Ona tili darslarida matn bilan ishlashda kreativ savollar texnologiyasi: PIRLS yondashuvining innovatsion imkoniyatlari

Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 22 Ona tili darslarida matn bilan ishlashda kreativ savollar texnologiyasi: PIRLS yondashuvining innovatsion imkoniyatlari Ortiqova Zulfiya Nurmaxamatovna Pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) Magistrant: Gʻofurova Dilshodaxon Toxirjon qizi Annatatsiya:Mazkur tadqiqot ona tili darslarida matn bilan ishlash jarayonida kreativ savollar texnologiyasidan foydalanishning samaradorligini yoritadi. PIRLS baholash tizimining asosiy talablari — matnni tushunish, muallif niyatini talqin qilish, tahlil qilish, mantiqiy xulosa chiqarish — o‘quvchilarda yuqori darajadagi o‘qish savodxonligini shakllantirishga xizmat qiladi. Kreativ savollar orqali o‘quvchilar matnga faqat javob topishga emas, balki yangicha fikr yaratishga undaladi. Ushbu yondashuv o‘quvchini matn iste’molchisi emas, balki matn yaratuvchisiga aylantiradi: savol orqali izlanish, tasavvur, argument va xulosa paydo bo‘ladi. Natijada o‘qish — passiv jarayon emas, balki ijodiy tafakkur sahnasiga aylanadi. Kalit so‘zlar: kreativ savollar, matn bilan ishlash, PIRLS, o‘qish savodxonligi, tanqidiy fikrlash, innovatsion metod. Аннотация: В статье раскрываются возможности применения технологии креативных вопросов при работе с текстом на уроках родного языка. Подход PIRLS ориентирует учащихся не просто на понимание текста, но и на глубокий анализ, интерпретацию авторской позиции, формирование умения делать выводы. Креативные вопросы активизируют аналитическое и образное мышление, превращая чтение в процесс поиска новых смыслов и создания собственных идей. Такой формат работы формирует устойчивую читательскую грамотность и развивает навыки XXI века: критическое мышление, коммуникацию и креативность. Ключевые слова: креативные вопросы, работа с текстом, PIRLS, читательская грамотность, критическое мышление, инновационная технология. Abstract:This study examines the effectiveness of applying the Creative Questioning Technique during text-based learning activities in native language (mother tongue) lessons. In alignment with PIRLS standards, students engage not only in text comprehension but also in higher-order thinking tasks: analysis, interpretation, reflection, and reasoning. Creative questions transform reading from passive perception into an active, meaning-making process, where students generate ideas, justify opinions, and construct personal interpretations of the text. The approach enhances reading literacy and supports key 21st-century competencies: critical thinking, creativity, and problem-solving. Keywords: creative questioning, text-based learning, PIRLS, reading literacy, critical thinking, innovative pedagogy. Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 23 Ona tili darslari — bu faqat grammatik qoida yoki tinish belgilari maydoni emas. Bu — fikrning uyg‘onishi, so‘zning sayohati, bola tafakkurining ilk parvozi. Matn bilan ishlash jarayoni esa shu parvozni yo‘lga qo‘yadigan eng kuchli vosita. Ammo bugungi ta’limga bir savol tikilib turibdi: o‘qish jarayoni o‘quvchini fikrlashga yetaklayaptimi yoki u faqat javob izlashda to‘xtab qolyaptimi? An’anaviy savollar o‘quvchini ko‘pincha “to‘g‘ri javobni topish”ga majbur qiladi. PIRLS yondashuvi esa savolning o‘ziga yangi ma’no beradi — savol javobdan ham muhimroq. Matndan keyingi “Nima bo‘ldi?” degan savol endi “Agar muallif boshqacha yo‘l tutganida nima bo‘lardi?”ga aylanadi. Bu o‘quvchini tayyor javob emas, yangi g‘oya yaratishga undaydi. Kreativ savollar texnologiyasi zamonaviy ona tili darslarida o‘qish savodxonligini rivojlantirishning innovatsion qurolidir. U o‘quvchini matnni o‘qishga emas, matnni his qilishga, undagi nozik ma’nolarni kashf qilishga undaydi. Matn bilan ishlash jarayonida bola muallifning ovozini eshitadi, o‘zining ovozini topadi. Shunda dars auditoriyasida jimlik emas — tafakkur jarangi eshitiladi. PIRLS baholash mezonlari matnni tushunish, tahlil qilish, talqin qilish va xulosa chiqarishga urg‘u beradi. Kreativ savollar esa ana shu jarayonni jonlantiradi: savol o‘quvchini fikrlash sari yetaklaydi, fikrlash esa ijod sari olib boradi. Endi o‘quvchi matnni iste’mol qilmaydi — matn yaratish jarayonining hamkoriga aylanadi. Ona tili darslarida matn bilan ishlash jarayoniga kreativ savollar texnologiyasini joriy etish — bu oddiy metod almashtirish emas, balki fikrlashning o‘zini yangilashdir. Dars boshlanishidan avval o‘quvchilarning mavjud o‘qish savodxonligi darajasi aniqlanadi, ularning matndan ma’lumot ajratish, fikrni anglash va xulosa chiqarish imkoniyatlari sinovdan o‘tkaziladi. Keyingi jarayon esa an’anaviy “savolga javob topish” modeli o‘rniga “o‘qish — fikrlash — yaratish” tamoyili asosida quriladi. Matn o‘qilganda o‘quvchiga tayyor formulalar emas, ochiq eshiklar beriladi: “Agar voqea davom etsa, sen uni qanday tugatarding?”, “Muallifning joyida bo‘lsang, qaysi qarorni qabul qilarding?”, “Matndagi qaysi qahramonga ishonmaysan va nega?” Savol — javobdan ustun, chunki savol fikrni uyg‘otadi. O‘quvchi matnni iste’mol qilmaydi, balki uning davomchisiga aylanadi; muallif bilan ichki suhbat quradi, matnga o‘z ovozini qo‘shadi. Dars jarayonida matn qayta talqin qilinadi, personajlarga xat yoziladi, voqealarga muqobil yakun yaratiladi. Har dars yakunida o‘quvchilar qisqa refleksiya orqali o‘z hislarini yozadilar — matnni nafaqat o‘qishadi, balki his qilishadi. Natija shundaki, PIRLS baholash mezonlari talab qiladigan barcha komponentlar — tahlil qilish, muallif pozitsiyasini anglash, xulosa chiqarish, talqin qilish — o‘quvchi tafakkurining Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 24 ichidan o‘sib chiqadi. Kreativ savollar texnologiyasi o‘qish jarayonini passiv qabul emas, faollik, izlanish va ijodga aylantiradi. O‘quvchi javob topgani uchun emas, savol yaratgani uchun ulg‘ayadi. Darsda jimlik emas, tafakkurning jarillashi eshitiladi. Bu metodning eng katta natijasi — o‘quvchi matndan qo‘rqmaydi, uni orzu qiladi; so‘zlardan ma’no qidiradi, matndan zavq oladi. Shunday qilib, kreativ savollar texnologiyasi ona tili darslarini jonlantiradi, o‘quvchini matn yaratuvchisiga aylantiradi va o‘qish savodxonligi — kitobdagi satrlarda emas, bolaning qalbida yashashini ta’minlaydi. Adabiyotlar roʻyhati: 1. Mullis, I. V. S., Martin, M. O., Foy, P., & Drucker, K. T. PIRLS 2021 Assessment Framework. Boston: TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College, 2021. 2. Mullis, I. V. S., & Martin, M. O. PIRLS 2016 International Results in Reading. TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College, 2017. 3. OECD. PISA for Development Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2018. 4. Jalolov, J. Xorijiy til o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2012. 5. G‘ulomov, A., & Shodmonov, Q. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.