PUBLITSISTIK DISKURSDA ILMIY TERMINLARNING METAFORIK TALQINI VA ULARNING IJTIMOIY-MA'NAVIY FUNKSIYASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ja’far Madraimov Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Xorijiy filologiya fakulteti, 3-bosqich tayanch doktoranti PUBLITSISTIK DISKURSDA ILMIY TERMINLARNING METAFORIK TALQINI VA ULARNING IJTIMOIY-MA’NAVIY FUNKSIYASI Annotatsiya. Zamonaviy publitsistik diskurs ilmiy, madaniy va ijtimoiy tafakkur o‘rtasidagi muloqot maydoni sifatida shakllanmoqda. Shu jarayonda aniq va tabiiy fanlarga oid terminlarning metafora sifatida ishlatilishi nutqni nafaqat ilmiylashtiradi, balki uni obrazli va ta’sirchan qiladi. Ushbu maqolada ilmiy terminlarning publitsistik matnlarda metaforik talqin qilinishi, ularning semantik kengayishi va ijtimoiy-ma’naviy funksiyalari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: publitsistik diskurs; ilmiy termin; metafora; kognitiv lingvistika; ijtimoiy ong; kommunikativ ta’sir; obrazlilik Аннотация. Современный публицистический дискурс формируется как пространство взаимодействия научного, культурного и социального мышления. В этом процессе термины из точных и естественных наук, используемые в качестве метафор, делают речь не только научной, но и образной и выразительной. В статье анализируется метафорическое использование научных терминов в публицистических текстах, их семантическое расширение и социально-нравственные функции. Ключевые слова: публицистический дискурс; научный термин; метафора; когнитивная лингвистика; социальное сознание; коммуникативное воздействие; образность Abstract. Contemporary journalistic discourse is formed as a field of interaction between scientific, cultural, and social thinking. In this process, terms from exact and natural sciences used metaphorically make the language not only scientific but also figurative and expressive. This article analyzes the metaphorical use of scientific terms in journalistic texts, their semantic expansion, and their socio-ethical functions. Keywords: journalistic discourse; scientific term; metaphor; cognitive linguistics; social consciousness; communicative impact; figurativeness Publitsistik diskurs bugungi kunda nafaqat axborot uzatish vositasi, balki jamiyatning madaniy va ijtimoiy tafakkurini shakllantiruvchi muhim maydon sifatida e’tiborga molik. Jurnalistlar va publitsistlar o‘z matnlarini faqat xabar yoki tahlil vositasi sifatida emas, balki ijtimoiy fikrni shakllantiruvchi va madaniy qadriyatlarni targ‘ib etuvchi til tizimi sifatida yaratadilar. Shu kontekstda ilmiy terminlarning metafora sifatida ishlatilishi matnga yangi semantik qatlam qo‘shadi. Masalan, “jamiyatdagi energetik portlash”, “ma’naviy muvozanat”, “axborot zarralari”, “siyosiy reaksiya”, “madaniy iqlim”, “ijtimoiy virus” kabi ifodalar publitsistik nutqni ilmiy so‘z boyligi bilan boyitadi va o‘quvchi idrokini kengaytiradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Publitsistik matnlar, shuningdek, jamiyatdagi hodisalarni yangi burchakdan ko‘rsatish, murakkab ijtimoiy jarayonlarni soddalashtirilgan va obrazli shaklda yetkazish imkonini beradi. Bu esa o‘z navbatida ijtimoiy ongni shakllantirish va ma’naviy-axloqiy qoidalarning targ‘ibida muhim rol o‘ynaydi. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ilmiy soha bilan ijtimoiy hayot o‘rtasidagi chegaralar tobora qisqarib bordi. Ommaviy axborot vositalarida ilmiy yangiliklarning ko‘pligi, fan va texnika rivoji publitsistik uslubda ham ilmiy terminlarning faol qo‘llanilishiga sabab bo‘ldi. Shu jarayonda terminlar dastlabki ilmiy ma’nosidan chiqib, metaforik ifodaga ega bo‘la boshladi. Masalan, “iqtisodiy portlash” – iqtisodiy o‘zgarishlarning kutilmagan va keskin o‘sishini tasvirlaydi; “madaniy inqilob” – ijtimoiy hayotdagi madaniy yangilanishlarni dramatik shaklda ifodalaydi; “axborot oqimi” – ma’lumotlarning tezligi va ko‘pligini obrazli tarzda yetkazadi; “siyosiy magnit” – ma’lum voqelik yoki shaxsning siyosiy e’tiborni jalb qilishini bildiradi. Ushbu terminlar nafaqat matnning badiiy-psixologik qatlamini boyitadi, balki o‘quvchida voqelikni yangicha idrok etish imkonini yaratadi. Kognitiv lingvistika metaforani inson tafakkurining asosiy mexanizmlaridan biri sifatida ko‘radi. Lakoff va Jonsonning “Conceptual Metaphor Theory”si (1980)ga ko‘ra, inson dunyoni tushunish jarayonida abstrakt tushunchalarni konkret tajriba orqali idrok etadi. Publitsistik matnlarda ham bu mexanizm amalda ishlaydi: jurnalist ijtimoiy voqeani ilmiy termin orqali ifodalab, uni o‘quvchi ongida jonli obrazga aylantiradi. Masalan: “jamiyatning termodinamik muvozanati buzildi” degan ifoda fizika terminologiyasidan olingan bo‘lsa-da, siyosiy yoki ijtimoiy beqarorlikni yetkazadi; “axborot immuniteti” shaxs yoki jamiyatning ma’lumotlar oqimiga chidamliligini bildiradi; “ma’naviyat energiyasi” esa insonning ruhiy va axloqiy quvvatini tasvirlaydi. Bu kabi metaforalar o‘quvchining tafakkurini faollashtiradi, matnni abstrakt tushunchalar orqali idrok qilish imkonini beradi va murakkab ijtimoiy hodisalarni soddalashtirilgan, lekin chuqur ma’noda yetkazadi. Ilmiy metaforalar publitsistik matnda bir nechta ijtimoiy va ma’naviy funksiyani bajaradi. Ular bilim tarqatish, ijtimoiy ongni shakllantirish, zamonaviy tafakkur va dunyoqarashni rivojlantirish, shuningdek o‘quvchi hissiyotini uyg‘otish kabi jihatlarni qamrab oladi. Masalan, “madaniyat zarralari” iborasi shaxsiy va ijtimoiy hayotdagi kichik, lekin muhim madaniy elementlarni tasvirlab, o‘quvchida ijobiy psixologik rezonans uyg‘otadi. Shu tariqa, metaforik terminlar matnga g‘oyaviy chuqurlik va obrazlilik qo‘shadi. Ilmiy terminlarning metaforik qo‘llanishi matnning stilistik qatlamini sezilarli darajada boyitadi. Publitsistik uslubning asosiy xususiyatlaridan biri — ekspressivlikdir. Ilmiy metaforalar orqali jurnalist o‘z g‘oyasini nafaqat mantiqan, balki emotsional jihatdan ham kuchaytiradi. Natijada matn o‘quvchi uchun qiziqarli va oson qabul qilinadigan bo‘lib, chuqur ma’noga ega bo‘ladi. Tilning kreativ va badiiy qirralari namoyon bo‘ladi, ilmiy terminlar yangi kontekstda jonlanadi. Ommaviy axborot vositalarida, jumladan gazetalar, onlayn portallar va bloglarda ilmiy metaforalar keng qo‘llaniladi. Misollar: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL “Siyosiy reaksiya zanjiri” – voqealarning ketma-ketligi va ta’sirini fizik termin orqali tasvirlash; “Axborot to‘lqini” – ma’lumotlarning keng tarqalishini suv yoki dengiz to‘lqiniga qiyoslash; “Madaniy iqlim” – jamiyatdagi madaniy muhitni ob-havo bilan solishtirish. Bu kabi metaforalar matnni interaktiv va qiziqarli qiladi, o‘quvchi tafakkurini kengaytiradi va ijtimoiy fikrni shakllantiradi. Xulosa qilib aytganda, publitsistik diskursda ilmiy terminlarning metafora sifatida qo‘llanilishi tildagi yangi semantik jarayonlarning ifodasidir. Bu hodisa fan va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni kuchaytiradi, jurnalistik tildagi obrazlilik, hissiylik va g‘oyaviy chuqurlikni oshiradi, o‘quvchida ilm-fanga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otadi va ijtimoiy tafakkurini boyitadi. Shu tariqa, ilmiy terminlar publitsistik nutqda nafaqat kommunikativ vosita, balki ijtimoiy ongni yangilovchi va madaniy tafakkurni rivojlantiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. 2. Black M. Models and Metaphors: Studies in Language and Philosophy. – Cornell University Press, 1962. 3. Voronin E. Metafora kak sredstvo poznaniya v publitsistike. – Moskva, 2003. 4. To‘xtayeva N. Til va tafakkur munosabati masalalari. – Toshkent: Fan, 2017. 5. Madrahimova D. Publitsistik nutq stilistikasi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2015. 6. Jonson M. Cognitive Linguistics and Metaphor. – London: Routledge, 2005. 7. Karimov A. Zamonaviy O‘zbek publitsistikasi va lingvistik innovatsiyalar. – Toshkent: Akademnashr, 2019.