tishni preparatsiya qilish jarayoni fiksatsiyalangan protezlashning texnik jihatdan eng murakkab qismi hisoblanadi.6Ko‘p JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL uchraydigan xatolarga tish to‘qimasini haddan tashqari ko‘p silliqlash (bu milk retraksiyasiga olib keladi) yoki yetarli darajada silliqlamaslik (ayniqsa, aksial va okklyuzal yuzalarda), shuningdek, tish chetining (margin) noto‘g‘ri dizayni (masalan, "feather-edge" yoki o‘tkir burchakli "J" shaklidagi yelka) kiradi. Bu xatolar keyingi bosqich – ottisk olish uchun noqulay sharoit yaratadi. Ottisk (impression) olish bosqichi klinik xatoliklarning eng keng tarqalgan manbai hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, dental laboratoriyalarga yuborilayotgan ottisklarning 86% dan 90% gacha bo‘lgan qismida kamida bitta aniqlanadigan xatolik mavjud. Eng ko‘p uchraydigan nuqsonlar qatoriga tish cheti sohasida pufakchalar (66.67% hollarda), milk to‘qimasining tish chetini yopib qolishi (46.94%), materialning yirtilishi yoki bo‘shliqlar (voids) (28.57%), shuningdek, qon yoki milk suyuqligining mavjudligi kiradi [10]. Ushbu nuqsonlar gips modelida tish chetining aniq aks etmasligiga va natijada restavratsiyaning noaniq bo‘lishiga olib keladi. Klinik xatoliklar an'anaviy "lost-wax" (mum namunasini yo‘qotish) texnologiyasi qo‘llaniladigan laboratoriya bosqichida yanada kuchayadi. Bu jarayon ko‘p bosqichli va inson omiliga o‘ta bog‘liqdir [11]. Xatoliklar gips modelni tayyorlashdan (masalan, gipsning noto‘g‘ri nisbatda qorilishi natijasida o‘lcham o‘zgarishi) boshlab, mum modellashtirishdagi noaniqliklar, paker massasining (investment) kengayishini nazorat qila olmaslik va bevosita metall quyish jarayonidagi nuqsonlar (masalan, g‘ovaklilik - porosity, yoki chala quyilish) gacha bo‘lgan barcha bosqichlarda yuzaga kelishi mumkin. Ushbu klinik va texnik xatoliklarning yig‘indisi eng jiddiy asoratga – tish va koronka o‘rtasida chet muvofiqsizligiga (marginal discrepancy) olib keladi. Klinik jihatdan qabul qilingan me'yor odatda 120 µm gacha bo‘lgan bo‘shliq hisoblanadi. Ushbu me'yordan ortiq bo‘lgan har qanday bo‘shliq keng sement qatlamini hosil qiladi. Keng sement qatlami, o‘z navbatida, og‘iz suyuqligi ta'sirida tezroq eriydi (cement dissolution). Bu esa mikrolikajga (microleakage), ya'ni bakteriya va ularning toksinlarining tish va restavratsiya orasiga kirib borishiga olib keladi. Natijada, blyashka to‘planishi uchun retension nuqta paydo bo‘ladi va bu bevosita ikki jiddiy biologik muvaffaqiyatsizlikka: ikkilamchi kariyes va periodontal kasalliklarga (milk yallig‘lanishi, suyak erishi) olib keladi. Shunday qilib, quyma koronka muvaffaqiyatsizligining asosiy sababi ko‘pincha materialning sinishi emas, balki klinik va texnik bosqichlardagi o‘lcham noaniqliklaridan kelib chiqadigan biologik asoratlardir [8]. Ushbu ko‘p bosqichli xatoliklar zanjirini bartaraf etish uchun stomologiyaga raqamli texnologiyalar (CAD/CAM - Kompyuter yordamida loyihalash/Kompyuter yordamida ishlab chiqarish) kirib keldi. Intraoral skanerlar (IOS) an'anaviy ottisk materiallariga xos bo‘lgan deformatsiya, pufakchalar va o‘lcham o‘zgarishi kabi muammolarni bartaraf etadi [9]. Ular nafaqat jarayonni tezlashtiradi, balki bemor uchun ham ancha qulaydir (masalan, qusish refleksini kamaytiradi). Laboratoriya bosqichida esa, Selektiv Lazerli Eritish (SLM) kabi additiv texnologiyalar mum modellashtirish va quyish kabi inson omiliga bog‘liq bosqichlarni to‘liq chetlab o‘tadi. SLM texnologiyasi metall karkaslarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli fayl (STL) asosida Co-Cr qotishma kukunidan qatlam-qatlam sintez qilib, quyma usuliga qaraganda yuqori zichlik va mexanik mustahkamlikni ta'minlaydi. Biroq, raqamli texnologiyalarning an'anaviy usullardan ustunligi borasidagi ilmiy adabiyotlarda yakdil fikr mavjud emas. Ba'zi tadqiqotlar CAD/CAM usulining an'anaviy quyma usuliga qaraganda ancha aniqroq (chet nuqsoni kamroq) ekanligini ko‘rsatadi. Aksincha, boshqa tadqiqotlar, an'anaviy quyma usuli (yoki an'anaviy mum namunasidan foydalanib frezalash) raqamli usullardan ko‘ra yaxshiroq natija berganini ta'kidlaydi. Uchinchi guruh tadqiqotlar esa, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ikkala usul o‘rtasida statistik ahamiyatli farq yo‘qligini, ikkalasi ham klinik qabul qilinadigan me'yorlar (<120 µm) ichida ekanligini ko‘rsatadi [10]. Ushbu ziddiyatning sababi shundaki, ko‘plab eski tadqiqotlar (masalan14) birinchi avlod skanerlari va frezalash tizimlaridan (milled wax-patterns) foydalangan. Shuningdek, ko‘plab tadqiqotlar "qisman" raqamli oqimni (masalan, an'anaviy ottisk + CAD/CAM frezalash) yoki subtraktiv (frezalash) usullarni solishtiradi. "To‘liq" raqamli oqimning (ya'ni, Intraoral skanerlash + Additiv SLM texnologiyasi) an'anaviy "to‘liq" oqim (PVS ottisk + Lost-wax quyma) bilan qiyosiy klinik baholash zarurati yuqoriligicha qolmoqda. Tadqiqot maqsadi: Andijon Davlat Tibbiyot Instituti (ADTI) Ortopedik stomatologiya va ortodontiya kafedrasi klinikasida an'anaviy (PVS ottisk + "lost-wax" quyma) va to‘liq raqamli (IOS + SLM) usullarda tayyorlangan yakkalik Co-Cr koronkalarning klinik va texnik xatoliklar chastotasini va chet muvofiqligini (marginal discrepancy) qiyosiy baholash. Tadqiqot gipotezasi: To‘liq raqamli oqim an'anaviy quyma usuliga qaraganda klinik va texnik xatoliklar (qayta tayyorlash) sonini kamaytiradi va statistik ishonchli darajada yaxshiroq (kichikroq) chet muvofiqligini ta'minlaydi. MATERIALLAR VA USULLAR Tadqiqot dizayni - ushbu tadqiqot prospektiv (istiqbolli) randomizatsiyalangan nazoratli klinik sinov (Prospective Randomized Controlled Trial) dizayni asosida amalga oshirildi. Tadqiqot 2022-yil sentabrdan 2024-yil martgacha Andijon Davlat Tibbiyot Instituti Ortopedik stomatologiya va ortodontiya kafedrasi hamda Andijon viloyat stomatologiya poliklinikasi bazasida olib borildi. Tadqiqot ADTI Axloqiy qo‘mitasi tomonidan ma'qullangan (Protokol № 11/2022) va barcha bemorlardan Xelsinki deklaratsiyasiga muvofiq yozma axborotlangan rozilik olingan. Bemorlarni tanlash (n=85) - Tadqiqotga yakkalik posterior (molyar yoki premolyar) metallokeramik koronkalarga tibbiy ko‘rsatmasi bo‘lgan 85 nafar bemor jalb qilindi. Kiritish mezonlari: Yoshi 18 dan 65 gacha bo‘lgan, somatik jihatdan sog‘lom, yaxshi og‘iz gigiyenasiga ega, restavratsiya uchun yetarli tish to‘qimasi (ferrule effekti) mavjud bo‘lgan va qarama-qarshi tish qatori to‘liq bo‘lgan bemorlar. Chiqarib tashlash mezonlari: O‘tkir periodontal kasalliklar, nazoratsiz bruksizm (tish g‘ichirlatish), yomon og‘iz gigiyenasi, tishning klinik bo‘yni qisqa bo‘lgan holatlar (Short Clinical Crowns - SCC), restavratsiya qilinadigan tishning haddan tashqari harakatchanligi yoki Co-Cr qotishmasiga allergiyasi bo‘lgan bemorlar. Randomizatsiya va guruhlarga bo‘lish - 85 nafar bemor kompyuter yordamida (tasodifiy sonlar generatori) ikkita guruhga bo‘lindi: 1-Guruh (An'anaviy / Konvensional, n=42): Ushbu guruhdagi bemorlar uchun an'anaviy kliniklaboratoriya protokoli qo‘llanildi. Klinik protokol: Barcha tishlar bir xil standartda preparatsiya qilindi (1.0 mm li aylanma yo‘l (chamfer) dizayni).Tish chetini aniq olish uchun ottiskdan oldin retraksiya ipidan (Ultrapak #00) foydalanildi. Ottisklar ikki bosqichli, ikki qavatli A-silikon (PoliVinilSiloksan - PVS) (Elite HD+, Zhermack) yordamida standart metall qoshiqlarda olindi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Laboratoriya protokoli: Ottisklar 4-tur supergips (Fujirock EP, GC) bilan quyildi. Modelda mum namunalari (wax-pattern) qo‘lda modellashtirildi. Namuna paker massasiga (investment) olindi va an'anaviy "lost-wax" texnologiyasi bo‘yicha Co-Cr qotishmasidan (Wirobond C, Bego) markazdan qochma quyma apparatida quyildi. 2-Guruh (Raqamli / Digital, n=43): Ushbu guruhdagi bemorlar uchun to‘liq raqamli protokol qo‘llanildi. Klinik protokol: Preparatsiya standartlari 1-guruh bilan bir xil (1.0 mm chamfer). Retraksiya ipi qo‘llanilib, so‘ngra intraoral skaner (IOS) (TRIOS 3, 3Shape) yordamida to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli ottisk olindi. Skanerlangan ma'lumotlar (yuqori jag‘, pastki jag‘ va okklyuziya) STL formatida dental laboratoriyaga elektron pochta orqali yuborildi. Laboratoriya protokoli: Olingan STL fayllar CAD dasturida (Exocad DentalCAD) modellashtirildi. Karkaslar Co-Cr qotishmasi kukunidan (EOS CobaltChrome SP2) Selektiv Lazerli Eritish (SLM) qurilmasida (EOS M 100) qatlam-qatlam sintez qilindi (qatlam qalinligi 30 µm). Baholash usullari quyidagicha amalga oshirildi: 1. Birlamchi natija: Chet muvofiqsizligi (Marginal Discrepancy, µm): Chet muvofiqsizligini o‘lchash uchun klinik sharoitda qo‘llash mumkin bo‘lgan 46 va tasdiqlangan (validatsiyalangan) Silikon Replika Usuli (SRT) tanlandi.15 Garchi mikro-kompyuter tomografiyasi (micro-CT) in vitro sharoitda yuqori aniqlikka ega bo‘lsa-da 2, uni in vivo sharoitda qo‘llash imkonsizdir. SRT protokoli: Koronkalar bemorga sementlashdan oldin baholandi. Koronka ichiga yengil qovushqoqlikdagi silikon material (light-body silicone) (Express XT, 3M ESPE) yuborildi va tishga barmoq bosimi bilan o‘rnatildi. Silikon qotgach, koronka ehtiyotkorlik bilan olindi va hosil bo‘lgan yupqa silikon replika (namuna) ichi kontrast rangdagi qattiq silikon (heavy-body) bilan to‘ldirilib, mustahkamlandi. Olingan qotgan namuna o‘tkir skalpel yordamida mezio-distal va bukko-lingual yo‘nalishlarda aniq o‘rtadan kesildi. Har bir kesimda 4 ta nuqtada (masalan, bukkal, lingval, mezial, distal tish cheti) tish va koronka orasidagi bo‘shliq (silikon qalinligi) raqamli mikroskop (Dino-Lite AM4115T, 200x kattalashtirish) yordamida mikrometrlarda (µm) o‘lchandi. Har bir koronka uchun 8 ta o‘lchovning o‘rtacha qiymati hisoblab chiqildi. 2. Ikkilamchi natija: Klinik va Texnik Xatoliklar Chastotasi (%): Har bir guruhda restavratsiyani qayta ishlash (remake) talab etilgan holatlar soni qayd etildi. Klinik xatolik: Ottisk (1-Guruh) yoki skanerni (2-Guruh) sifatsizligi (pufakchalar, yirtilishlar, qon, aniq bo‘lmagan tish cheti) sababli qayta olish zarurati. Texnik xatolik: Laboratoriyadan kelgan koronkaning klinik jihatdan qoniqarsizligi (aniq o‘tirmasligi, g‘ovaklilik [11]) sababli qayta tayyorlashga yuborilishi. Statistik tahlil - to‘plangan ma'lumotlar SPSS v.26.0 (IBM Corp., Armonk, NY) dasturida tahlil qilindi. Chet muvofiqsizligi (µm) bo‘yicha ikki guruh o‘rtasidagi farqning (ma'lumotlar normal taqsimlangan) statistik ishonchliligini baholash uchun mustaqil namunalar uchun Studentning tmezoni (Independent Samples t-test) qo‘llanildi. Xatoliklar chastotasi (%) kabi kategorik ma'lumotlarni solishtirish uchun Xi-kvadrat (χ²) mezoni qo‘llanildi. Statistik ahamiyatlilik darajasi (p-qiymati) p < 0.05 deb belgilandi. NATIJALAR Tadqiqotga 85 nafar bemor jalb qilindi va ular 1-Guruh (An'anaviy, n=42) va 2-Guruh (Raqamli, n=43) ga randomizatsiya qilindi. Barcha bemorlar tadqiqotni oxirigacha yetkazdi, kuzatuvdan JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL chetda qolganlar (drop-outs) bo‘lmadi. Guruhlar yosh (o‘rtacha 41.2 ± 9.8 yil) va jins (48% erkak, 52% ayol) bo‘yicha statistik farqlanmadi (p > 0.05). Silikon Replika Usuli (SRT) yordamida o‘lchangan chet muvofiqsizligi ko‘rsatkichlari 1Jadvalda keltirilgan. An'anaviy guruhda (1-Guruh) o‘rtacha chet muvofiqsizligi 105.4 ± 22.1 µm ni tashkil etdi, bu ko‘rsatkich raqamli guruhda (2-Guruh) 62.8 ± 15.3 µm ga teng bo‘ldi. Mustaqil namunalar uchun t-test tahlili guruhlar o‘rtasida yuqori darajada statistik ishonchli farq mavjudligini ko‘rsatdi (p < 0.001). Adabiyotlarda klinik qabul qilinadigan chet muvofiqsizligi me'yori <120 µm ekanligi ta'kidlangan. Bizning tadqiqotimizda 1-Guruhdagi 42 ta restavratsiyadan 7 tasi (16.6%) ushbu me'yordan oshib ketdi. 2-Guruhda (Raqamli) esa barcha 43 ta restavratsiya (100%) 120 µm lik me'yordan ancha past (yaxshi) natijani ko‘rsatdi. Shuningdek, 2-Guruhdagi standart og‘ishning (SD) kichikroq ekanligi (15.3 µm ga qarshi 22.1 µm) raqamli usul nafaqat aniqroq, balki barqarorroq va bashorat qilinadiganroq (more predictable) natijalar berishini ko‘rsatadi. 1-jadval. Guruhlar bo‘yicha restavratsiyalarning chet muvofiqsizligi (Marginal Discrepancy) ko‘rsatkichlarining qiyosiy tahlili (n=85, µm) Ko‘rsatkich 1-Guruh (An'anaviy, n=42) 2-Guruh (Raqamli, n=43) p-qiymati O‘rtacha chet muvofiqsizligi (µm) 105.4 62.8 < 0.001 Standart og‘ish (SD) ± 22.1 ± 15.3 Minimal qiymat (µm) 71.2 39.5 Maksimal qiymat (µm) 148.5 89.1 >120 µm me'yoridan oshganlar soni (%) 7 (16.6%) 0 (0%) < 0.01 Tadqiqot jarayonida kuzatilgan va qayta ishlash (remake) talab etilgan klinik va texnik xatoliklar chastotasi 2-Jadvalda umumlashtirilgan. Klinik xatoliklar: 1-Guruhda 42 ta olingan PVS ottiskdan 8 tasi (19.0%) tish chetining aniq emasligi, pufakchalar yoki material yirtilishi sababli klinik jihatdan qoniqarsiz deb topildi va qayta olinishiga to‘g‘ri keldi. 2-Guruhda esa 43 ta intraoral skanerlash holatidan faqat 2 tasi (4.6%) skaner darchasining terlashishi (tuman tushishi) yoki yumshoq to‘qimalarning (til, yonoq) skanerlashga xalaqit berishi sababli qayta amalga oshirildi. Guruhlar o‘rtasidagi farq statistik ishonchli (χ² testi, p < 0.05). Texnik xatoliklar: 1-Guruhda laboratoriyadan kelgan 42 ta koronkaning 5 tasi (11.9%) modelga yaxshi o‘tirmaslik (quyishdagi o‘lcham o‘zgarishi) yoki metall karkasdagi g‘ovaklilik (porosity) sababli qayta tayyorlash uchun qaytarildi. 2-Guruhda esa 43 ta SLM koronkaning faqat 1 tasi (2.3%) raqamli dizayndagi (CAD) xatolik (kontakt nuqtasining noto‘g‘ri belgilanishi) sababli qayta tayyorlandi. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha ham farq statistik ishonchli (p < 0.05). Umumiy xatoliklar (qayta ishlash) soni an'anaviy guruhda 30.9% ni, raqamli guruhda esa 6.9% ni tashkil etdi (p < 0.01). JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2-jadval. Klinik va texnik xatoliklar/qayta ishlash (Remake) chastotasining guruhlar bo‘yicha taqqoslanishi (n=85) Xatolik turi 1-Guruh (An'anaviy, n=42) 2-Guruh (Raqamli, n=43) p-qiymati (χ²) Klinik xatolik (Ottisk/Skanerni qayta olish) 8 (19.0%) 2 (4.6%) < 0.05 Sababi: Ottiskda nuqson (pufakcha, yirtilish) 10 6 ta holat 0 ta holat Sababi: Tish cheti aniq emas 2 ta holat 0 ta holat Sababi: Skanerlashda artefakt (tuman, yumshoq to‘qima) 0 ta holat 2 ta holat Texnik xatolik (Koronkani qayta tayyorlash) 5 (11.9%) 1 (2.3%) < 0.05 Sababi: Aniq o‘tirmaslik / Quyish xatosi 4 ta holat 0 ta holat Sababi: G‘ovaklilik (Porosity) 1 ta holat 0 ta holat Sababi: Raqamli dizayn xatosi (CAD) 0 ta holat 1 ta holat Jarayondagi umumiy xatoliklar 13 (30.9%) 3 (6.9%) < 0.01 MUHOKAMA Ushbu Andijon Davlat Tibbiyot Instituti klinikasida 85 nafar bemorda o‘tkazilgan prospektiv tadqiqot bizning asosiy gipotezamizni to‘liq tasdiqladi. To‘liq raqamli oqim (Intraoral skanerlash + SLM texnologiyasi) an'anaviy (PVS ottisk + "lost-wax" quyma) protokoliga qaraganda yakkalik koronkalarning chet muvofiqligini (marginal discrepancy) statistik va klinik ahamiyatli darajada yaxshiladi (o‘rtacha 105.4 µm ga qarshi 62.8 µm) (Jadval 1). Bizning natijalarimiz (Jadval 2) ushbu ustunlikning mexanizmini tushuntirib beradi. Muvaffaqiyatli restavratsiya ko‘plab bosqichlar zanjiriga bog‘liq bo‘lib, raqamli usul ushbu zanjirning ikkita eng zaif bo‘g‘inidagi xatoliklarni keskin kamaytiradi: Klinik bosqichda: An'anaviy ottisk olish jarayoni ko‘plab xatoliklarga moyil, jumladan, materialning polimerizatsiya natijasida o‘lcham o‘zgarishi, qoshiqni noto‘g‘ri joylashtirish, materiallarning aralashmasligi, pufakchalar va tish chetining yirtilishi. Bizning tadqiqotimizda 1Guruhdagi klinik qayta ishlashlar soni 19.0% ni tashkil etdi. Intraoral skanerlar (IOS) esa ushbu muammolarni deyarli to‘liq bartaraf etadi. 2-Guruhdagi 4.6% lik xatoliklar (skaner tumani, yumshoq to‘qima aralashuvi) ham shifokor tajribasi oshgani sari kamayib boradigan, oson tuzatiladigan nuqsonlardir. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Texnik bosqichda: "Lost-wax" texnologiyasi inson omiliga bog‘liq bo‘lgan bir qator jarayonlarni o‘z ichiga oladi: gips quyish (noto‘g‘ri nisbat o‘lcham o‘zgarishiga olib keladi), mum modellashtirish, pakerlash (paker massasining kengayishini noto‘g‘ri kompensatsiya qilish) va quyish (g‘ovaklilik, chala quyilish). Bizning tadqiqotimizda bu 11.9% texnik qayta ishlashga olib keldi. Raqamli SLM texnologiyasi esa bu bosqichlarning barchasini chetlab o‘tadi. Karkas to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli fayldan, ideal sharoitda, quyma usuliga qaraganda ancha yuqori zichlik va mexanik xususiyatlarga ega bo‘lgan holda sintezlanadi. Bizning natijalarimiz (raqamli usulning afzalligi: 62.8 µm) Fatah (2025) (54.2 µm raqamli vs 89.7 µm an'anaviy) va boshqa zamonaviy tizimli tahlillar bilan to‘liq mos keladi. Shu bilan birga, bizning topilmalarimiz (an'anaviy usul yaxshiroq deb topilgan) va (statistik farq yo‘q deb topilgan) kabi tadqiqotlarga qisman zid keladi. Biz ushbu ziddiyatni texnologik evolyutsiya va uslubiyatdagi farqlar bilan izohlaymiz. Masalan tadqiqoti (2014) CAD/CAM frezalangan mum namunalarini (milled wax-patterns) ishlatgan, bu usul hozirgi zamonaviy to‘g‘ridan-to‘g‘ri SLM yoki frezalashdan ancha noaniqroq hisoblanadi. Shuningdek kabi tahlillar ko‘pincha Co-Cr uchun quyish (casting) va frezalashni (milling - subtraktiv) solishtirgan va ular orasida katta farq topmagan. Bizning tadqiqotimiz esa, quyish (casting) usulini additiv texnologiya (SLM) bilan solishtirdi. SLM texnologiyasi murakkab ichki geometriyalarni frezalashga qaraganda aniqroq yaratishi mumkinligi haqida dalillar mavjud. Ushbu tadqiqotning eng muhim klinik ahamiyati shundaki, chet muvofiqsizligidagi o‘rtacha 42.6 µm (105.4 - 62.8) farq shunchaki statistik ko‘rsatkich emas, bu restavratsiyaning uzoq muddatli biologik muvaffaqiyatiga bevosita ta'sir qiladi. Aniqroq chet muvofiqligi (62.8 µm) sement qatlamining yupqaroq va bir tekis bo‘lishini ta'minlaydi. Yupqa sement qatlami og‘iz suyuqligida kamroq eriydi va mikrolikaj xavfini keskin kamaytiradi. Mikrolikajning kamayishi esa, o‘z navbatida, bakterial blyashka to‘planishi uchun joy qoldirmaydi. Natijada, raqamli usulda tayyorlangan koronkalarda uzoq muddatda ikkilamchi kariyes va periodontal yallig‘lanish rivojlanish xavfi nazariy jihatdan ancha past bo‘ladi. Shunday qilib, "xatoliklarni kamaytirish" nafaqat texnik aniqlikni oshirish, balki restavratsiyaning uzoq muddatli biologik omon qolishini ta'minlashning asosiy omilidir. Ushbu tadqiqotning ba'zi cheklovlarini tan olish lozim. Baholash usuli: Biz klinik sharoitda tasdiqlangan Silikon Replika Usulini (SRT) qo‘lladik. Garchi bu usul in vivo sharoitda yuqori aniqlikka ega bo‘lsa-da, u mikro-KT kabi 3D o‘lchamda to‘liq ma'lumot bera olmaydi va replikani kesishda inson omili tufayli xatolikka yo‘l qo‘yilishi mumkin. Tadqiqot ko‘lami: Biz faqat yakkalik koronkalarni o‘rgandik. Ilmiy adabiyotlarda raqamli ottisklarning aniqligi ko‘prik (FDP) uzunligi oshgan sari (masalan, to‘liq jag‘ skanerlashda) pasayishi mumkinligi va bu holatlarda an'anaviy usullar hali ham afzal bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Kuzatuv davri: Biz restavratsiyalarni faqat o‘rnatish bosqichida (chet muvofiqligi) baholadik. Ushbu aniqlikning uzoq muddatli klinik muvaffaqiyatga (sinish, yeyilish, ikkilamchi kariyes chastotasi) qanday ta'sir qilishini baholash uchun uzoq muddatli (3-5 yillik) kuzatuv tadqiqotlari talab etiladi. XULOSA Andijon Davlat Tibbiyot Instituti Ortopedik stomatologiya va ortodontiya kafedrasi bazasida 85 nafar bemorda o‘tkazilgan qiyosiy klinik tadqiqot natijalariga ko‘ra quyidagi xulosalarga kelindi: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Yakkalik metallokeramik koronkalarni tayyorlashda to‘liq raqamli oqim (Intraoral skanerlash va SLM texnologiyasi) an'anaviy quyma (PVS ottisk va "lost-wax") usuliga qaraganda chet muvofiqsizligini (marginal discrepancy) statistik ishonchli darajada kamaytiradi (o‘rtacha 62.8 µm ga qarshi 105.4 µm, p < 0.001). Raqamli usul klinik bosqichdagi xatoliklar (ottiskni qayta olish) sonini 19.0% dan 4.6% ga (p < 0.05) va texnik bosqichdagi xatoliklar (koronkani qayta tayyorlash) sonini 11.9% dan 2.3% ga (p < 0.05) kamaytirish orqali butun jarayonning samaradorligini, tejamkorligini va bashorat qilinuvchanligini oshiradi. Raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali erishilgan yuqori aniqlik, sement qatlamining erishini, mikrolikajni va natijada ikkilamchi kariyes hamda periodontal asoratlar xavfini kamaytirish uchun mustahkam nazariy va klinik asos yaratadi. Ortopedik stomatologiya amaliyotida restavratsiyalar sifatini oshirish va klinik-texnik xatoliklarni minimallashtirish uchun an'anaviy usullardan to‘liq raqamli protokollarga o‘tish tavsiya etiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Al-Saleh, S., Vohra, F., Albogami, S. M., Alkhammash, N. M., Alnashwan, M. A., Almutairi, N. S., Aali, K. A., Alrabiah, M., & Abduljabbar, T. (2022). Marginal Misfit of 3DPrinted (Selective Laser Sintered), CAD-CAM and Lost Wax Technique Cobalt Chromium Copings with Shoulder and Chamfer Finish Lines: An In-Vitro Study. Medicina, 58(10), 1313. https://doi.org/10.3390/medicina58101313 2. Dudley, J., & Farook, T. (2024). Marginal Gap Measurement of Pre-Cemented Metal– Ceramic Crowns: A Systematic Review. Prosthesis, 7(5), 118. https://doi.org/10.3390/prosthesis7050118 3. Fatah, S. H. (2025). Comparative Evaluation of Marginal Fit Between CAD/CAM and Conventional Metal-Ceramic Crowns. OTS Canadian Journal, 4(5), 91–100. https://doi.org/10.58840/b5gdcv24 4. Koutsoukis, T., Zinelis, S., Eliades, G., Al-Wazzan, K., Al Rifaiy, M., & Al Jabbari, Y. S. (2015). Selective Laser Melting Technique of Co-Cr Dental Alloys: A Review of Structure and Properties and Comparative Analysis with Other Available Techniques. Journal of Prosthodontics, 24(4), 303-312. https://doi.org/10.1111/jopr.12268 5. Mathar, M. I. (2024). Comparative Analysis of the Marginal Fit and Internal Adaptation of CAD-CAM-Fabricated Versus Conventionally Fabricated Ceramic Crowns: A Systematic Review. Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences, 16(Suppl 4), S3086–S3088. https://doi.org/10.4103/jpbs.jpbs_1109_24 6. McCracken, M. S., Litaker, M. S., Thomson, A. E. S., Slootsky, A., & Gilbert, G. H. (2020). Laboratory Technician Assessment of the Quality of Single-Unit Crown Preparations and Impressions as Predictors of the Clinical Acceptability of Crowns as Determined by the Treating Dentist: Findings from the National Dental Practice-Based Research Network. Journal of Prosthodontics, 29(2), 114–123. https://doi.org/10.1111/jopr.13137 7. Rollor, S., Kwak, K. H., & Oh, S.-L. (2025). Digitally fabricated posterior ceramic crowns versus conventionally fabricated cast crowns: a split-mouth retrospective cohort study. BMC Oral Health, 25, 1515. https://doi.org/10.1186/s12903-025-06649-0 8. Uraimovich, I. B. (2025). CLINICAL JUSTIFICATION FOR PRESSED METALCERAMIC RESTORATIONS: A COMPREHENSIVE REVIEW OF INDICATIONS AND CONTRAINDICATIONS. SHOKH LIBRARY, 1(10).