ISTIQLOL DAVRI YOSH SHOIRLARI IJODIDA OLAMNI BADIIY-FALSAFIY IDROK ETISH DIALEKTIKASI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘zbek til va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi Saitova Nilufar Djumaydillayevna ISTIQLOL DAVRI YOSH SHOIRLARI IJODIDA OLAMNI BADIIY-FALSAFIY IDROK ETISH DIALEKTIKASI Annotatsiya: Ushbu maqola istiqlol davri o‘zbek adabiyotida, xususan, she'riyatida yuz bergan o‘zgarishlar va yosh shoirlarning olamni badiiy-falsafiy idrok etishidagi dialektik jarayonlarni tahlil qiladi. Mustaqillikdan so‘ng adabiyotda yuz bergan erkinlik, insonning ichki dunyosiga urg‘u berilishi va yangi badiiy-falsafiy mazmun hamda shakllarning yuzaga kelishi kabi holatlar ochib beriladi. Kalit so‘zlar: badiiy-falsafiy idrok, dialektika, yosh shoirlar, umid va xavotir, an'ana va yangilik, shaxs va jamiyat, metafora, o‘zbek she’riyati Abstract: This article analyzes the changes that occurred in Uzbek literature, especially poetry, during the period of independence, and the dialectical processes in the artistic and philosophical perception of the world by young poets. The freedom that occurred in literature after independence, the emphasis on the inner world of man, and the emergence of new artistic and philosophical content and forms are revealed. Keywords: artistic and philosophical perception, dialectics, young poets, hope and anxiety, tradition and innovation, personality and society, metaphor, Uzbek poetry Kirish Istiqlol davri o‘zbek adabiyotida, xususan, she'riyatida yangi bir uyg‘onish davrini boshlab berdi. Siyosiy mafkuraviy cheklovlardan ozod bo‘lgan ijodiy fikr, shoirlarga olamni hamisha mavjud bo‘lgan an'anaviy qoliplar bilan emas, balki o‘zining shaxsiy, o‘ziga xos va falsafiy dunyoqarashi orqali idrok etish imkonini berdi. Yosh avlod shoirlari o‘z asarlarida nafaqat tashqi olamdagi hodisalar, balki insonning ichki ruhiy olamining murakkab manzaralarini, histuyg‘ularning nozik qatlamlarini tadqiq etishga intildilar. Bu ijodiy izlanishlar jarayonida, she'riyat yangi badiiy-falsafiy mazmun va shakllar kasb etdi. Ushbu maqolada, istiqlol davri yosh shoirlarining, jumladan, Madina Norchayevaning she'riy ijodida olamni badiiy-falsafiy idrok etishning dialektik jarayonlari tahlil qilinadi. Dialektika bu yerda qarama-qarshi g‘oyalar, obrazlar, his-tuyg‘ularning bir-biri bilan o‘zaro ta'siri, ziddiyatlar orqali yangi ma'no va uyg‘unliklar yuzaga kelishi jarayonini anglatadi. Xususan, umid va xavotir, moddiy va ma'naviy dunyoqarash kabi muhim dialektik juftliklar shoirlar ijodida qanday aks etayotganligi, ular orqali zamonaviy insonning murakkab ruhiy kechinmalari va falsafiy mushohadalari qanday ifodalanganligi tahlil qilinadi. Ushbu she'rlarning badiiy timsollari va falsafiy g‘oyalari orqali bugungi kun o‘quvchisi ham o‘zining ichki dunyosini boyitish va hayotga yangicha nazar bilan boqish imkonini topadi. Istiqlol davri yoshlar she’riyatida olamni idrok etish dialektikasi bir necha asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi. An’ana va yangilik dialektikasi bu istiqlol davri she’riyati o‘zining boy klassik merosiga tayangan holda, zamonaviy jahon adabiyotining ilg‘or g‘oyalari va shakllarini sinab ko‘rishga intildi. Bu esa an’anaviy she’riy qoliplar va yangi, erkin shakllar o‘rtasidagi dialektik aloqani yuzaga keltirdi. Yosh shoirlar ijodida mumtoz adabiyotga, xalq og‘zaki ijodiga xos bo‘lgan timsollar, motivlar va falsafiy g‘oyalarga murojaat kuchli. Vatan, muhabbat, sadoqat, odamiylik JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL kabi mavzular doimiy bo‘lib qoldi. Ayni paytda, ular formal eksperimentlarga, jumladan, bir qatorli she’rlar, erkin vazn, oq she’r kabi shakllarga murojaat qildilar. She’riyatda axborot berishdan ko‘ra, ruhiy kayfiyatni ifodalashga, o‘zgacha tuyg‘u baxsh etishga urg‘u berildi. Bu holat o‘quvchiga ijodiy jarayonning ishtirokchisi sifatida yondashishga imkon berdi. Bu ikki yo‘nalishning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida yangi badiiy sifatlar yuzaga keldi. Masalan, Faxriyorning "Go‘rlar qisir-tug‘ishdan qolgan"1kabi bir qatorli she’rlari qisqalikka intilish orqali chuqur ichki mantiqni, ruhiy kayfiyatni ta’minladi. Bu yerda milliy poeziyaning chuqur falsafiy ildizlari zamonaviy ifoda shakllari bilan sintezlanadi. Shaxs va jamiyat dialektikasi bu Istiqlol davri she’riyatida shaxsning ichki dunyosi, uning ruhiy izlanishlari va kechinmalariga e’tibor kuchaydi. Bu o‘z navbatida shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarning dialektik aks etishiga olib keldi. Shoirlar individual erkinlik, o‘zlikni anglash, ichki bo‘shliqni to‘ldirishga intilish kabi ekzistensial masalalarni ko‘tardilar. Masalan, Madina Norchayevaning “Qushga aylanmagan odam haqida she'r”ida lirik qahramonning tan olinishga, o‘ziga ism berilishiga bo‘lgan tashnaligi, o‘zini nomsiz qushga qiyoslashi, shaxsiy azob va erkinlikka intilishini ifodalaydi. Yosh shoirlar jamiyatdagi ma’naviy inqiroz, moddiy qadriyatlarga berilish, tabiiy uyg‘unlikning buzilishi kabi muammolarni ham chetlab o‘tmadilar. Bu she’rlarda shaxsiy kechinmalar universal falsafiy mushohadalar bilan qorishib ketadi. “Ilk kromanyon odam va men” she'rida zamonaviy insonning tabiatdan uzoqlashuvi, ma’naviy qashshoqligi, kromanyon odamning sodda baxtiga qarshi qo‘yilishi orqali chuqur ijtimoiy tanqid ifodalangan. “Biz dillarni yanchib o‘tyapmiz”, “Ongni chaqyapmiz” degan misralar zamonaviy jamiyatdagi ma’naviy degradatsiyaning kuchli metaforasidir. Umid va xavotir dialektikasi bu istiqlol davri nafaqat yangi imkoniyatlar eshigini ochdi, balki ko‘plab xavotirlar, muammolar va noaniqliklarni ham olib keldi. Yosh shoirlar ijodida kelajakka bo‘lgan umid va mavjud muammolardan kelib chiqadigan xavotir dialektik birlikda aks etdi. Moddiy va ma’naviy dunyoqarash dialektikasi o‘tish davrining asosiy belgilaridan biri moddiy qadriyatlarning ustun kelishi va ma’naviy inqiroz xavfi edi. Yosh shoirlar bu holatni o‘z ijodlarida nozik tarzda ifodaladilar. Istiqlol davri yosh shoirlarining ijodi olamni badiiy-falsafiy idrok etishning murakkab va serqirra dialektikasini namoyish etadi. Ular an’ana va yangilik, shaxs va jamiyat, umid va xavotir, moddiy va ma’naviy qadriyatlar kabi qarama-qarshi tomonlarni o‘zaro uyg‘unlashtirib, o‘zbek she’riyatiga yangi ruh va ma’no bag‘ishladilar. O‘zining erkinligi, eksperimentga moyilligi va inson ruhining chuqur qatlamlariga kirib borishi bilan bu she’riyat zamonaviy o‘quvchining ichki dunyosini boyitib, uni atrofdagi olamga yangicha nazar bilan boqishga undaydi. Madina Norchayeva kabi iste’dodli shoiralarning ijodi bu davr adabiyotining yorqin ko‘zgusi bo‘lib, o‘zbek poeziyasining kelajakdagi rivojlanishiga mustahkam asos yaratmoqda. Madina Norchayevaning taqdim etilgan “Ey olis samoda porlagan yuduz...” she'ri, avvalgi maqola mavzusi bo‘lgan "Istiqlol davri yosh shoirlari ijodida olamni badiiy-falsafiy idrok etish dialektikasi" doirasida quyidagi tarzda tahlil qilinishi mumkin: “Ey olis samoda porlagan yuduz,” Ey olis samoda porlagan yuduz, 11.Kaftdagi yol [matn]: she'rlar / M. Norchayeva. - Toshkent: “Adabiyot” nashriyoti, 2020. - 48 b. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Endi senga mudom qo‘lim yetmasmi. Sensiz bu kechalar topmasmi kunduz, G‘amlar kamaymasmi, qayg‘u ketmasmi. Yo‘ldosh bo‘lmaysanmi adashganimda, Dengizlar ustidan yurib o‘tyapman. Baliqlar o‘padi tovonlarimdan, Kuydurar, tillari alangamikin. So‘ng, yona boshlayman, birdan lovullab — Sen tomon talpingan bir quchoq gulxan. Tog‘larning bag‘ridan suzib boryapman, Manovi cho‘ng qoyamas, Bu oppoq yelkan. Ishongin, hijronim visoldan totli, Yo‘l tugar qoshingga yetganim oni. Unutma, men seni mangu sevaman, Mangu sevganimdek qodir Xudoni2 Ushbu she'r Madina Norchayevaning o‘ziga xos uslubi bilan, olamni badiiy-falsafiy idrok etishning murakkabligini, ayniqsa, umid va xavotir, moddiy va ma'naviy qadriyatlar, yaqinlik va olislik, visol va hijron kabi dialektik ziddiyatlar orqali aks ettiradi.She'rning boshlanishida “Ey olis samoda porlagan yuduz” iborasi orqali lirik qahramonning umid, ilhom va oliy maqsad ramzi bo‘lgan bir yulduzga murojaati aks etadi. Bu yulduz yo‘ldosh, yo‘l ko‘rsatuvchi nur va ilhom manbai hisoblanadi. “Endi senga mudom qo‘lim yetmasmi” degan satrlar qahramonning 21.Kaftdagi yol [matn]: she'rlar / M. Norchayeva. - Toshkent: “Adabiyot” nashriyoti, 2020. - 48 b. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL xavotirini, orzusiga erishishdagi qiyinchiliklarni ko‘rsatadi. Yulduzning olisligi, unga erishishning mushkulligi shu xavotirni kuchaytiradi. “Sensiz bu kechalar topmasmi kunduz, G‘amlar kamaymasmi, qayg‘u ketmasmi” degan savollar esa orzu-umidlar amalga oshmasa, hayotning mazmunsiz va g‘amli bo‘lib qolishi mumkinligidan xavotirini ifodalaydi. Bu, umidning yo‘qolishidan qo‘rqishdir. Umidning o‘zi olislik va erishib bo‘lmaslikdan tug‘iladi. Agar yulduz yaqin va oson erishiladigan bo‘lsa, uning umid ramziy ma'nosi yo‘qoladi. Qahramonning xavotiri ham, aynan, shu umidning qanchalik haqiqiy va erishiladigan ekanligiga bog‘liq. “Olis samoda porlagan yulduz” – bu fizik jihatdan erishib bo‘lmas olislikni anglatadi. Lekin qahramon "Yo‘ldosh bo‘lmaysanmi adashganimda" deb so‘rashi, uning ma'naviy jihatdan yaqinligini, yo‘l ko‘rsatuvchi sifatida zarurligini ko‘rsatadi. Yulduz, garchi osmonda bo‘lsa-da, qahramonning ichki dunyosida unga yaqin, uning hayotining bir qismi. "Dengizlar ustidan yurib o‘tyapman" va "Baliqlar o‘padi tovonlarimdan" kabi tasvirlar qahramonning bu olislikka erishish uchun katta qiyinchiliklarni, dunyoning turli sinovlarini yengib o‘tishga tayyorligini ko‘rsatadi. Bu jismoniy va ruhiy sayohatni ifodalaydi. Eng qiyin va olis yo‘lni bosib o‘tishga tayyorlik, aslida o‘sha olis narsaga bo‘lgan kuchli yaqinlik va intilishdan kelib chiqadi. “Men seni mangu sevaman” degan so‘zlar, hozirda visol emas, balki hijron hukmronligidan dalolat beradi. Hijronning o‘zi sevgi qadar kuchli bo‘lishi mumkin. Bu eng kuchli va falsafiy fikrlardan biri. Qahramonning ta'kidlashicha, hijron azobi, sevganiga yetishish umididan, visolning o‘zidan ham kuchliroq zavq bag‘ishlaydi. Bu, sevganini kutishning, unga intilishning o‘zining bir go‘zalligi va mazmunini yaratishini bildiradi. Hijron, visolga bo‘lgan ishtiyoqni va muhabbatning chuqurligini oshiradi. Bu umid, oxir-oqibat yo‘l tugab, visolga erishish haqidagi ishonch. Ammo u visolning o‘zidan ko‘ra, unga olib borayotgan yo‘lning o‘zini "totli" his qilishini ta'kidlaydi. “Unutma, men seni mangu sevaman, Mangu sevganimdek qodir Xudoni”. Bu so‘zlar muhabbatning cheksizligini, uni ilohiy darajada ulug‘lashini ko‘rsatadi. Sevgi, Xudoga bo‘lgan muhabbat darajasida qadrlanadi, bu uning naqadar pok va abadiy ekanligini anglatadi. She'rda moddiy olamdan ko‘ra ko‘proq ma'naviy qadriyatlar, his-tuyg‘ular va falsafiy mushohadalar ustunlik qiladi. “Olish yulduz” – bu moddiy olamdan tashqari, ma'naviy ilhom manbai. "Dengizlar ustidan yurib o‘tish", "tog‘larning bag‘ridan suzib boryapman" – bu jismoniy sayohat bo‘lsa-da, asosan, qahramonning ichki kechinmalari, ruhiy sayohatini ifodalash uchun metafora sifatida ishlatilga "Men lovullab" yonishi – bu jismoniy yonishdan ko‘ra, ma'naviy ishtiyoqning kuchliligi. “Cho‘ng qoya”emas, balki “oppoq yelkan” – bu ham moddiy qarshiliklardan ko‘ra, ma'naviy ozodlikka, erishishga intilishni ko‘rsatadi. Yelkan kemani olib ketuvchi, yo‘l ko‘rsatuvchi metaforasi. Xulosa Madina Norchayevaning bu she'ri, istiqlol davri yosh shoirlarining olamni badiiy-falsafiy idrok etish dialektikasiga misol bo‘la oladi. Umid va xavotir bir-birini inkor etmasdan, balki birbirini to‘ldirib, qahramonning ruhiy holatini yanada murakkablashtiradi. Fizik olislik va ma'naviy yaqinlik bir-biriga zid bo‘lsa-da, birgalikda muhabbatning qudratini ko‘rsatadi. Hijronning o‘zi visoldan totli ekanligi muhabbatning chuqurligi va abadiyligini ta'kidlaydi. Umuman olganda, she'r ma'naviy qadriyatlarga urg‘u beradi, olamni chuqur falsafiy tushunishga undaydi va insonning cheksiz muhabbatga qodirligini ko‘rsatadi. Bu, she'rga katta hissiy va falsafiy ko‘lam bag‘ishlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.Kaftdagi yol [matn]: she'rlar / M. Norchayeva. - Toshkent: “Adabiyot” nashriyoti, 2020. - 48 b. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2.Quronov D, Mamajonov Z, Sheralieva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. –T.: Akademnashr, 2010. –B. 400. 3.Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. –Toshkent: Navoiy universiteti, 2018. –B. 480 b. 4.ҲожиаҳмедовА. Мумтоз бадиият малоҳати. Т.: Шарқ нашриёт матбаа, 1999. –Б. 240. Internet saytlari: 5.https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=v47kHwYAAAAJ& citation_for_view=v47kHwYAAAAJ:IjCSPb-OGe4C